Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः / विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદમાં, લલિતોપાખ્યાનમાં ‘ભંડપુત્રવધ’ નામે છવ્વીસમો અધ્યાય. ત્યારબાદ, પુત્રો નષ્ટ થતાં શોકાગ્નિથી વ્યાપ્ત તે દૈત્યેન્દ્ર, કુલક્ષય થયો એમ માનીને, વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 2

हा पुत्रा हा गुणोदारा हा मदेकपरायणाः / हा मन्नेत्रसुधापूरा हा मत्कुलविवर्धनाः

હાય પુત્રો! હાય ગુણમાં ઉદાર! હાય જે માત્ર મને જ શરણ માનતા! હાય મારા નેત્રોના અમૃતસમાન! હાય મારા કુલને વધારનારાઓ!

Verse 3

हा समस्तसुरश्रेष्ठमदभञ्जनतत्पराः / हा समस्तसुरस्त्रीणामन्तर्मोहनमन्मथाः

હાય જે સર્વ દેવશ્રેષ્ઠોના અહંકારને ભંગ કરવા તત્પર હતા! હાય જે સર્વ દેવસ્ત્રીઓના અંતરને મોહી લેતા મનમથ સમા હતા!

Verse 4

दिशत प्रीतिवाचं मे ममाङ्के वल्गताधुना / किमिदानीमिमं तातमवमुच्य सुखं गताः

મને પ્રેમભરી વાણી કહો; હમણાં મારા અંકમાં રમો. બાલકો, હવે આ પિતાને છોડીને તમે સુખથી કેવી રીતે ચાલ્યા ગયા?

Verse 5

युष्मान्विना न शोभन्ते मम राज्यानि पुत्रकाः / रिक्तानि मम गेहानि रिक्ता राजसभापि मे

પુત્રો, તમારાં વિના મારાં રાજ્ય શોભતાં નથી; મારાં ગૃહો ખાલી છે અને મારી રાજસભા પણ ખાલી છે.

Verse 6

कथमेवं विनिःशेषं हतायूयं दुराशयाः / अप्रधृष्यभुजासत्त्वान्भवतो मत्कुलाङ्कुरान् / कथमेकपदे दुष्टा वनिता संगरे ऽवधीत्

દુરાશયાઓ, તમે આ રીતે સંપૂર્ણપણે કેવી રીતે માર્યા ગયા? અપ્રતિહત ભુજબળ ધરાવતા, મારા કુલના અંકુર સમા તમને તે દुष્ટ સ્ત્રીએ યુદ્ધમાં એક જ પળમાં કેવી રીતે વધ કર્યા?

Verse 7

मम नष्टानि सौख्यानि मम नष्टाः कुलस्त्रियः / इतः परं कुले क्षीणे साहसानि सुखानि च

મારા સુખો નષ્ટ થયા છે, અને મારા કુળની સ્ત્રીઓ પણ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. હવે આગળ કુળ ક્ષીણ થતાં સાહસ પણ નહીં રહે અને સુખ પણ નહીં રહે.

Verse 8

भवतः सुकृतैर्लब्ध्वा मम पूर्वजनुःकृतैः / नाशो ऽयं भवतामद्य जातो नष्टस्ततो ऽस्म्यहम्

તમારા પુણ્યથી અને મારા પૂર્વજન્મના કર્મોથી જે પ્રાપ્ત થયું હતું, આજે તમારો આ વિનાશ થયો; તેથી હું પણ નષ્ટ થયો છું.

Verse 9

हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः / इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः / मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्

‘હાય! હું મારાયો, હું વિપત્તિમાં પડ્યો, હું મંદભાગ્ય છું, હે પુત્રો!’—એમ શોકથી તડફડાતો, વિલાપ કરતો, વાળ છૂટેલા તે મૂર્છિત થઈ હૃદય શૂન્ય સમો આસન પરથી પડી ગયો.

Verse 10

विशुक्रश्च विषङ्गश्च कुटिलाक्षश्च संसदि / भण्डमाश्वासयामासुर्दैवस्य कुटिलक्रमैः

સભામાં વિશુક્ર, વિષંગ અને કુટિલાક્ષ—એમણે દૈવના કૂટિલ ક્રમોનું સ્મરણ કરાવી ભંડને આશ્વાસન આપ્યું.

Verse 11

विशुक्र उवाच देवकि प्राकृत इव प्राप्तः शोकस्य वश्यताम् / लपसि त्वे प्रति सुतान्प्राप्तमृत्यून्महाहवे

વિશુક્ર બોલ્યો—‘દેવકી! તું તો સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ શોકના વશમાં આવી ગઈ છે. મહાયુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા પોતાના પુત્રોને લઈને તું વિલાપ કરે છે.’

Verse 12

धर्मवान्विहितः पन्था वीराणामेष शाश्वतः / अशोच्यमाहवे मृत्युं प्राप्नुवन्ति यदर्हितम्

વીરો માટે આ ધર્મયુક્ત અને શાશ્વત માર્ગ છે. યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામવું એ શોકનો વિષય નથી, કારણ કે તે જ તેમને શોભે છે.

