Shloka 9
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः / इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः / मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्
Transliteration
hā hato 'smi vipanno 'smi mandabhāgyo 'smi putrakāḥ / iti śokātsa paryasyanpralapanmuktamūrdhajaḥ / mūrcchayā luptahṛdayo niṣpapāta nupāsanāt
Translation
‘હાય! હું મારાયો, હું વિપત્તિમાં પડ્યો, હું મંદભાગ્ય છું, હે પુત્રો!’—એમ શોકથી તડફડાતો, વિલાપ કરતો, વાળ છૂટેલા તે મૂર્છિત થઈ હૃદય શૂન્ય સમો આસન પરથી પડી ગયો.
Word by Word
हाalas!
हा:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formअव्यय; विस्मय/शोक-उद्गार (interjection)
हतःstruck down / ruined
हतः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √हन् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; 'अहम्' इत्यस्य विशेषणम्
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
विपन्नःfallen into calamity
विपन्नः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविपन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पद्/√पद्? (धातु) + क्त; अर्थे 'विपद्')
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; 'अहम्' इत्यस्य विशेषणम्
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट्, उत्तमपुरुष, एकवचन
मन्दभाग्यःill-fated / unfortunate
मन्दभाग्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द + भाग्य (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (मन्दं भाग्यं यस्य/मन्दं भाग्यम्)
अस्मिam
अस्मि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट्, उत्तमपुरुष, एकवचन
पुत्रकाःO sons! / dear sons!
पुत्रकाः:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपुत्रक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), बहुवचन; स्नेहार्थक-प्रत्यय (diminutive/affectionate)
इतिthus
इति:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
शोकात्from grief / due to grief
शोकात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootशोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/पञ्चमी), एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
पर्यस्यन्tossing about / writhing
पर्यस्यन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु) with prefix परि-? (here: √अस्/√स्यन्द?; lexical: पर्यस् = to toss/throw about)
Formवर्तमान-कृदन्त (present participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषण-भावे (while tossing about)
प्रलपन्lamenting / babbling
प्रलपन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √लप् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (present participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सहक्रिया (while lamenting)
मुक्तमूर्धजःwith loosened hair
मुक्तमूर्धजः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुक्त + मूर्धज (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (मुक्ताः मूर्धजाः यस्य/मुक्तमूर्धजः)
मूर्च्छयाby fainting / due to swoon
मूर्च्छया:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootमूर्च्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
लुप्तहृदयःone whose heart/senses were lost
लुप्तहृदयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootलुप्त + हृदय (प्रातिपदिके; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (लुप्तं हृदयं यस्य/लुप्तहृदयः)
निष्पपातfell down
निष्पपात:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √पत् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
नुindeed / then
नु:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootनु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle; emphasis)
उपासनात्from the seat
उपासनात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootउपासन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), पञ्चमी (Ablative), एकवचन