Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘વ્યાસશિષ્યોત્પત્તિવર્ણન’ નામે ચોત્રીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—દેવમિત્ર અને શાકલ્ય, મહાત્મા દ્વિજપુંગવ, બુદ્ધિમાન અને વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, તેમણે પાંચ સંહિતાઓ રચી.

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

તેના પાંચ શિષ્યો હતા—મુદગલ, ગોખલ, ખલીયાન, સુતપા, વત્સ અને પાંચમો શૈશિરેય.

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

દ્વિજશ્રેષ્ઠ શાક વૈણ રથીતરએ ત્રણ સંહિતાઓ પ્રવચન કરી; અને પછી ચોથું નિરુક્ત પણ ફરી રચ્યું.

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

તેણાના ચાર શિષ્યો હતા—પૈલ, ઇક્ષલક, ધીમાન તબલાક અને ગજ—આ બધા દ્વિજોત્તમ હતા.

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

ભરદ્વાજ બાષ્કલિએ ત્રણ સંહિતાઓ પ્રવચન કરી; તેના ત્રણ શિષ્યો થયા, જે મહાત્મા અને ગુણયુક્ત હતા.

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

ધીમાન, આપનાપ, બુદ્ધિમાન પાન્નગારી અને ત્રીજો આર્જવ—આ બધા તપસ્યા દ્વારા પ્રશંસિત વ્રતધારી હતા.

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

તેઓ વિરાગી, મહાતેજસ્વી અને સંહિતા-જ્ઞાનમાં પારંગત હતા; જેમણે સંહિતાઓ પ્રચલિત કરી, તેમને જ ‘બહૂવૃચ’ કહેવાયા છે.

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

વૈશંપાયનના તે શિષ્યે યજુર્વેદને વિધિપૂર્વક ગોઠવ્યો. તેણે યજુષોની છ્યાસી શુભ સંહિતાઓ કહેલી.

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

તેણે તે સંહિતાઓ શિષ્યોને આપી અને તેમણે વિધિપૂર્વક સ્વીકારી. ત્યાં મહાતપસ્વી યાજ્ઞવલ્ક્ય એકલો પરિત્યક્ત થયો.

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

એ રીતે છ્યાસી શિષ્યો સંહિતાઓના વિવિધ પાઠ-રૂપો રચનારા બન્યા. તેમના સૌના ત્રણ પ્રકારના ભેદ પ્રસિદ્ધ કહ્યા છે.

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

આ શુભ નવમા વેદભેદમાં તે ત્રણ ભેદ—ઉદીચ્ય, મધ્યદેશીય અને પ્રાચ્ય—અલગ અલગ રીતના છે.

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

ઉદીચ્યોમાં શ્યામાયની મુખ્ય બન્યો. અને મધ્યદેશમાં પ્રતિષ્ઠા સ્થાપનાર આસુરી પ્રથમ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

પ્રાચ્યોમાં આલંબિર આદિ અને ત્રયોદેશ્ય આદિ—આ બધા ‘ચરક’ કહેવાયા; તેઓ સંહિતાના વક્તા દ્વિજ હતા.

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! ચરક-અધ્વર્યુ કયા કારણે થયા, તે તત્ત્વથી કહો. તેમણે શું આચર્યું, અથવા કયા હેતુથી ચરકત્વ સ્વીકાર્યું?

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

સૂતએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણસત્તમો! ઋષિઓનું એક કાર્ય હતું. તેઓ મેરુના પૃષ્ઠ પર પહોંચી ત્યારે પરસ્પર ‘ત્વ’ કહીને મંત્રણા કરવા લાગ્યા.

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

અહીં જે દ્વિજસત્તમ સાત રાત્રિમાં ન આવે, તે નિશ્ચયે બ્રહ્મહત્યાનો દોષ કરે—આ અમારો નક્કી કરેલો સમય જાહેર થયો છે.

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

પછી તેઓ બધા પોતાના ગણો સાથે, વૈશંપાયનને છોડીને, સાત રાત્રિમાં ત્યાં ગયા જ્યાં સંધિ (સમાધાન) કરવામાં આવી હતી.

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

બ્રાહ્મણોના વચન અનુસાર તેણે બ્રહ્મહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત સ્વીકાર્યું. પછી શિષ્યોને બોલાવી વૈશંપાયને કહ્યું.

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોય, મારા માટે તમે બ્રહ્મહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત આચરો. તમે સૌ ભેગા થઈ ઇચ્છા મુજબ હિતકારક વચન કહો.

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—હું એકલો જ આ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ; આ મુનિઓ અહીં રહે. પોતાના તપથી પરિપક્વ થઈ હું બળથી તેને ઉઠાવી લઈશ.

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

આ રીતે કહ્યા પછી તે ક્રોધિત થઈ યાજ્ઞવલ્ક્યને ત્યજી દીધો અને બોલ્યો—તમે જે કંઈ અધ્યયન કર્યું છે તે બધું મને પરત સોંપો.

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

આ રીતે કહ્યા પછી તેણે યજુર્મંત્રો તેમના સ્વરૂપ સહિત ગુરુને પરત આપ્યા; અને તે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મવિદ શિષ્યોએ તેમને રક્ત સાથે ઉગળી કાઢીને અર્પણ કર્યા.

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

પછી તે દ્વિજે ધ્યાન ધારણ કરીને સૂર્યદેવની આરાધના કરી. સૂર્યમાં જે બ્રહ્મ ઉત્પન્ન થયું છે, તેને પ્રાપ્ત કરીને તે સ્થિર થયો.

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

પછી આદિત્યમંડળના ઉપર ગયેલા જે યજુઃમંત્રો હતા, તે પ્રસન્ન થયેલા સૂર્યદેવે બ્રહ્મરાતિને આપ્યા.

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

માર્તંડ સૂર્યે અશ્વરૂપ ધારણ કરીને ધીમાન યાજ્ઞવલ્ક્યને તે યજુઃમંત્રો આપ્યા; જેને કોઈપણ બ્રાહ્મણ અધ્યયન કરે છે.