Verse 13

एतदेव विनाशाय शल्यवद्बाधते मनः / यत्स्त्री समागत्य हठान्नि हन्ति सुभटान्रणे

વિનાશ માટે આ એક જ વાત મનને કાંટાની જેમ ખૂંચે છે કે એક સ્ત્રીએ આવીને યુદ્ધમાં મહાન યોદ્ધાઓને બળપૂર્વક મારી નાખ્યા.

Verse 14

इत्युक्ते तेन दैत्येन पुत्रशोको व्यमुच्यत / भण्डेन चण्डकालाग्निसदृशः क्रोध आदधे

તે દૈત્યના આમ કહેવાથી, ભંડાસુરે પુત્રશોક ત્યાગી દીધો અને પ્રલયકાળની અગ્નિ સમાન ભયંકર ક્રોધ ધારણ કર્યો.

Verse 15

स कोशात्क्षिप्रमुद्धृत्य खड्गमुग्रं यमोपमम् / विस्फारिताक्षियुगलो भृशं जज्वाल तेजसा

તેણે મ્યાનમાંથી યમરાજ જેવી ભયંકર તલવાર ત્વરિત બહાર કાઢી અને પહોળી આંખો સાથે તે તેજથી અત્યંત પ્રજ્વલિત થઈ ઉઠ્યો.

Verse 16

इदानीमेव तां दुष्टां खड्गेनानेन खण्डशः / शकलीकृत्य समरे श्रमं प्राप्स्यामि बन्धुभिः

હમણાં જ તે દુષ્ટાને આ તલવારથી યુદ્ધમાં ટુકડે-ટુકડા કરી નાખીને હું મારા બંધુઓ સાથે વિશ્રામ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 17

इति रोषस्खलद्वर्णः श्वसन्निव भुजङ्गमः / खड्गं विधुन्वन्नुत्थाय प्रचचाला तिमत्तवत्

એમ કહી તે ક્રોધથી વર્ણ બદલતો, ફુફકારતા સર્પ સમો, ખડગ ઝંઝોડતો ઊભો થયો અને મત્ત સમો આગળ વધ્યો।

Verse 18

तं निरुध्य च संभ्रान्ताः सर्वे दानवपुङ्गवाः / वाचमूचुरतिक्रोधाज्ज्वलन्तो ललितां प्रति

તેને અટકાવી, ગભરાયેલા સર્વ દાનવપુંગવો, અતિ ક્રોધથી જ્વલંત બની, લલિતાને પ્રતિ વચન બોલ્યા।

Verse 19

न तदर्थे त्वया कार्यः स्वामिन्संभ्रम ईदृशः / अस्माभिः स्वबलैर्युक्तै रणोत्साहो विधीयते

સ્વામી! આ માટે તમારે એવો સંભ્રમ કરવો યોગ્ય નથી; અમે અમારા બળ સાથે યુક્ત થઈ રણોત્સાહ પ્રગટ કરીશું।

Verse 20

भवदाज्ञालवं प्राप्य समस्तभुवनं हठात् / विमर्द्दयितुमीशाः स्मः किमु तां मुग्धभामिनीम्

તમારી આજ્ઞાનો લવમાત્ર મળતાં અમે સમસ્ત ભુવનને હઠપૂર્વક ચકનાચૂર કરવા સમર્થ છીએ; તો એ મુગ્ધા ભામિની તો શું જ!

Verse 21

किं चूषयामः सप्ताब्धीन्क्षोदयामो ऽथ वा गिरीन् / अधरोत्तरमेवैतत्त्रैलोक्यं करवाम वा

શું અમે સાત સમુદ્રોને શોષી લઈએ, કે પર્વતોને પીસી નાખીએ? અથવા આ ત્રૈલોક્યને જ ઊંધું-સીધું કરી દઈએ?

Verse 22

छिनदाम सुरान्सर्वान्भिनदाम तदालयान् / पिन्षाम हरित्पालानाज्ञां देहि महामते

અમે સર્વ દેવોને છેદી નાખીએ, તેમના આલયો પણ ભેદી તોડી નાખીએ; હરિત્પાલોને ચૂરી નાખીએ. હે મહામતે, આજ્ઞા આપો.

Verse 23

इत्युदीरित माकर्ण्य महाहङ्कारगर्वितम् / उवाच वचनं क्रुद्धः प्रतिघारुणलोचनः

આ રીતે મહા અહંકારથી ગર્વિત વચન સાંભળી, પ્રતિઘાત માટે કઠોર દૃષ્ટિવાળો તે ક્રોધિત થઈ બોલ્યો.

Verse 24

विशुक्र भवता गत्वा मायान्तार्हितवर्ष्मणा / जयविघ्नं महायन्त्रं कर्त्तव्यं कटके द्विषाम्

હે વિશુક્ર! તું માયાથી દેહને અદૃશ્ય કરી શત્રુઓના કટકમાં જઈ ‘જય-વિઘ્ન’ નામનું મહાયંત્ર રચી દે.

Verse 25

इति तस्य वचः श्रुत्वा विशुक्रो रोषरूषितः / मायातिरोहितवपुर्जगाम ललिताबलम्

તેનું વચન સાંભળી વિશુક્ર ક્રોધથી દહક્યો; માયાથી દેહ અદૃશ્ય કરી તે લલિતાની સેનામાં ગયો.

