Anuvaka 1
મુખ્ય વિષય: સશક્ત વાણી અને પવિત્ર દ્રવ્યો દ્વારા રક્ષા—ચારેય તરફથી અભેદ્ય રક્ષણ-ક્ષેત્ર રચીને, જીવનશક્તિ અને સમૃદ્ધિનું પુનઃસ્થાપન કરવું. ઉપવિષયો: (1) અશ્મવર્મ (પથ્થર જેવું કવચ) અને સીમા-રક્ષક દેખરેખ દ્વારા આક્રમણકારોને અટકાવવું. (2) ઇન્દ્રિય વિજયબળ: શત્રુઓને દૂર ધકેલવા અને પોતાનું ‘અવકાશ’ (ઉરુલોક) વિસ્તૃત કરવું. (3) પર્વતજન્ય ઔષધી વનસ્પતિઓ અને સીલન્ટ-દ્રવ્યો વડે ભૈષજ્ય ઉપચાર (કુષ્ઠ, લાક્ષા, શિલાજી). (4) વાક્ (વાણી)ને યજ્ઞ-ઉપકરણ તરીકે વાપરવું: મધુર-મધુસમાન, મંગલ અને કાર્યસાધક ઉચ્ચાર.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
અથર્વવેદ ૫.૧ માં મંત્રશક્તિને તેના યોગ્ય ગર્ભ/આધારસ્થાનમાં “સ્થાપિત” કરીને સ્વયંવર્ધમાન, અખંડ્ય રક્ષણ સ્થાપે છે. ત્રિવિધ સંરક્ષણબળના પૌરાણિક વહનકર્તા તરીકે ત્રિત આપ્ત્યનું આવાહન કરીને, દર્દી/ગૃહસ્થાનની આસપાસ રોધચક્ર સમાન રક્ષાવલય ઊભું કરે છે. શત્રુત્વપૂર્ણ પ્રભાવોને દૂર હાંકી, રક્ષણને સમૃદ્ધિમાં રૂપાંતરિત કરે છે—અને વરુણના ઋત-રક્ષક અધિપત્ય હેઠળ પોષણ, બળ/વીર્ય અને પશુવૃદ્ધિ સુધી પરિપૂર્ણ થાય છે.
Sukta 2
AV 5.2 વિજય‑અને‑સમૃદ્ધિનું સૂક્ત છે. તે ઇન્દ્રને (અને ઇન્દ્રસમાન યજ્ઞશક્તિને) શત્રુઓને દૂર હંકેલી દેતી અને યજમાનનું રાજ્ય/અધિકાર સર્વ માપથી પર વિસ્તરાવતી, અપ્રતિમ શક્તિ તરીકે મહિમાવંત કરે છે. ઇન્દ્રના અનેક માર્ગો, અપ્રતિહત વીર્ય અને યુદ્ધમાં જોડાતી મધુરતા (મધુ)નું સ્તવન કરીને આ સૂક્ત સંકલ્પ (ક્રતુ)ને દૃઢ કરે છે, યુદ્ધોત્સાહ/ઉલ્લાસ (મદ) જગાવે છે અને સામાજિક, પ્રાદેશિક તથા સૈન્ય સ્પર્ધાઓમાં પ્રભુત્વ સુનિશ્ચિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.
Sukta 3
AV 5.3 એક પૌષ્ટિક–રક્ષા સૂક્ત છે. વિજય, “વિસ્તૃત લોક/વિશાળ અવકાશ” (ઉરુલોક) નો વિસ્તાર, અને નિર્ભય સમૃદ્ધિ માટે તે સમગ્ર દેવવ્યવસ્થાને યાચકની બાજુએ એકત્ર કરે છે. સ્પર્ધા/સંઘર્ષોમાં યજ્ઞના નિયામક તરીકે અગ્નિથી શરૂઆત કરીને, સರ್ವદેવતા-સહાય (ઇન્દ્ર–મરુત, વિષ્ણુ, અગ્નિ, વાત) તરફ તે વિસ્તરે છે; અને અંતે રક્ષણાત્મક શુભાશીર્વાદ હેઠળ ગાયો-ઢોર, ધન અને ઘોડા જેવા સ્પષ્ટ લાભો માટે ઇન્દ્રનું આવાહન કરીને પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 4
આ ભૈષજ્ય-સૂક્ત પર્વતજાત ઉપચારક ઔષધ ‘કુષ્ઠ’ને—દૈવીરૂપે વ્યક્ત થયેલી વનસ્પતિને—દેવોએ જીતેલી “અમૃત-ચિહ્ન” તરીકે, સોમ સાથે સંલગ્ન અને સહચર તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. તેથી તે તક્મન્ (જ્વર)ને દૂર હાંકી કાઢવા અને પ્રાણશક્તિઓને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વિશેષ રીતે યોગ્ય છે, એમ સૂક્ત દર્શાવે છે. તેની ઉત્પત્તિને સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં (અશ્વત્થ નજીક, દેવોના આસનસ્થાને) સ્થાપિત કરીને તેની અસરકારકતાને અધિકૃત બનાવે છે; અને પછી આ અધિકારને ચોક્કસ ઉપચારલક્ષ્યો પર લાગુ કરે છે: શ્વાસ/પ્રાણપ્રવાહ (પ્રાણ, વ્યાન) અને દૃષ્ટિશક્તિ.