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

અશ્વરૂપને આપવાથી તે વાજિન (શાખા/પાઠ) બચી રહ્યા. અને જેમણે બ્રહ્મહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું, તેઓ ચરણ પરથી ‘ચરક’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

તે ચરક વૈશંપાયનના શિષ્યો તરીકે કહેવાયા છે. આ રીતે આ ‘ચરક’ કહેવાયા; હવે ‘વાજિન’ વિષે પણ જાણો.

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

યાજ્ઞવલ્ક્યના શિષ્યો—કણ્વ અને બૌધેય; તેમજ મધ્યન્દિન, સાપત્ય, વૈધેય અને અદ્ધબૌદ્ધક પણ.

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

તાપનીય અને વત્સ; તેમજ જાબાલક—એ બે; પછી આવટી, પુણ્ડ્ર, વૈણોય અને પરાશરસહિત પણ.

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

આ રીતે આ વાજિન (શાખાઓ) કહેવાઈ—પંદર અને સાત, એટલે બાવીસ; અને યજુષના વિકલ્પકાર એકસો એક જાણવાના.

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

જૈમિનિએ પોતાના પુત્ર સુમંતુને અધ્યયન કરાવ્યું; અને સુમંતુએ પણ પોતાના પુત્ર સુત્વાનને ફરી અધ્યયન કરાવ્યું.

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

પછી સુન્વાને પોતાના પુત્ર સુકર્માને અધ્યયન કરાવ્યું; અને સુકર્માએ ઝડપથી સહસ્ર (પાઠ) અધ્યયન કરીને સંહિતાઓ પણ ગ્રહણ કરી.

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

ત્યારે સહસ્રના સૂર્યવર્ચસ્વી સુકર્માએ કહ્યું; અનધ્યાયના સમયે પણ અધ્યયન કરનારાઓને શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)એ સંહાર્યા.

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

પછી શિષ્યના કારણે તેણે પ્રાયોપવેશ કર્યો; તેને ક્રોધિત જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર)એ ફરીથી વર આપ્યો.

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

ભવિષ્યમાં તારા બે શિષ્યો મહાવીર્ય અને અતુલ તેજવાળા થશે; તે બંને મહાપ્રાજ્ઞ બની સહસ્ર સંહિતાઓ અધ્યયન કરશે.

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

હે દ્વિજસત્તમ! આ મહાભાગ દેવતાઓ અત્યંત ક્રોધિત છે—એમ કહી શ્રીમાન વાસવ (ઇન્દ્ર)એ યશસ્વી સુકર્માને કહ્યું.

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

ક્રોધ શાંત થયેલા તે દ્વિજને જોઈ પ્રભુ તત્કાળ અંતર્ધાન થયો; તેના શિષ્ય બુદ્ધિમાન પૌષ્યંજિ થયો, હે દ્વિજસત્તમ.

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

કૌશલ દેશનો હિરણ્યનાભ બીજો નરાધિપ થયો. પૌષ્યઞ્જિએ શિષ્યોને ‘તુ-સંહિતા’ની સહસ્રાર્ધ (પાંચસો) સંહિતાઓ અધ્યાપિત કરી.

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

તેઓ પૌષ્યઞ્જિના શુભ શિષ્યો ‘ઉદીચ્યસામાન’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા. કૌશિલ્યએ સંહિતાઓના પાંચ ‘સત્ત્વ’ (મુખ્ય વિભાગો) અધ્યયન કર્યા.

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

હિરણ્યનાભના શિષ્યો ‘પ્રાચ્યસામગ’ તરીકે સ્મૃત છે—લૌગાક્ષિ, કુશુમિ, કુશીદી અને લાઙ્ગલિ. તેમજ પૌષ્યઞ્જિના પણ ચાર શિષ્યો હતા; તેમના ભેદ જાણો.

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

લૌગાક્ષિની પરંપરાના ભેદ આ છે—નાડાયનીય, સહતંડિનો પુત્ર; તેમાંથી અનોવૈન નામનો મહાવિદ્વાન; પછી સકોતિનો પુત્ર; સુસહા અને સુનામા. આ લૌગાક્ષિ-શાખાભેદ જાણો.

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

કુશુમિના ત્રણ શિષ્યો હતા; તેમાં પરાશર તેનો ઔરસ (સ્વપુત્ર) હતો.

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

નાભિર્વિત્ત નામે તેજસ્વી મુનિ હતા; કૌશુમ પરંપરાના ત્રણ ભેદ સ્મૃતમાં કહ્યા છે. શૌરિષુ અને શૃંગિપુત્ર—આ બે ચિરવ્રતધારી તપસ્વી હતા.

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

રાણાયનીયિ અને સૌમિત્રિ—બન્ને સામવેદના વિશારદ હતા. તે મહાત્મા શૃંગિપુત્રોએ સંહિતાઓનું પ્રવચન કર્યું.

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

વૈન, પ્રાજીનયોગ અને સુરાલ—આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ હતા. પારાશર્ય કૌથુમએ છ સંહિતાઓનું પ્રવચન કર્યું.

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

આસુરાયણ અને વૈશાખ્ય—બન્ને વેદવૃદ્ધોમાં પરાયણ હતા. તેમજ પ્રાચીનયોગના પુત્ર, બુદ્ધિમાન પતંજલિ પણ હતા.

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

કૌથુમના ભેદો અને પારાશર્યના પણ છ એમ સ્મૃત છે. ત્યારબાદ લાઙ્ગલ અને શાલિહોત્રએ છ સંહિતાઓનું ઉપદેશ કર્યું.

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

હાલિનિર્જ્યા, મહાનિશ્ચ, જૈમિનિ, લોમગાયનિ, કંડુ અને કોહલ—આ છને ‘લાંગલ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

આ લાંગલિના શિષ્યો છે, જેમના દ્વારા સંહિતાઓ પ્રચલિત થઈ. એમમાંથી એક હિરણ્યનાભનો શિષ્ય—રાજપુત્ર—નિયુક્ત થયો.