Verse 26

तस्मिन्प्रयातुमुद्युक्ते सुर्यो ऽस्तं समुपागतः / पर्यस्तकिरणस्तोमपाटलीकृतदिङ्मुखः

તે પ્રસ્થાન કરવા ઉદ્યત થયો ત્યારે સૂર્ય અસ્ત થયો; કિરણસમૂહ વિખેરાયો અને દિશાઓના મુખ પાટલીવર્ણે રંજિત થયા.

Verse 27

अनुरागवती संध्या प्रयान्तं भानुमालिनम् / अनुवव्राज पातालकुञ्जे रन्तुमिवोत्सुका

અનુરાગમયી સંધ્યા પ્રસ્થાન કરતા સૂર્યદેવના પીછેહાથે ચાલી; જાણે પાતાળ-કુંજમાં રમવા ઉત્સુક હોય તેમ.

Verse 28

वेगात्प्रपततो भानोर्देहसंगात्समुत्थिताः / चरमाब्धेरिव पयःकणास्तारा विरेजिरे

વેગથી અસ્ત જતાં સૂર્યના દેહ-સંગથી ઊઠેલા કણો, જાણે સમુદ્રના અંતિમ કિનારાના જળબિંદુઓ—તારાઓ બની ઝળહળ્યા.

Verse 29

अथाससाद बहुलं तमः कज्जलमेचकम् / सार्थं कर्त्तुमिवोद्युक्तं सवर्णस्यासिदुर्धिया

પછી કાજળ જેવી કાળી, ઘનીભૂત અંધકાર છવાઈ ગઈ; તે દુર્મતિ જાણે પોતાના જ સમવર્ણનો સાથ રચવા ઉદ્યત થયો હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 30

मायारथं समारूढो गूढशर्वरसंवृतः / अदृश्यवपुरापेदे ललिताकटकं खलः

માયારથ પર ચઢીને, રાત્રિના આવરણમાં છુપાયેલો તે ખલ, અદૃશ્ય દેહે લલિતાના કટકમાં જઈ પહોંચ્યો.

Verse 31

तत्र गत्वा ज्वलज्ज्वालं वह्निप्राकारमण्डलम् / शतयोजनविस्तारामालोकयत् दुर्मतिः

ત્યાં જઈ તે દુર્મતિએ જ્વાળાઓથી ધગધગતું અગ્નિ-પ્રાકારમંડળ જોયું; તે સો યોજન જેટલું વિસ્તૃત હતું.

Verse 32

परितो विभ्रमञ्शालमवकाशमवाप्नुवन् / दक्षिणं द्वारमासाद्य निदध्यौ क्षणमुद्धतः

તે ચારે તરફ તે વિભ્રમશાળાનું અવકાશ પ્રાપ્ત કરીને, દક્ષિણ દ્વાર પાસે પહોંચી, ઉન્નત ચિત્તે ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં લીન થયો।

Verse 33

तत्रापश्यन्महासत्त्वास्सावधाना धृतायुधाः / आरूढयानाः सनद्धवर्माणो द्वारदेशतः

ત્યાં તેણે દ્વારપ્રદેશે મહાસત્ત્વશાળી વીરોને જોયા—સાવધાન, શસ્ત્રધારી, વાહન પર આરુઢ અને કવચથી સજ્જ।

Verse 34

स्तंभिनीप्रमुखाः शक्तीर्विशत्यक्षौहिणीयुताः / सर्वदा द्वाररक्षार्थं निर्दिष्टा दण्डनाथया

સ્તંભિની વગેરે શક્તિઓ, વીસ અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે, સદા દ્વારરક્ષાર્થે દંડનાથા દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી।

Verse 35

विलोक्य विस्मयाविष्टो विचार्य च चिरं तदा / शालस्य बहिरेवासौ स्थित्वा यन्त्रं समातनोत्

આ જોઈ તે વિસ્મયથી ભરાઈ ગયો અને લાંબા સમય સુધી વિચાર્યું; પછી શાળાની બહાર જ ઊભો રહી તેણે એક યંત્ર રચ્યું।

Verse 36

गव्यूतिमात्रकायामे तत्समानप्रविस्तरे / शिलापट्टे सुमहति प्रालिखद्यन्त्रमुत्तमम्

ગવ્યૂતિ જેટલી લંબાઈ અને એટલી જ પહોળાઈ ધરાવતા એક વિશાળ શિલાપટ્ટ પર તેણે ઉત્તમ યંત્ર આંક્યું।

Verse 37

अष्टदिक्ष्वष्टशूलेन संहाराक्षरमौलिना / अष्टभिर्दैवतैश्चैव युक्तं यन्त्रं समालिखत्

તેણે અષ્ટદિશાઓમાં સંહારાક્ષર-મૌલિવાળા અષ્ટશૂલ તથા અષ્ટ દેવતાઓથી યુક્ત યંત્રને વિધિપૂર્વક આલેખ્યું।

Verse 38

अलसा कृपणा दीना नितन्द्राच प्रमीलिका / क्लीबा च निरहङ्कारा चेत्यष्टौ देवताः स्मृताः

અલસા, કૃપણા, દીના, નિતન્દ્રા, પ્રમીલિકા, ક્લીબા અને નિરહંકારાઃ—આ રીતે અષ્ટ દેવતાઓ સ્મૃત છે।

