Sukta 4
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Āṅgirasa headings for bhaiṣajya hymns; specific r̥ṣi attribution depends on Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (as personified healing plant) allied with Soma; also implicitly the Devas as source.
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing verses; metrical exactness may be affected by Saṃhitā sandhi).
આ ભૈષજ્ય-સૂક્ત પર્વતજાત ઉપચારક ઔષધ ‘કુષ્ઠ’ને—દૈવીરૂપે વ્યક્ત થયેલી વનસ્પતિને—દેવોએ જીતેલી “અમૃત-ચિહ્ન” તરીકે, સોમ સાથે સંલગ્ન અને સહચર તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. તેથી તે તક્મન્ (જ્વર)ને દૂર હાંકી કાઢવા અને પ્રાણશક્તિઓને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વિશેષ રીતે યોગ્ય છે, એમ સૂક્ત દર્શાવે છે. તેની ઉત્પત્તિને સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં (અશ્વત્થ નજીક, દેવોના આસનસ્થાને) સ્થાપિત કરીને તેની અસરકારકતાને અધિકૃત બનાવે છે; અને પછી આ અધિકારને ચોક્કસ ઉપચારલક્ષ્યો પર લાગુ કરે છે: શ્વાસ/પ્રાણપ્રવાહ (પ્રાણ, વ્યાન) અને દૃષ્ટિશક્તિ.
Mantras
Mantra 1
कुष्ठतक्मनाशनम्। यो गि॒रिष्वजा॑यथा वी॒रुधां॒ बल॑वत्तमः । कुष्ठेहि॑ तक्मनाशन त॒क्मानं॑ ना॒शय॑न्नि॒तः
કુષ્ઠ—તક્મન (જ્વર) નો નાશ કરનાર—તું જે પર્વતોમાં જન્મ્યો, ઔષધિઓમાં સર્વથી બળવાન; હે તક્મનાશન, અહીં આવ, અને અહીંથી જ્વરને નાશ કરતો રહેજે.
Mantra 2
सु॒प॒र्ण॒सुव॑ने गि॒रौ जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । धनै॑र॒भि श्रु॒त्वा य॑न्ति वि॒दुर्हि त॑क्म॒नाश॑नम्
સુપર્ણના પ્રસવસ્થાને, હિમવંતની આસપાસના પર્વત પર જન્મેલું (ઔષધ) છે. તેની વાત સાંભળીને લોકો ધન-ભેટો લઈને તેની પાસે આવે છે; કારણ કે તેઓ તેને તક્મન (જ્વર)ને ભક્ષનારું જાણે છે.
Mantra 3
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य चक्ष॑णं दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
અશ્વત્થ ત્રીજા, અમિત આકાશમાં દેવોનું આસન છે. ત્યાં અમૃતત્વનું ચિહ્ન હતું; ત્યાં દેવોએ કુષ્ઠ (ઔષધ) પ્રાપ્ત કર્યું.
Mantra 4
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ पुष्पं॑ दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
સુવર્ણમય નૌકા સ્વર્ગમાં વિહરતી હતી, સુવર્ણ બંધનોથી બંધાયેલી. ત્યાં અમૃતનું પુષ્પ હતું; ત્યાં દેવોએ કુષ્ઠને પ્રાપ્ત કર્યો.
Mantra 5
हि॒र॒ण्ययाः॒ पन्था॑न आस॒न्नरि॑त्राणि हिर॒ण्यया॑ । नावो॑ हिर॒ण्ययी॑रास॒न् याभिः॒ कुष्ठं॑ नि॒राव॑हन्
સુવર્ણમય માર્ગો હતા; સુવર્ણમય ચપ્પુઓ હતા; સુવર્ણમય નૌકાઓ હતી—જેનાથી તેઓ કુષ્ઠને બહાર લઈ ગયા અને દૂર લઈ આવ્યા.
Mantra 6
इ॒मं मे॑ कुष्ठ॒ पूरु॑षं॒ तमा व॑ह॒ तं निष्कु॑रु । तमु॑ मे अग॒दं कृ॑धि
હે કુષ્ઠ, મારા આ પુરુષને અહીં લાવ; તેને બહાર કાઢી મુક્ત કર. અને તેને મારા માટે અગદ—વિષહર ઔષધ—બનાવ.
Mantra 7
दे॒वेभ्यो॒ अधि॑ जा॒तोऽसि॒ सोम॑स्यासि॒ सखा॑ हि॒तः । स प्रा॒णाय॑ व्या॒नाय॒ च॑क्षुषे मे अ॒स्मै मृ॑ड
દેવોથી ઉપરથી તું જન્મેલો છે; તું સોમનો છે, તેનો સુસ્થાપિત સખા છે. મારા પ્રાણ અને વ્યાન માટે, મારી દૃષ્ટિ માટે—આ પુરુષ પર કૃપા કર.
Mantra 8
उद॑ङ् जा॒तो हि॒मव॑तः॒ स प्रा॒च्यां नी॑यसे॒ जन॑म्। तत्र॑ कुष्ठ॑स्य॒ नामा॑न्युत्त॒मानि॒ वि भे॑जिरे
હિમવંતના ઉત્તર તરફ તું જન્મેલો; તને પૂર્વના લોકો તરફ લઈ જવાય છે. ત્યાં કુષ્ઠના ઉત્તમ નામો પ્રગટ થયા અને યોગ્ય રીતે વહેંચાયા.
Mantra 9
उ॒त्त॒मो नाम॑ कुष्ठस्युत्त॒मो नाम॑ ते पि॒ता। यक्ष्मं॑ च॒ सर्वं॑ ना॒शय॑ त॒क्मानं॑ चार॒सं कृ॑धि
કુષ્ઠનું નામ સર્વોત્તમ છે; સર્વોત્તમ છે તારા પિતાનું નામ. સર્વ યક્ષ્માનો નાશ કર; તક્માનનો પણ—આરસ (રોગ)ને શાંત કરી દે.
Mantra 10
शी॒र्षा॒म॒यमु॑पह॒त्याम॒क्ष्योस्त॒न्वो॒३रपः॑ । कुष्ठ॒स्तत् सर्वं॒ निष्क॑र॒द् दैवं॑ समह॒ वृष्ण्य॑म्
માથાના રોગને દબાવીને, આંખોના અને શરીરના રોગોને પણ—દૂર કરો, દૂર! કુષ્ઠે (ઔષધિ/દેવદત્ત ઉપચાર) એ બધું જ સંપૂર્ણ રીતે બહાર કાઢી નાખ્યું છે—દૈવી રીતે મોકલાયેલું (દોષ/બાધા) સમૂળે હટાવી, બળવાન શક્તિ ફરી સ્થાપે છે.
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal plant treated as a divine power. The hymn portrays it as heaven-authorized and Soma-allied, so that its use becomes both medicine and sacred protection.
It primarily targets takman—fever—imagined as an afflicting force that must be expelled. It also asks for recovery of strength, steady breathing (prāṇa, vyāna), and clear eyesight.
Traditionally it is recited over Kuṣṭha to consecrate it, then the herb is applied by touch/rubbing or carried as a tied packet. The mantra frames the remedy as deva-derived and directs the fever to depart.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