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

તે શ્રેષ્ઠ પુરુષે ચોવીસ સંહિતાઓ રચી; અને જે શિષ્યોને તે ઉપદેશી, તે વિષય પણ જાણો.

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

રાડિ, રાડવીય, પંજમ, વાહન, તલક, માંડુક, કાલિક અને રાજિક—આ નામો પણ (શિષ્યોમાં) ગણાય છે.

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

પછી ગૌતમ, આજબસ્ત, સોમરાજાયન, પુષ્ટિ, પરિકૃષ્ટ અને ઉલૂખલક—આ નામો પણ (શિષ્યોમાં) જણાવાયા છે.

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

યવીયસ, શાલીરાંગુલીય કૌશિક, શાલિમંજરિપાક, શધીય અને કાનિની—આ નામો (સામગ) તરીકે કહેવાયા છે.

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

‘પારાશર્ય ધર્માત્મા’—એ રીતે સામગો પ્રસિદ્ધ થયા; તમામ સામગોમાં બે શ્રેષ્ઠો તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

પૌષ્યંજિ અને કૃત—સંહિતાઓના વિભાજક હતા; હે દ્વિજોએ, સુમંતુએ અથર્વવેદને બે ભાગ કરી આપ્યો.

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

પછી કબન્ધને કૃષ્ણ (અથર્વ) અપાયું; તે શ્રુતિ મુજબ વિદ્વાન હતો. કબન્ધે તેને બે ભાગ કરી એક ભાગ પથ્યને ફરી આપ્યો.

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

બીજો ભાગ દેવદર્શને (મળ્યો); પ્રભુએ તેને ચાર ભાગ કર્યો—મોદ, બ્રહ્મબલ અને પિપ્પલાદ પણ (તેમાં હતા).

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

શૌલ્કાયનિ ધર્મજ્ઞ હતા અને તપમાં સ્થિત ચોથા હતા. દેવદર્શના આ ચાર શિષ્યો દૃઢવ્રતી હતા.

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

પછી પથ્ય પરંપરાના ઉત્તમ ત્રણ ભેદ જાણો—જાજલિ, કુમુદાદિ અને ત્રીજો શૌનક તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

શૌનકે તેને બે ભાગ કરી એક બભ્રુને આપ્યો; બીજી સંહિતા તે ધીમાને સૈંધવાયન નામે પ્રસિદ્ધને આપી.

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

સૈંધવ અને મુંજકેશ્યએ તે ભિન્ન પરંપરાને ફરી બે ભાગમાં સ્થાપી; નક્ષત્રકલ્પ અને વૈતાન—આ ત્રીજી સંહિતા-વિધિ છે.

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

ચોથું આંગિરસ કલ્પ અને પાંચમું શાંતિ કલ્પ છે. એથર્વણની સંહિતાઓના શ્રેષ્ઠ વિકલ્પકર્તા તરીકે તેઓ માન્ય છે.

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

હે ઋષિશ્રેષ્ઠો! મેં ખડ્ગ સમી તીક્ષ્ણ રીતે ગોઠવીને આ પુરાણ સંયોજિત કર્યું; આત્રેય, ધીમાન સુમતિ અને અકૃતવ્રણ કાશ્યપ [તેના ધારક] છે.

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

ભારદ્વાજ, અગ્નિવર્ચા, વાસિષ્ઠ અને મિત્રયુ; તેમજ સાવર્ણિ, સોમદત્ત, સુશર્મા અને શાંશપાયન।

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

આ મારા શિષ્યો તરીકે કહ્યા ગયા છે, પુરાણોમાં દૃઢવ્રત ધરાવનારા; ત્યાં તે ત્રણેએ ફરીથી ત્રણ સંહિતાઓ રચી.

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

કાશ્યપ સંહિતાના કર્તા છે; સાવર્ણિ અને શાંશપાયન [અન્ય કર્તા] છે. મારી (મામિકા) ચોથી—આ ચાર મૂળ-સંહિતાઓ છે.

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

તે બધીઓ ચતુષ્પાદ છે અને બધીઓ એક જ અર્થ કહે છે; પાઠાંતરમાં તે વેદશાખાઓની જેમ વ્યર્થ ભેદરૂપ બની જાય છે.

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

શાંશપાયનિક અમૃત-પાઠમાં આ સર્વે ચતુઃસાહસ્રિક છે. મૂળ પરંપરા લૌમહર્ષણિક અને ત્યારપછી કાશ્યપિક પરા ગણાય છે.

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

ત્રીજી સાવર્ણિક પરંપરા સરળ વાક્યના અર્થથી અલંકૃત છે. બીજી શાંશપાયનિક પરંપરા પ્રેરણાર્થથી વિભૂષિત છે.

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

ઋચાઓની સંખ્યા આઠ હજાર અને સાથે છ સો પણ છે. આ ઉપરાંત વધુ પંદર, વધુ દસ, તેમજ દસ દસ કરીને પણ કહેવાયું છે.

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

વાલખિલ્ય સહિત આ સાત ‘સુપર્ણ’ સાથે પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે. સામના આઠ હજાર અને વધુ ચૌદ સામગાન પણ જણાવાયા છે.

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

‘સારણ્યક’ અને ‘સહોહ’—આને સામગો ગાય છે. ‘આધ્વર્યવ’ છંદ દ્વાદશ હજાર તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

યજુર્વેદના બ્રાહ્મણગ્રંથોને પણ વ્યાસે એ જ રીતે ગોઠવ્યા; અને તેમાંથી ગ્રામ્ય તથા આરણ્યક વિભાગોને મંત્રસહિત યથાવિધી રચ્યા.

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

આગળનું વર્ણન ‘પૂર્વા’ એવા વિશેષણથી કહેવાયું છે; મંત્રસહિત તે ગ્રામ્ય-આરણ્યકને ઋક્, બ્રાહ્મણ અને યજુઃ એમ સ્મૃત કરવામાં આવે છે.