Verse 39

देवताष्टकमेतश्च शूलाष्टकपुटोपरि / नियोज्य लिखितं यन्त्रं मायावी सममन्त्रयत्

તે માયાવીએ શૂલાષ્ટકના આવરણ ઉપર આ દેવતાષ્ટકને નિયોજી, લખાયેલા યંત્ર પર સમ્યક્ મંત્રોચ્ચાર કર્યો।

Verse 40

पूजां विधाय मन्त्रस्य बलिभिश्छागलादिभिः / तद्यन्त्रं चारिकटके प्राक्षिपत्समरे ऽसुरः

મંત્રની પૂજા કરીને, બકરા આદિના બલિ અર્પી, તે અસુરે સમરમાં તે યંત્રને ચારિકટકે ફેંકી દીધું।

Verse 41

पाकारस्य बहिर्भागे वर्तिना तेन दुर्धिया / क्षिप्तमुल्लङ्घ्य च रणे पपात कटकान्तरे

તે દુર્બુદ્ધિએ પાકારના બહારના ભાગમાં તેને ફેંક્યું; તે યુદ્ધમાં ઉછળી કટકના મધ્યમાં પડી ગયું।

Verse 42

तद्यन्त्रस्य विकारेण कटकस्थास्तुशक्तयः / विमुक्तशस्त्रसंन्यासमास्थिता दीनमानसाः

તે યંત્રના વિકારે કટકમાં રહેલી સર્વ શક્તિઓ શસ્ત્રો મૂકી, શસ્ત્ર-ત્યાગનો સંન્યાસ ધારણ કરીને દીનમન થઈ ગઈ।

Verse 43

किं हतैरसुरैः कार्यं शस्त्राशस्त्रिक्रमैरलम् / जयसिद्धफलं किं वा प्राणिहिंसा च पापदा

હત થયેલા અસુરોથી શું કામ? શસ્ત્ર-અશસ્ત્રની રીતો પૂરતી થઈ. જય-સિદ્ધિનું ફળ શું, જ્યારે પ્રાણીહિંસા પાપદાયી છે?

Verse 44

अमराणां कृते को ऽयं किमस्माकं भविष्यति / वृथा कलकलं कृत्वा न फलं युद्धकर्मणा

અમરોના હિત માટે આ કોના માટે? અમારું શું થશે? વ્યર્થ કલકલ કરીને યુદ્ધકર્મથી કોઈ ફળ મળતું નથી।

Verse 45

का स्वामिनी महाराज्ञी का वासौ दण्डनायिका / का वा सा मन्त्रिणी श्यामा भृत्यत्वं नो ऽथ कीदृशम्

એ સ્વામિની મહારાણી કોણ? અને એ દંડનાયિકા કોણ? એ શ્યામા મંત્રિણી કોણ? અને અમારું ભૃત્યત્વ કેવું છે?

Verse 46

इह सर्वाभिरस्माभिर्भृत्यभूताभिरेकिका / वनिता स्वामिनीकृत्ये किं फलं मोक्ष्यते परम्

અહીં ભૃત્યરૂપે રહેલી અમારામાંથી એક સ્ત્રીને સ્વામિની બનાવાઈ છે; તેની સેવામાં કયું પરમ ફળ—મોક્ષ—મળશે?

Verse 47

परेषां मर्मभिदुरैरायुधैर्न प्रयोजनम् / युद्धं शाम्यतु चास्माकं देहशस्त्रक्षतिप्रदम्

અન્યોના મર્મભેદક આયુધોથી અમને કોઈ પ્રયોજન નથી. અમારા દેહને શસ્ત્રઘાત આપતું આ યુદ્ધ શમન પામે.

Verse 48

युद्धे च मरणं भावि वृथा स्युर्जीवितानि नः / युद्धे मृत्युर्भवेदेव इति तत्र प्रमैव का

યુદ્ધમાં મરણ નિશ્ચિત છે; તેથી અમારા જીવન વ્યર્થ થશે. યુદ્ધમાં તો મૃત્યુ જ થાય—ત્યાં પ્રમાણ શું રહે?

Verse 49

उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा / आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्

ઉત્સાહથી ફળ નથી; નિદ્રા જ એક સુખદાયિની છે. આળસ જેવું ચિત્તને વિશ્રાંતિ આપનાર બીજું નથી.

Verse 50

एतादृशीश्च नो ज्ञात्वा सा राज्ञी किं करिष्यति / तस्या राज्ञीत्वमपि नः समवायेन कल्पितम्

અમારી આવી સ્થિતિ ન જાણીને તે રાણી શું કરશે? તેનું રાણીપણ પણ તો અમારી સંયુક્ત સંમતિથી જ રચાયેલું છે.

Verse 51

एवं चोपेक्षितास्माभिः सा विनष्टबला भवेत् / नष्ट सत्त्वा च सा राज्ञी कान्नः शिक्षां करिष्यति

આ રીતે અમારી ઉપેક્ષાથી તે બળહીન બની જશે. સત્ત્વ ગુમાવેલી તે રાણી અમને શું શીખવશે?

Verse 52

एवमेव रणारंभं विमुच्य विधुतायुधाः / शक्तयो निद्रया द्वारे घूर्णमाना इवाभवन्

આ રીતે યુદ્ધારંભ છોડીને, શસ્ત્રો ઝાટકી નાખેલા તે શક્તિ-સૈનિકો નિદ્રાથી દ્વારે જાણે ઘૂમતા-ડોલતા થયા.