Sukta 5
AV 5.5 માં લાક્ષા (લૅક) અને શિલાચી (પિચ/બિટુમેન જેવી ઔષધીય દ્રવ્ય) ને દૈવી સંબંધ ધરાવતી, રક્ષણકારી સામગ્રી તરીકે પવિત્ર બનાવે છે—બંધન કરવા, સીલ/મુદ્રાંકન કરવા અને ઉપચારમાં ઉપયોગ માટે યોગ્ય. સ્તોત્રમાં આ દ્રવ્યોને જીવંત શક્તિઓ તરીકે—દેવતાઓની બહેનો, રાત્રી અને આકાશ સાથે જોડાયેલી—આહ્વાન કરવામાં આવે છે; ત્યારબાદ વ્યક્તિઓ અને ગૃહ પર રક્ષણને મજબૂતીથી બાંધી રાખતી નિયામક, મંગલ શક્તિ તરીકે અરુન્ધતીને બોલાવવામાં આવે છે.
Sukta 6
AV 5.6 એક રક્ષોઘ્ન (અપોત્રોપાયિક) સૂક્ત છે. તેમાં સર્વ દિશાઓમાં દૈવી નજરદારીનો પરિઘ—પહેરેદારો (સ્પશઃ) અને પાશધારીઓ—સ્થાપિત થાય છે, જેથી શત્રુત્વપૂર્ણ સત્તાઓ સીમા ઓળંગીને રક્ષિત વ્યક્તિ સુધી પહોંચી ન શકે. આ પરિઘ-રક્ષણ સાથે દુર્ભાગ્ય અને વિધિ/યજ્ઞકર્મમાં થયેલા દોષથી મુક્તિ માટે પ્રાર્થના જોડાયેલી છે. અંતે શરીર, પ્રાણવાયુ, સ્વજન અને સંપત્તિ માટે સર્વાંગી આશ્રયરૂપે ઇન્દ્રના વરૂથ (આશ્રય)માં પ્રવેશ કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 7
AV 5.7 સમૃદ્ધિ અને રક્ષણ માટેનું સ્તોત્ર છે, જેમાં વાણી (વાચ)ને નિર્ણાયક યાજ્ઞિક સાધન માનવામાં આવે છે: જ્યારે વાણી ‘સ્વીકારાયેલી’ અને ‘મધુર’ બને છે, ત્યારે દેવતાઓ સંમતિ આપે છે અને વિધિથી લાભ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમાં સરસ્વતી (પ્રેરિત, સુવ્યવસ્થિત ઉચ્ચાર), અનુમતી (સંમતિ), અને ભગ (સૌભાગ્યનો અનુકૂળ હિસ્સો)નું આહ્વાન છે; સાથે અપોત્રોપાયક શમનરૂપે અરાતિ, નિરૃતિ જેવી શત્રુત્વપૂર્ણ/અશુભ શક્તિઓના નામ લઈને તેમને નિષ્ક્રિય કરવામાં આવે છે, જેથી તેઓ સફળતામાં અવરોધ ન બને.
Sukta 8
AVŚ 5.8 ઇન્દ્રનું એક મંત્ર-ચાર્મ છે, જે અપોત્રોપાયક ઉપચારને બળજબરીના (અભિચારિક) પ્રભાવ સાથે જોડે છે: ઇન્દ્રની વાક્ ને આહ્વાન કરીને ‘પ્રવાહો’ (અતિસાર)ને હાંકી કાઢવામાં આવે છે અને સાથે જ આ પીડા પાછળ રહેલા શત્રુકારકોને પ્રહાર કરીને, બાંધીને, વશમાં કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તની શક્તિ બે પરસ્પરપૂરક ગતિઓમાં પ્રગટ થાય છે—રોગનું નિષ્કાસન અને શત્રુઓને નીચે દબાવી/ભેદી નાખવું—એથી દર્દીનો પ્રાણ દૃઢપણે સ્થિર રહે છે અને કર્તા ઇન્દ્રના રક્ષણાત્મક પ્રભુત્વ હેઠળ ઉભો રહે છે.
Sukta 9
AVŚ 5.9 અથર્વણ પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત, યજુસ્સદૃશ ‘સ્વાહા’ આહુતિ-સંગ્રહ છે. આ આહુતિઓ પ્રાણાત્મા અને રક્ષણાત્મક સંકલ્પને દ્યૌઃ (આકાશ/સ્વર્ગીય ક્ષેત્ર)ને ‘સોંપી’ બ્રહ્માંડિય આશ્રય સ્થાપે છે. અંતે વિસ્તૃત ‘ઉદ્ધરણ’ સૂત્ર દ્વારા જીવન, બળ, વિચાર/મન અને ઇન્દ્રિયશક્તિઓને ઊંચે ઉઠાવવામાં આવે છે; કૃત્યા (જાદુ-ટોણા/અભિચાર) તથા પહેલેથી કરાયેલ હાનિને દૂર હાંકી, આત્મામાં જોડિયા જીવન-રક્ષકોની સ્થાપના કરવામાં આવે છે.
Sukta 10
AV 5.10 એક રક્ષા-સૂક્ત છે. તે પાઠ કરનારને અશ્મવર્મન—પથ્થર જેવી કઠોર, અભેદ્ય રક્ષણકવચ—થી આવરી દે છે; જેથી શત્રુબળો અને હુમલાખોરો શરીર સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ પરાવર્તિત થઈ જાય છે. મંત્રો દિશા-દિશામાં (શિરોસ્થાનની ઊર્ધ્વ દિશા સહિત) ભય અને હાનિને દૂર કરી, સર્વત્ર પૂર્ણ આવરણ ઊભું કરે છે. અંતે, ભય/આક્રમણ/આત્મિક પીડા પછી મન, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને વાણી જેવી જીવનશક્તિઓને તેમના વૈશ્વિક સ્ત્રોતોમાંથી પાછી બોલાવી ફરી સ્થિર કરીને વ્યક્તિને પુનઃસ્થાપિત કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.