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

તેમજ હારિદ્રવીર્ય શાખાના ખિલ અને ઉપખિલ પણ છે; અને તૈત્તિરીય શાખાના તે ‘પરક્ષુદ્રા’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

વાજસનેય વેદમાં બે હજારથી સો ઓછા (અર્થાત્ 1900) ઋગ્-ગમ ગણાયા છે; અને બ્રાહ્મણ ભાગ તેનો ચારગણ કહેવાયો છે.

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

આઠ હજાર અને સો, અથવા તેમાં વધુ અઠ્ઠ્યાસી પણ—આ જ યજુઃ અને ઋચાઓનું પ્રમાણ છે; શુક્રીય સહિત, ખિલ સહિત—આને યાજ્ઞવલ્ક્ય પરંપરા કહે છે.

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

તેમજ ચારણવિદ્યાઓનું પ્રમાણসহિત વર્ણન સાંભળો. ઋચાઓ છ હજાર કહેવાય છે, અને ફરી છવ્વીસ ઋચાઓ પણ.

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

આ કરતાં થોડું વધુ તેમનું યજુઃ પણ કહેવાશે. ઋચાઓ અગિયાર હજાર છે, અને અન્ય ઋચાઓ દસથી વધુ છે.

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ઋચાઓ દસ હજાર છે, અને ખરેખર એંસી તથા ત્રીસ પણ. પ્રમાણ મુજબ મંત્રોની ઋચાઓ એક હજાર કહેવાય છે.

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

ઋચિનો વિસ્તાર એટલો જ; અને આથર્વણિક ભાગ પણ ઘણો છે. આથર્વણની ઋચાઓ પાંચ હજાર—આ નિશ્ચય છે.

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

બીજું એક હજાર પણ જાણવું, પરંતુ ઋષિઓના વીસને છોડીને. આ અંગિરસોનું કહેવાયું છે; અને ફરી તેમનું આરણ્યક પણ છે.

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

આ રીતે શાખાભેદોની સંખ્યા ગણાવી કહી; તેમજ તે શાખાઓના કર્તાઓ અને ભેદના કારણો પણ જણાવાયા।

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

બધા મન્વંતરોમાં આ રીતે શાખાભેદો સ્થિત રહ્યા છે. પ્રાજાપત્ય શ્રુતિ નિત્ય છે; આ ભેદો તેના વિકલ્પરૂપે સ્મૃત છે।

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

દેવતાઓના અનિત્યભાવને કારણે મંત્રોની ઉત્પત્તિ વારંવાર થાય છે; અને દ્વાપર યુગોમાં શ્રુતિઓના ભેદો ફરી ફરી કીર્તિત થયા છે।

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

આ રીતે તે સમયે ભગવાન શ્રેષ્ઠ ઋષિએ વેદને (વ્યવસ્થિત કરીને) શિષ્યોને આપ્યો અને તપ કરવા વનમાં ગયા।

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

તેણાના શિષ્યો અને પ્રશિષ્યોએ આ શાખાભેદો રચ્યા. તેમજ વેદાંગો, ચાર વેદ, મીમાંસા અને ન્યાયનો વિસ્તાર પણ (ઉલ્લેખિત થયો)।

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ—અને ચૌદ વિદ્યાઓ કહેવાય છે; તેમજ આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાન્ધર્વ—આ ત્રણ પણ ગણાય છે.

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

અર્થશાસ્ત્ર ચોથું છે; આ રીતે વિદ્યાઓ નિશ્ચયે અઢાર થાય છે. પહેલાં બ્રહ્મર્ષિઓ જાણવાં, અને તેમના પછી દેવર્ષિઓ.

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

પછી તેમના પરથી રાજર્ષિઓ; અને ઋષિઓની પ્રકૃતિ ત્રણ પ્રકારની—કાશ્યપ, વસિષ્ઠ, તેમજ ભૃગુ, અંગિરસ અને અત્રિ વંશોમાં।

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

આ પાંચ ગોત્રોમાં બ્રહ્મવાદીઓ જન્મે છે. કારણ કે તેઓ બ્રહ્મા/બ્રહ્મનું દર્શન કરે છે, તેથી તેઓ બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

ધર્મ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, પુલહ, પ્રત્યૂષ દેવ અને કશ્યપ—આ બધાનો પણ (પરંપરા/વંશ) ઉલ્લેખ થાય છે.

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

તેઓ દેવર્ષિઓના પુત્રો છે; તેમના નામો સાંભળો. ધર્મના પુત્ર એવા બે દેવર્ષિ—નર અને નારાયણ—છે.

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

વાલખિલ્યો ક્રતુના પુત્રો છે; પુલહના પુત્ર કર્દમ છે. પૌલસ્ત્ય કુબેર છે, અને પ્રત્યુષનો પુત્ર દલ છે.

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

નારદ અને પર્વત—બન્ને કશ્યપના પુત્રો છે. તેઓ વેદોને ઋષિરૂપે પ્રગટ કરે છે; તેથી તેઓ ‘દેવર્ષિ’ કહેવાય છે.

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

માનવ વંશ અને ઐલ વંશમાં જે રાજાઓ થયા, તેમજ ઐક્ષ્વાક અને નાભાગ વંશના નૃપ—તેઓ રાજર્ષિ તરીકે જાણવાં.