Verse 53

सर्वत्र मान्द्यं कार्येषु महदालस्यमागतम् / शिथिलं चाभवत्सर्वं शक्तीनां कटकं महत्

સર્વત્ર કાર્યોમાં મંદતા છવાઈ ગઈ અને ભારે આળસ આવી પડ્યો; શક્તિઓનું તે વિશાળ કટક પણ સર્વથા શિથિલ થઈ ગયું.

Verse 54

जयविघ्नं महायन्त्रमिति कृत्वा स दानवः

તે દાનવે તેને ‘જયમાં વિઘ્ન કરનાર મહાયંત્ર’ એમ માની લીધું.

Verse 55

निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः / द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति

તેના પ્રભાવથી નિરાશ થઈ તેઓએ કટકને ચકનાચૂર કરવા માંડ્યું, જ્યારે બીજા યુદ્ધદિવસની અર્ધરાત્રિ વીતી ગઈ હતી.

Verse 56

निस्मृत्य नगराद्भूयस्त्रिंशदक्षौहिणीवृतः / आजगाम पुनर्दैत्यो विशुक्रः कटकं द्विषाम्

પછી ફરી નગરમાંથી નીકળી, ત્રીસ અક્ષૌહિણીથી ઘેરાયેલો દૈત્ય વિશુક્ર શત્રુઓના કટક પર ફરી ચઢી આવ્યો.

Verse 57

अश्रूयन्त ततस्तस्य रणनिःसाणनिस्वनाः / तथापि ता निरुद्योगाः शक्तयः कटके ऽभवन्

ત્યારે તેના યુદ્ધનગારાં અને શંખધ્વનિ સંભળાયા; છતાં તે શક્તિઓ નિષ્ક્રિય બની સૈન્યછાવણીમાં જ રહી ગઈ।

Verse 58

तदा महानुभावत्वाद्विकारैर्विघ्नयन्त्रजैः / अस्पृष्टे मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तामवा पतुः

ત્યારે મહાન પ્રભાવને કારણે વિઘ્નયંત્રજન્ય વિકારો મંત્રિણી અને દંડનાથને સ્પર્શી ન શક્યા; છતાં તેઓ ચિંતામાં પડ્યા।

Verse 59

अहो बत महत्कष्टमिदमापतितं भयम् / कस्य वाथ विकारेण सैनिका निर्गतोद्यमाः

અહો! કેટલું મોટું કષ્ટ અને ભય આવી પડ્યું; કોના વિકારથી સૈનિકોનો ઉત્સાહ જ ઓસર્યો?

Verse 60

निरस्तायुधसंरंभा निद्रातन्द्राविघूर्णिताः / न मानयन्ति वाक्यानि रार्चयन्ति महेश्वरीम् / औदासीन्यं वितन्वन्ति शक्तयो निस्पृहा इमाः

શસ્ત્ર ઉઠાવવાનો ઉમંગ ત્યજી, નિદ્રા-તંદ્રાથી ડોલતી હતી; વચનોનું માન રાખતી નથી, માત્ર મહેશ્વરીની આરાધના કરે છે; ઉદાસીનતા ફેલાવે છે—આ શક્તિઓ નિસ્પૃહ બની ગઈ છે।

Verse 61

इति ते मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तापरायणे / चक्रस्यन्दनमारूढे महाराज्ञीं समूचतुः

આ રીતે કહીને, ચિંતામાં લીન મંત્રિણી અને દંડનાથ, ચક્રરથ પર આરૂઢ મહારાજ્ઞીને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 62

मन्त्रिण्युवाच देवि सक्य विकारो ऽयं शक्तयो विगतोद्यमाः / न शृण्वन्ति महाराज्ञि तवाज्ञां विश्वपालिताम्

મંત્રિણી બોલી—દેવી, આ વિકૃતિ દૂર કરી શકાય તેવી છે; બધી શક્તિઓ પ્રયત્નહીન થઈ ગઈ છે. મહારાજ્ઞી, તેઓ તારી વિશ્વપાલિકા આજ્ઞા સાંભળતા નથી.

Verse 63

अन्योन्यं च विरक्तास्ताः पराच्यः सर्वकर्मसु / निद्रातन्द्रामुकुलिता दुर्वाक्यानि वितन्वते

તેઓ પરસ્પર વિરક્ત છે અને સર્વ કાર્યોમાં ઉદાસીન. નિદ્રા-તંદ્રાથી જડ બની દુર્વચનો ફેલાવે છે.

Verse 64

का दण्डिनी मन्त्रिणी का महाराज्ञीति का पुनः / युद्धं च कीदृशमिति क्षेपं भूरि वितन्वते

‘દંડિની કોણ, મંત્રિણી કોણ, અને આ મહારાજ્ઞી ફરી કોણ?’ ‘યુદ્ધ કેવું હશે?’—એવી ઘણી ઠઠ્ઠા-મજાક તેઓ ફેલાવે છે.

Verse 65

अस्मिन्नेवान्तरे शत्रुरागच्छति महाबलः / उद्दण्डभेरीनिस्वानैर्विभिन्दन्निव रोदसी

આ જ અંતરમાં મહાબળવાન શત્રુ આવી પહોંચે છે; ઉદ્ધત ભેરીઓના નાદથી જાણે બે લોકોને ભેદતો આગળ વધે છે.

Verse 66

अत्र यत्प्राप्तरूपं तन्महाराज्ञि प्रपद्यताम् / इत्युक्त्वा सह दण्डिन्या मन्त्रिणी प्रणतिं व्यधात्

‘મહારાજ્ઞી, અહીં જે સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ છે, તે મુજબ આશ્રય સ્વીકારો.’ એમ કહી મંત્રિણીએ દંડિની સાથે પ્રણામ કર્યો.

Verse 67

ततः सा ललिता देवी कामेश्वरमुखं प्रति / दत्तदृष्टडिः समहसदतिरक्तरदावलिः

ત્યારે લલિતા દેવીએ કામેશ્વરના મુખ તરફ દૃષ્ટિ કરી; મંદ હાસ્યથી તેની અતિ લાલ દંતપંક્તિ ઝળહળી ઊઠી।

Verse 68

तस्याः स्मितप्रभापुञ्जे कुञ्जराकृतिमान्मुखे / कटक्रोडगलद्दानः कश्चिदेव व्यजृंभत

તેના સ્મિતપ્રભાના પુંજમાં, ગજરূপ મુખમાં, કપોલમાંથી મદ ઝરતો એક દેવ (ગણેશ) પ્રગટ થયો।

Verse 69

जपापटलपाटल्यो बालचन्द्रवपुर्धरः / बीजपूरगदामिक्षुचापं शूलं सुदर्शनम्

જપાપાંખડી જેવી અરুণવર્ણતા, બાલચંદ્ર સમ વપુ ધરાવનાર; તેણે બીજપૂર, ગદા, ઇક્ષુચાપ, શૂલ અને સુદર્શન ધારણ કર્યા।

Verse 70

अब्जपाशोत्पलव्रीहिमञ्जरीवरदां कुशान् / रत्नकुंभं च दशभिः स्वकैर्हस्तैः समुद्वहन्

અને પોતાના દસ હાથોથી કમળપાશ, ઉત્પલ, વ્રીહિમંજરી, વરદમુદ્રા, કુશ તથા રત્નકુંભ ધારણ કરતો હતો।

Verse 71

तुन्दिलश्चन्द्रचूडालो मन्द्रबृंहितनिस्वनः / सिद्धिलक्ष्मीसमाश्लिष्टः प्रणनाम महेश्वरीम्

તુન્દિલ, ચંદ્રચૂડધારી, ગંભીર ગર્જનાસમાન નાદવાળો; સિદ્ધિ અને લક્ષ્મીથી આલિંગિત થઈ મહેશ્વરીને પ્રણામ કર્યો।

Verse 72

तया कृताशीः स महान्गणनाथो गजाननः / जयविघ्नमहायन्त्रंभेत्तुं वेगाद्विनिर्ययौ

તેણી દ્વારા આશીર્વાદ પામીને તે મહાન ગણનાથ ગજાનન, ‘જયવિઘ્ન’ મહાયંત્રને ભેદવા માટે વેગથી નીકળી પડ્યો।

Verse 73

अन्तरेवहि शालस्य भ्रमद्दन्तावलाननः / निभृतं कुत्रचिल्लग्नं जयविघ्नं व्यलोकयत्

શાળાની અંદર જ, ફરતા દાંતવાળા હાથીમુખ ગજાનને ક્યાંક શાંત રીતે અટકેલું ‘જયવિઘ્ન’ જોયું।

Verse 74

स देवो घोरनिर्घातैर्दुःसहैर्दन्तपातनैः / क्षणाच्चूर्मीकरोति स्म जयविघ्नमहाशिलाम्

તે દેવએ ભયંકર પ્રહારો અને અસહ્ય દંતાઘાતોથી ક્ષણમાં જ ‘જયવિઘ્ન’ની મહાશિલાને ચૂર્ણ કરી નાખી।

Verse 75

तत्र स्थिताभिर्दुष्टाभिर्देवताभिः सहैव सः / परागशेषतां नीत्वा तद्यन्त्रं प्रक्षिपद्दिवि

ત્યાં હાજર દુષ્ટ દેવતાઓની સામે જ તેણે તે યંત્રને ધૂળમાત્ર અવશેષ બનાવી આકાશમાં ફેંકી દીધું।

Verse 76

ततः किलकिलारावं कृत्वाऽलस्यविवर्जिताः / उद्यताः समरं कर्तुं शक्तयः शस्त्रपाणयः

પછી આળસ વિનાની તે શક્તિઓ, હાથમાં શસ્ત્રો ધારણ કરીને કિલકિલારવ કરતી યુદ્ધ કરવા ઉદ્યત થઈ।

Verse 77

स देतिवदनः कण्ठकलिताकुण्ठनिस्वनः / जययन्त्रं हि तत्सृष्टं तथा रात्रौ व्यनाशयत्

તે દૈત્યમુખવાળો, કણ્ઠમાં અખૂટ ગર્જના ધારણ કરનાર, રચાયેલું તે જયયંત્ર એ જ રાત્રે નાશ કરી નાખ્યું.

Verse 78

इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः स क्षोभमाययौ / ससर्जय बहूनात्मरूपान्दन्तावलाननान्

આ વૃત્તાંત સાંભળીને ભંડ ક્રોધથી ક્ષુબ્ધ થયો અને તેણે પોતાના અનેક આત્મરૂપો—દંતાવળીવાળા મુખધારી—સર્જ્યા.