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

જે પ્રજાને રંજન કરીને ઋષણ કરે છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય. અને જે બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, તેઓ નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

દેવલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત શુભ દેવર્ષિઓ તરીકે જાણવાં; અને ઇન્દ્રલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત સર્વે રાજર્ષિઓ માનવામાં આવ્યા છે।

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

અભિજાત્ય, તપ અને મંત્રોચ્ચારથી યુક્ત જે છે તેઓ બ્રહ્મર્ષિ કહેવાયા; અને જે દિવ્ય છે તેઓ દેવર્ષિ પણ કહેવાય છે।

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

હવે હું તે રાજર્ષિઓનાં લક્ષણ કહું છું—ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું જ્ઞાન, તેમજ સત્યનું સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ।

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

જે સ્વયં સંતોષિત છે, જે સ્વયં જ પ્રબુદ્ધ છે; જે તપમાં પ્રસિદ્ધ છે, અને જેમને ગર્ભમાં જ જ્ઞાન પ્રગટ થયું।

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

જે મંત્રોચ્ચાર કરે છે અને ઐશ્વર્યથી સર્વત્ર ગમનશીલ છે—એવા દેવતુલ્ય દ્વિજ-નૃપો જ રાજર્ષિ તરીકે યુક્ત છે।

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

જેઓએ આ ભાવોને પ્રાપ્ત કર્યા છે, તેઓ જ ઋષિ ગણાય છે. આ સાત, સાત ગુણોથી યુક્ત હોવાથી ‘સપ્તર્ષિ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

તેઓ દીર્ઘાયુ, મંત્રસિદ્ધ અને ઈશ્વરકૃપાથી દિવ્યદૃષ્ટિવાળા હતા. તેઓ પ્રબુદ્ધ, ધર્મને પ્રત્યક્ષ જાણનારા અને ગોત્રપરંપરાના પ્રવર્તક પણ હતા.

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

તેઓ નિત્ય ષટ્કર્મોમાં રત, શાલીન ગૃહસ્થ હતા. તેઓ સમાન સ્વભાવવાળાઓ સાથે જ, નિર્દોષ કર્મહેતુઓથી વ્યવહાર કરતા.

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

તેઓ ગ્રામ્ય ભોગોથી દૂર રહી, પોતે બનાવેલા સરળ રસોથી જીવન ચલાવતા. તેઓ કુટુંબવાળા, બુદ્ધિમાન અને વનના અંતરમાં નિવાસ કરનારા હતા.

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

કૃત આદિ યુગનામોમાં, સર્વે દ્વારા વારંવાર પ્રથમ તો વર્ણાશ્રમ-વ્યવસ્થા જ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

ત્રેતાયુગના આરંભે અહીં ફરી સપ્તઋષિઓ સર્વ રીતે વર્ણ અને આશ્રમોની વ્યવસ્થા પ્રવર્તાવે છે।

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

તેમના જ વંશમાં વીરો વારંવાર જન્મે છે; પિતા-પુત્ર જન્મમાં ખરેખર પુત્ર જ પિતામાં (પુનર્જન્મરૂપે) હોય છે।

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

આ રીતે સંતતિના વિચ્છેદથી યುಗક્ષય સુધી તે ચાલે છે; ગૃહમેધીઓના અઠ્ઠ્યાસી હજાર (ભેદ/સંખ્યા) કહ્યા છે।

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

જે અર્યમાના દક્ષિણ માર્ગ—પિતૃયાન—નો આશ્રય લે છે, તે પત્ની સહિત અગ્નિહોત્ર કરનાર; તેઓ જ પ્રજાના હેતુ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

અસંખ્ય ગૃહમેધીઓ શ્મશાનોનો આશ્રય લે છે; અઠ્ઠ્યાસી હજાર ઉત્તરાપથમાં નિહિત (સ્થિત) કહ્યા છે।

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

જે ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ દિવ્યલોકને પ્રાપ્ત થયા છે એમ સાંભળાય છે, તેઓ જ યુગક્ષયે ફરી જન્મ લઈને મંત્ર અને બ્રાહ્મણગ્રંથોના કર્તા બને છે।

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

આ રીતે તેઓ દ્વાપર યુગોમાં વારંવાર પ્રગટ થાય છે; તેઓ કલ્પોની આર્ષ વિદ્યાઓ તથા અનેક શાસ્ત્રોના પણ રચયિતા છે।

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

જેનાથી વૈદિક કર્મોની વ્યવસ્થા અને વિભાગ થાય છે, તેઓ આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દ્વાપર યુગોમાં વારંવાર પ્રગટ થાય છે।

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

મહર્ષિઓએ અઠ્ઠાવીસ વખત વેદોનું વિભાજન કર્યું; સાતમા દ્વાપરમાં સ્વયંભૂએ પોતે જ વેદોનું વિભાજન કર્યું।

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

બીજા દ્વાપરમાં પ્રજાપતિ વેદવ્યાસ હતા; ત્રીજા દ્વાપરમાં ઉશના વ્યાસ, અને ચોથા દ્વાપરમાં બૃહસ્પતિ।

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

પાંચમે સવિતા વ્યાસ છે; છઠ્ઠે પ્રભુ મૃત્યુ સ્મૃત છે. સાતમે તેમ જ ઇન્દ્ર, અને આઠમે વસિષ્ઠ સ્મૃત છે.

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

નવમે સારસ્વત; દશમે ત્રિધામા સ્મૃત છે. એકાદશે ત્રિવર્ષા, અને ત્યાર પછી સનદ્વાજ કહેવાયો છે.

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

તેરમે અંતરિક્ષ; ચૌદમે ધર્મ પણ સ્મૃત છે. પંદરમે ત્રૈય્યારુણિ, અને સોળમે ધનંજય છે.

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

સત્તરમે કૃતંજય; અઢારમે ઋજીષ સ્મૃત છે. ઋજીષથી ભરદ્વાજ, અને ભરદ્વાજથી ગૌતમ થયો.

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

ગૌતમથી ઉત્તમ, અને ત્યાર પછી હર્યવન સ્મૃત છે. હર્યવન પછી વેન, અને ત્યાર બાદ વાજશ્રવા સ્મૃત છે.