Verse 79

ते कटक्रोडविगलन्मदसौरभचञ्चलैः / चञ्चरीककुलैरग्रे गीयमानमहोदयाः

તેઓ મહોદયવાળા; કમરપ્રદેશમાંથી વહી પડતા મદની સુગંધથી ચંચળ થયેલા ભમરકુલો આગળ આગળ ગાન કરતાં ચાલ્યા.

Verse 80

स्फुरद्दाडिमकिञ्जल्कविक्षेपकररोचिषः / सदा रत्नाकरानेकहेलया पातुमुद्यताः

તેમના હાથોની કાંતિ ઝળહળતા દાડમના કિઞ્જલ્કના છંટકાવ જેવી હતી; તેઓ સદા અનેક લીલાથી રત્નાકરોને પીવા ઉદ્યત હતા.

Verse 81

आमोदप्रमुखा ऋद्धिमुख्यशक्तिनिषेविताः / आमोदश्च प्रमोदश्च मुमुखो दुर्मुखस्तथा

તેઓ આમોદપ્રમુખ, ઋદ્ધિ તથા મુખ્ય શક્તિઓ દ્વારા સેવિત હતા; તેમજ આમોદ, પ્રમોદ, મુમુખ અને દુર્મુખ પણ હતા.

Verse 82

अरिघ्नो विघ्नकर्त्ता च षडेते विघ्ननायकाः / ते सप्तकोटिसंख्यानां हेरंबाणामधीश्वराः

અરિઘ્ન અને વિઘ્નકર્તા—આ છ વિઘ્નનાયક છે. તેઓ સાત કરોડ સંખ્યાવાળા હેરંબોના અધિઈશ્વર છે.

Verse 83

ते पुरश्चलितास्तस्य महागणपते रणे / अग्निप्राकारवलयाद्विनिर्गत्य गजाननाः

તે ગજાનનોએ તે મહાગણપતિના યુદ્ધમાં આગળ કૂચ કરી; અગ્નિ-પ્રાકારના વલયમાંથી બહાર નીકળ્યા.

Verse 84

क्रोधहुङ्कारतुमुलाः प्रत्य पद्यन्त दानवान् / पुनः प्रचण्डफूत्कारबधिरीकृतविष्टपाः

ક્રોધના હુંકારથી ગર્જતા તેઓ દાનવો પર તૂટી પડ્યા; ફરી તેમના પ્રચંડ ફૂંકારથી લોકો જાણે બેહરા થઈ ગયા.

Verse 85

पपात दैत्यसैन्येषु गणचक्रचमूगणः / अच्छिदन्निशितैर्बाणैर्गणनाथः स दानवान्

ગણચક્રની ચમૂ દૈત્યસેનામાં ધસી પડી; અને ગણનાથે તીક્ષ્ણ બાણોથી તે દાનવોને છેદી નાખ્યા.

Verse 86

गणनाथेन तस्याभूद्विशुक्रस्य महौजसः / युद्धमुद्धतहुङ्कारभिन्नकार्मुकनिःस्वनम्

ત્યારે મહૌજસ્વી વિશુક્રનું ગણનાથ સાથે એવું યુદ્ધ થયું કે ઉદ્ધત હુંકારોથી ધનુષ્યનો નાદ પણ ભંગ થયો.

Verse 87

भ्रुकुटी कुटिले चक्रे दष्टोष्ठमतिपाटलम् / विशुक्रो युधि बिभ्राणः समयुध्यत तेन सः

ભ્રુકુટી વાંકી કરીને, હોઠ દાંતથી દબાવી અત્યંત લાલ થયેલો વિશુક્ર યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ધારણ કરી તેની સાથે સમ્યક યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.

Verse 88

शस्त्राघट्टननिस्वानैर् हुंकारैश्च सुरद्विषाम् / दैत्यसप्तिखुरक्रीडत्कुद्दालीकूटनिस्वनैः

શસ્ત્રોના અથડામણના નાદ, દેવદ્વેષીઓના હુંકાર, દૈત્યોના ઘોડાંના ખુરાંની ક્રીડાધ્વનિ અને કुदાળી પ્રહારના ગર્જનાથી (દિશાઓ ગુંજી ઉઠीं).

Verse 89

फेत्कारैश्च गचेन्द्राणां भयेनाक्रन्दनैरपि / हेषया च हयश्रेण्या रथचक्रस्वनैरपि

ગજેન્દ્રોના ચીત્કાર, ભયથી ઊઠેલા આર્તનાદ, ઘોડાઓની હેષા અને રથચક્રોના સ્વનથી પણ (રણભૂમિ ગુંજી ઉઠી).

Verse 90

धनुषां गुणनिस्स्वानैश्चक्रचीत्करणैरपि

ધનુષ્યની પ્રત્યંચાના ઝંકાર અને ચક્રોની ચીટ્કાર ધ્વનિથી પણ (રણભૂમિ ગુંજી).

Verse 91

शरसात्कारघोषैश्च वीरभाषाकदंबकैः / अट्टहासैर्महेन्द्राणां सिंहनादैश्चभूरिशः

બાણોના પ્રહારનો ઘોષ, વીરવાણીના ગર્જનાસમૂહ, મહેન્દ્રોના અট্টહાસ અને સિંહનાદથી અત્યંત (કોલાહલ થયો).

Verse 92

क्षुभ्यद्दिगन्तरं तत्र ववृधे युद्धमुद्धतम् / त्रिंशदक्षौहिणी सेना विशुक्रस्य दुरात्मनः

ત્યાં દિગંતો કંપી ઊઠ્યા અને ઉગ્ર યુદ્ધ વધુ વધ્યું. દુષ્ટાત્મા વિશુક્રની ત્રીસ અક્ષૌહિણી સેના ધસી આવી.

Verse 93

प्रत्येकं योधया मासुर्गणनाथा महारथाः / दन्तैर्मर्म विभिन्दन्तो विष्टंयतश्च शुण्डया

ગણનાથ મહારથીઓ એકેક કરીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; દાંતોથી મર્મ ભેદતા અને સુંડથી શત્રુઓને બાંધી ખેંચતા હતા.

Verse 94

क्रोधयन्तः कर्णतालैः पुष्कलावर्त्तकोपमैः / नासाश्वासैश्च परुषैर्विक्षिपन्तः पताकिनीम्

તેઓ કાનના તાલથી પ્રચંડ વાવાઝોડા સમો ક્રોધ જગાવતા; અને કઠોર નાસાશ્વાસોથી ધ્વજવાળી સેના છિન્નભિન્ન કરતા.

Verse 95

उरोभिर्मर्दयन्तश्च शैलवप्रसमप्रभैः / पिंषन्तश्च पदाघातैः पीनैर्घ्नन्तस्तथोदरैः

તેઓ પર્વતની દીવાલ સમા પ્રબળ ઉરોથી મર્દન કરતા; ભારે પગઘાતોથી પીસી નાખતા; અને સ્થૂલ ઉદરોથી પણ ઘા મારતા.

Verse 96

विभिन्दन्तश्च शूलेन कृत्तन्तश्चक्रपातनैः / शङ्खस्वनेन महता त्रासयन्तो वरूथिनीम्

તેઓ શૂલથી ભેદતા, ચક્રના પ્રહારોથી કાપી પાડતા; અને મહાન શંખનાદથી શત્રુ-સેનાને ભયભીત કરતા.

Verse 97

गणनाथमुखोद्भूता गजवक्राः सहस्रशः / धूलीशेषं समस्तं तत्सैन्यं चक्रुर्महोद्यताः

ગણનાથના મુખમાંથી સહસ્રો ગજવક્ર ગણો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ મહોત્સાહથી તે ધૂળિના અવશેષ સહિત સમગ્રને સૈન્યરૂપે ગોઠવવા લાગ્યા.

Verse 98

अथ क्रोधसमाविष्टो निजसैन्यपुरोगमः / प्रेषयामास देवस्य गजासुर मसौ पुनः

ત્યાર પછી ક્રોધથી આવિષ્ટ, પોતાની સેનાના અગ્રભાગે રહેલો તે ગજાસુર ફરી દેવ તરફ ધાવા કરવા પ્રેષિત થયો.

Verse 99

प्रचण्डसिंहनादेन गजदैत्येन दुर्धिया / सप्ताक्षौहिणियुक्तेन युयुधे स गणेश्वरः

પ્રચંડ સિંહનાદ કરનાર દુર્ભુદ્ધિ ગજદૈત્ય—સાત અક્ષૌહિણી સેનાથી યુક્ત—તેની સાથે ગણેશ્વરે ભયંકર યુદ્ધ કર્યું.

Verse 100

हीयमानं समालोक्य गजासुरभुजाबलम् / वर्धमानं च तद्वीर्यं विशुक्रः प्रपलायितः

ગજાસુરના ભુજાબળમાં ઘટાડો થતો જોઈ અને (ગણેશ્વરનું) પરાક્રમ વધતો જોઈ વિશુક્ર ભયથી પલાયન કરી ગયો.

Verse 101

स एक एव वीरेद्रः प्रचलन्नाखुवाहनः / सप्ताक्षौहिणिकायुक्तं गजासुरममर्दयत्

તે એકમાત્ર વીરೇಂದ್ರ—મૂષકવાહન—આગળ વધીને સાત અક્ષૌહિણી સેનાથી યુક્ત ગજાસુરને દબાવી મર્દિત કરવા લાગ્યો.

Verse 102

गजासुरे च निहते विशुक्रे प्रपलायिते / ललितान्तिकमापेदे महागमपतिर्मृधात्

ગજાસુરના નિહત થવાથી અને વિશુક્રના પલાયન કરતાં, મહાગણપતિ યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થઈ લલિતાના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યા।

Verse 103

कालरात्रिश्च दैत्यानां सा रात्रिर्विरतिं गता / ललिता चाति मुदिता बभूवास्य पराक्रमैः

દૈત્યો માટે તે રાત્રિ કાલરાત્રિ સમાન હતી; તે રાત્રિ સમાપ્ત થઈ. તેના પરાક્રમથી લલિતા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ।

Verse 104

विततार महाराज्ञीप्रीयमाणा गणेशितुः / सर्वदैवतपूजायाः पूर्वपूज्यत्वमुत्तमम्

ગણેશ પ્રત્યે પ્રસન્ન થઈ મહારાણી (લલિતા)એ સર્વ દેવપૂજામાં તેમને ઉત્તમ ‘પૂર્વપૂજ્ય’ પદ અર્પણ કર્યું।