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

અર્વાક્ પરથી વાજશ્રવસ, તેમાંથી સોમમુખ્યાયન; પછી તૃણબિંદુ, તેમાંથી તાતજ, અને તાતજમાંથી ફરી તૃણબિંદુ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

તાતજમાંથી શક્તિ સ્મૃત થયો, શક્તિમાંથી પરાશર; તેમાંથી જાતૂકર્ણ થયો, અને જાતૂકર્ણમાંથી દ્વૈપાયન (વ્યાસ) સ્મૃત થયો।

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

આ પ્રાચીન વેદવ્યાસો કુલ અઠ્ઠાવીસ કહેવાય છે; અને ભાવિ દ્વાપરમાં દ્વોણિ તથા દ્વૈપાયન પણ (વ્યાસરૂપે) થશે।

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

આ વેદવ્યાસના સમય પછી મહાતપસ્વીઓ પ્રગટ થશે; અને ભવિષ્ય કાળોમાં વેદશાખાઓનું પ્રચાર-પ્રસાર તથા સ્થાપન ચાલતું રહેશે।

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

એ જ બ્રહ્મનું અવિનાશી બ્રહ્મ તપથી પ્રાપ્ત થાય છે; તપથી કર્મસિદ્ધિ મળે છે, અને કર્મથી જ તારો યશ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

ફરી તેજથી સત્ય પ્રગટ થાય છે અને સત્યથી અવિનાશી આનંદ. સર્વવ્યાપી, અમૃતસ્વરૂપ, નિર્મળ બ્રહ્મને જ ‘અમૃત’ કહેવાય છે.

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

આ ધ્રુવ એકાક્ષર ‘ઓમ્’ જ નિશ્ચિત રીતે સ્થિત છે. મહત્ત્વ અને વિસ્તરણ કરવાની શક્તિથી તેને ‘બ્રહ્મ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

પ્રણવને ફરી ‘ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. જે અથર્વ, ઋગ્, યજુઃ અને સામ વેદોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, તે બ્રહ્મને નમસ્કાર.

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયમાં જે ‘કારણ’ તરીકે ઓળખાય છે, મહત્તથી પણ પરે પરમ ગુહ્ય—તે શુભ બ્રહ્મને નમસ્કાર.

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

તે અગાધ, અપાર અને અક્ષય છે, અને જગતના સર્વ સમૂહનો ઉદ્ભવ છે; પ્રકાશ અને પ્રવૃત્તિ—બન્ને દ્વારા પુરુષાર્થનું પ્રયોજન સિદ્ધ કરે છે.

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

સાંખ્યજ્ઞાનીઓની નિષ્ઠા અને શમ-દમથી સંયમિત આત્માઓની પરમ ગતિ એ જ છે, જેને અવ્યક્ત કહે છે—એ જ પ્રકૃતિ, એ જ શાશ્વત બ્રહ્મ છે.

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

પ્રધાન, આત્મયોનિ, તેમજ ‘ગ્રાહ્ય’ અને સત્ત્વ—એમ પણ તેનું વર્ણન થાય છે; તે અવಿಭક્ત, નિર્મળ, અક્ષર અને બહુરૂપાત્મક છે.

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

તે પરબ્રહ્મને સદૈવ નમો નમઃ. જે કૃત—પૂર્ણ—થઈ ગયું, ત્યાં ફરી ક્રિયા રહેતી નથી; તો જે અકૃત-ક્રિયા છે, તેમના વિષે શું કહેવું?

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

લોકમાં જે કંઈ કૃત-અકૃત છે, તે બધું એક જ વાર કરવામાં આવ્યું છે; સાંભળવા યોગ્ય હોય કે સાંભળેલું, તેમજ અસાધુ હોય કે સાધુ—બધું તેમ જ છે.

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

જે જાણવાનું, માનવાનું, પૂછવાનું અને ભોગવવાનું છે; જે જોવાનું, સાંભળવાનું અથવા કોઈ રીતે સુઘવાનું છે—બધું તેમ જ છે.

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

એણે જ જે દર્શાવ્યું તે દેવર્ષિઓએ જાણ્યું; જે એણે દર્શાવ્યું નથી, તેને શોધવા કોણ યોગ્ય છે?

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

‘બધું, સર્વ, અને સર્વ જીવો’ એમ ભગવાને કહ્યું; જ્યારે જે કાર્ય જેના દ્વારા થાય, ત્યારે તેને જ કર્તા માનવામાં આવે છે.

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

જ્યાં આ પહેલાં કરવામાં આવે છે, તે બીજાએ કહ્યું નથી; અને જ્યારે ક્યાંક કોઈ રીતે કોઈ દ્વારા કંઈક કરવામાં આવે છે.

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

એના દ્વારા જ થયેલું કાર્ય કર્તાઓને પોતે જ કર્યું હોય તેમ જણાય છે; જ્ઞાન-અજ્ઞાન, પ્રિય-અપ્રિયમાં ખોટ અને વધારોય એવો જ છે.

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ, મૃત્યુ અને અમૃત; તેમજ ઊર્ધ્વ, તિર્યક્ અને અધોગતિ—આ બધું તે અદૃષ્ટ કર્તાનું જ છે.

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

સ્વયંભૂ, જ્યેષ્ઠ પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા વિષે—ત્રેતાયુગોમાં અહીં વારંવાર પ્રત્યેક વેદ અલગ રીતે જાણવાપાત્ર બને છે.

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

દ્વાપરયુગોમાં તે એક-વેદ્ય વારંવાર વિભાજિત થાય છે; અને તે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં આરંભે બ્રહ્માએ આ બધું ઉપદેશ્યું.

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

યુગોના નામોમાં પુનઃપુનઃ પરિભ્રમણ કરતા ઋષિઓ, પરસ્પર જન્મ લેતા, આ જ સંહિતાઓ રચતા રહે છે.

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

શ્રુતિઋષિઓની સંખ્યા અઠ્ઠ્યાસી હજાર નિશ્ચયે સ્મૃત છે; ભૂતકાળના યુગોમાં વીતી ગયાં હોવા છતાં, તે ફરી ફરી પ્રવર્તે છે.

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

જે દક્ષિણપંથનો આશ્રય લઈને શ્મશાનોમાં નિવાસે રહ્યા—તેમના દ્વારા યુગે યુગે તે શાખાઓ ફરી ફરી વિભાજિત થાય છે.

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

અહીં દરેક દ્વાપરયુગમાં શ્રુતિઋષિઓ સંહિતાઓનું સંકલન કરે છે; તેમના ગોત્રોમાં આ શાખાઓ વારંવાર પ્રગટ થાય છે।

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

એ શાખાઓ અને તેમના કર્તાઓ પણ અહીં યુગક્ષય સાથે પ્રગટ થાય છે; એ જ રીતે ભૂત અને ભવિષ્યમાં પણ જાણવું જોઈએ।

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

બધા મન્વંતરોમાં શાખા-પ્રણયન થાય છે; ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં તે વીતી ગયું, અને વર્તમાન અંતરમાં તે ચાલે છે।

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

જે ભવિષ્યમાં થનાર છે તે અનાગત યુગોમાં પણ થશે; પૂર્વથી પશ્ચિમને જાણો, અને વર્તમાનથી બંનેને સમજો।

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

આ ક્રમયોગથી મન્વંતરનો નિશ્ચય થાય છે; એ જ રીતે દેવો, પિતરો, ઋષિઓ અને મનુઓ પણ ક્રમથી જાણી શકાય છે।

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

મંત્રો સાથે સર્વ દેવો જનলোকથી ઉપર જાય છે અને એ જ મંત્રો સાથે વારંવાર દશ કલ્પો સુધી પાછા ફરતા રહે છે।

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

જ્યારે તેમનો પર્યાય-કાળ આવે છે, ત્યારે તેઓ નિધન માટે જ પ્રગટ થાય છે; અવશ્યંભાવી નિયમથી તે સમયે તેઓ તેમાં બંધાઈ જાય છે।

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

પછી તેઓ રોગપૂર્વક દોષયુક્ત જન્મને જુએ છે; દોષદર્શનથી ત્યારે તેમની તે પ્રવૃત્તિ નિવૃત્ત થાય છે।

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

આ રીતે અહીં દેવયુગોને દસ વખત ફેરવીને તેઓ જનলোকથી તપોલોકમાં જાય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું નથી।

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

આ રીતે અહીં દેવયુગો હજારોની સંખ્યામાં વીતી જાય છે; અને ઋષિઓ સાથે તેઓ બ્રહ્મલોકમાં જ પોતાનું નિધન પામે છે।

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

કાળ અનાદિ છે અને સંખ્યાઓ પણ સર્વત્ર અપાર છે; તેથી તેમનું ક્રમશઃ વિસ્તૃત વર્ણન કરવું શક્ય નથી।

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

પૂર્વ કલ્પો સાથે જે મન્વંતરો વીતી ગયા, તે પિતૃઓ, મુનિઓ, દેવો અને ઋષિઓ સાથે જ અતીત થયા છે।

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

કાળ દ્વારા યુગો ફરી ફરી સર્જાય છે અને યુગોનું પરિવર્તન થાય છે; આ જ ક્રમયોગથી કલ્પ અને મન્વંતર પણ પ્રવર્તે છે।

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

પ્રજાઓ સહિત સૈકડો અને હજારો (ચક્રો) વીતી ગયા; મન્વંતરના અંતે સંહાર થાય છે અને સંહારના અંતે ફરી સંભવ થાય છે।

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃગણનું ક્રમશઃ વર્ણન તો સૈકડો વર્ષોમાં પણ કહેવું શક્ય નથી।

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

સૃષ્ટિ અને સંહારનો સર્વત્ર વિસ્તાર તથા મન્વંતરોની સંખ્યા માનવ ગણતરી પ્રમાણે જાણો।

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

સંખ્યા અને અર્થમાં નિષ્ણાતોએ મન્વંતરોની ગણના કરી છે; દ્વિજોએ સંખ્યામાં પૂર્ણ ત્રીસ કરોડ નક્કી કર્યા છે।

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

ગણતરીમાં સડસઠ નિયુત અને અન્ય, તેમજ વીસ હજાર—આ સમય વધારાવગર જણાવાયો છે।

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

મન્વંતરની આ સંખ્યા માનવ ગણતરીથી કહી છે; હવે દિવ્ય વર્ષ-પ્રમાણથી પણ મનુનો ઉત્તર ભાગ કહું છું।

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

દિવ્ય ગણતરી પ્રમાણે આઠ શત-સહસ્ર સ્મૃત છે; અને વધુમાં બે-પચાસ સહસ્ર પણ વધારાના છે।

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

આ કાળ ચૌદ ગણો થઈ ભૂત-સંપ્રલય સુધી વ્યાપે છે. પૂર્ણ એક હજાર યુગો જેટલો સમય બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે.

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

ત્યારે સર્વ ભૂતો આદિત્યના કિરણોથી દગ્ધ થાય છે; અને દેવર્ષિ તથા દાનવો સાથે બ્રહ્માને અગ્રે રાખીને આગળ વધે છે.

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

તેઓ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પ્રભુ નારાયણ દેવમાં પ્રવેશ કરે છે. એ જ કલ્પોના આરંભે વારંવાર સર્વ ભૂતોના સ્રષ્ટા છે.

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

આ રીતે આ સ્થિતિકાળ દેવર્ષિઓ સાથે માન્ય થયો છે. હવે સર્વ મન્વંતરોની પ્રતિસંધિ (સંધિકાળ) જાણો.

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

હે નિષ્પાપો! મેં અગાઉ જે યુગસંજ્ઞા કહી છે, તે કૃત, ત્રેતા વગેરે સાથે જોડાઈ ‘ચતુર્યુગ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

તે એકોતેર ગુણથી પણ અધિક વધેલું છે એમ કહી, ભગવાન પ્રભુએ મનુનો આ અધિકાર પ્રગટ કર્યો।

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

આ રીતે સર્વ મન્વંતરોનું લક્ષણ—ભૂત અને ભવિષ્યનું—વર્તમાનના આધારે વર્ણવાયું છે।

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

આ રીતે તને સ્વાયંભુવ મનુનો સર્ગ વર્ણવાયો; હવે તેની અને પછીની સૃષ્ટિની સંધિ (પરિવર્તન) હું કહું છું।

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

જેમ પહેલાં ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે મન્વંતર ચાલે છે, તેમ જ અનિવાર્ય નિયતિના કારણે તે યથાવિધિ પૂર્ણ થઈ નિવર્તે છે।

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

આ અંતરમાં પહેલાં જે ત્રિલોકના અધિપતિ હતા—સપ્તર્ષિ, દેવો, પિતરો અને મનુઓ—તેઓ જ હતા।

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

મન્વંતરનો સમય પૂર્ણ થઈ ગયો ત્યારે, અધિકાર ક્ષીણ થયો એમ જાણી, પોતાના પરિવર્તનને સમજી તેઓ વ્યાકુળ થયા।

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

તે સૌ મહર્લોક તરફ ઉન્મુખ થઈ મન સ્થિર કરવા લાગ્યા; પછી તે મન્વંતર ક્ષીણ થતાં તે દેવતાઓ (એ રીતે) થયા।

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

સંપૂર્ણ સ્થિતિકાળમાં એક કૃતયુગ સ્થિર રહે છે; અને જે ભવિષ્યના મન્વંતરેશ્વર છે તેઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુ પણ—મન્વંતર પૂર્ણ થતાં, કલિયુગમાં તેઓ એમ જ કહે છે।

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

ત્યારે તે કલિ-શિષ્ટ અવસ્થામાં કૃતયુગનો ભાવ સિદ્ધ થાય છે; કારણ કે કૃતયુગની પરંપરાને વિદ્વાનો ‘કલિપૂર્વ’ તરીકે સ્મરે છે।

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

તેમ જ મન્વંતરોના અંતે અને મન્વંતરના આરંભે પણ; પૂર્વ મન્વંતર ક્ષીણ થતાં અને બીજું ફરી પ્રવર્તતાં।

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

પછી કૃતયુગના આરંભે, તે સમયે જે શિષ્ટ (શ્રેષ્ઠ) હતા—સપ્તર્ષિ અને મનુ પણ—કાળની અપેક્ષાથી સ્થિત રહે છે।

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

તે તપસ્વીઓ મન્વંતરની પ્રતીક્ષા કરતાં (પૂર્વકાળના ક્ષય સાથે) ક્ષીણ થતા રહે છે; સદા મન્વંતર-ઉત્સવ માટે અને પરંપરાની સતતતા માટે।

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

વર્ષાની સૃષ્ટિ પ્રવર્તે ત્યારે તેઓ પૂર્વવત્ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; શીત-ઉષ્ણાદિ દ્વંદ્વો ચાલે છે અને ઔષધિ-વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

અને પ્રજા ક્યાંક ક્યાંક અનિકેત (ઘરવિહિન) સ્થિતિમાં રહે છે; જ્યારે વાર્તા (કૃષિ-વ્યાપાર) પ્રવર્તે છે અને ધર્મ પણ નજીક આવી પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

જ્યારે લોક આનંદવિહોણો બને, સ્થાવર-જંગમ નષ્ટ થાય, ગામ-નગર ન રહે અને વર્ણાશ્રમધર્મ વિહોણો થાય।

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

પૂર્વ મન્વંતરમાં જે ધર્મનિષ્ઠ શિષ્ટજન હોય, તેઓ સંતાનવૃદ્ધિ માટે સપ્તઋષિ અને મનુ રૂપે વ્યવસ્થિત થાય છે।

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

પ્રજાના હિતાર્થે તપ કરનારાઓનું તપ અતિ દુષ્કર છે; અને પૂર્વજોના નાશ પછી તેઓ અહીં પૂર્વવત્ ફરી ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

દેવો અને અસુરો, પિતૃગણ, ઋષિઓ અને માનવો; સર્પો, ભૂત-પિશાચો, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો।

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

પછી તેમામાં જે શિષ્ટજન હોય, તેઓ શિષ્ટાચારનું ઉપદેશ આપે છે; કારણ કે મન્વંતરના આરંભે સપ્તઋષિ અને મનુ જ માર્ગ દર્શાવે છે।

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

મનુષ્યો દેવતાઓ સાથે કર્મો આરંભે છે; ઋષિઓના બ્રહ્મચર્યથી ત્યારે તેઓ ઋણમુક્ત થાય છે.

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

પિતૃઓ, પ્રજા અને દેવતાઓની ઇજ્યા દ્વારા પણ; તેઓ વર્ણાત્મ ધર્મમાં સ્થિત રહી હજારો શતવર્ષો સુધી ટક્યા.

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

ત્રયી, વાર્તા, દંડનીતિ અને વર્ણાશ્રમ ધર્મો સ્થાપી; આશ્રમો પણ ગોઠવી તેમણે સ્વર્ગ માટે મન ધર્યું.

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

એ પૂર્વ દેવો આ રીતે સ્વર્ગાભિમુખ થયા ત્યારે; ત્યારબાદ તેઓ સર્વથા ધર્મમાં સ્થિત થયા.

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

મન્વંતર પૂર્ણ થતાં તેઓ સર્વ સ્થાન ત્યજી; મંત્રો સાથે ઊર્ધ્વે જઈ નિરામય મહર્લોકને પામે છે.

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

તેઓ અધિકારોથી નિવૃત્ત થઈ માનસી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; વશી બની ભૂતસંપ્લવને નિહાળી સ્થિર રહ્યા.

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

પછી જ્યારે તે પૂર્વ દેવો તે સમયે લય પામ્યા, ત્યારે ત્રૈલોક્યમાં સર્વત્ર દેવસ્થાનો શૂન્ય થઈ ગયા.

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

ત્યારે સ્વર્ગવાસી અન્ય દેવો અહીં ઉપસ્થિત થયા; પછી તપસ્યાથી યુક્ત થઈ તેમણે તે સ્થાનો ભર્યા.