Anuvaka 3
અંહસ્/પાપ (વિધિ-નૈતિક વ્યથા)નું મોક્ષણ, તેમજ દૈવી “અનુબંધન-મુક્તિ” અને સંઘટન દ્વારા સમૃદ્ધિ તથા સત્તા/સર્વભૌમત્વનું સ્થાયીકરણ મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: (1) પાપમોચન—પાપ, કષ્ટ અને સંકોચક દુર્ભાગ્યના બંધનોને (muñc-) ઢીલા કરી મુક્ત કરવું; (2) રાજશક્તિ અને પ્રતિસ્પર્ધીઓનું અધિનકરણ; ક્ષત્રિય અધિકારનું સંઘટન/દૃઢીકરણ; (3) ભવ–શર્વ (રુદ્ર) શમન અને ક્ષેત્ર-રક્ષણ; (4) જળ અને તોફાની દેવો શુદ્ધિકારક; દ્યાવા–પૃથિવી સમક્ષ વૈશ્વિક સ્વીકાર/પ્રાયશ્ચિત્ત; (5) ગૌસમૃદ્ધિ અને સુરક્ષિત પરત ફરવું.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AV 4.21 ગોપૌષ્ટિક (ગૌ-સમૃદ્ધિ) સૂક્ત છે. તેમાં વિધિપૂર્વક “વાછરડા-ગાયોનો ઝુંડ ઘેર પાછો લાવવો”, તેને ગોષ્ઠ (ગૌશાળા/ગોઠ)માં સ્થિર કરવો, પ્રજનન-વૃદ્ધિ, દૂધની પ્રચુરતા અને નિર્ભય ચરાણ જેવી શુભ સિદ્ધિઓ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. ગાયોને ઘરનું ચલ સંપત્તિરૂપ ધન તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. ઝુંડ ઘટી ન જાય તે માટે પીછો, ફાંસા/બંધન, ચોરી અને શત્રુવાણી જેવા ઉપદ્રવો અટકાવવા ઇન્દ્રની સર્વત્ર વ્યાપતી નિર્ભયતા અને રુદ્રના આવરણ આપતા શસ્ત્ર-રક્ષણનું આવાહન કરવામાં આવે છે.
Sukta 22
AV 4.22 રાજકીય અધિનતા/વશીકરણનું સૂક્ત છે. તેમાં ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે તે યજમાન ક્ષત્રિયની શક્તિ વિસ્તારે, કુળોમાં તે એકમાત્ર “વૃષભ” બની રહે, અને દરેક પ્રતિસ્પર્ધીને ચકનાચૂર કરે અથવા બાંધી દે. આ સૂક્ત દ્યાવા-પૃથિવી તરફથી મળતી વૈશ્વિક સમૃદ્ધિના આશીર્વાદને બળજબરીના અભિચાર સાથે ભેળવી, રાજકીય સંઘટનનું લક્ષ્ય રાખે છે: શત્રુઓ પરાજિત થાય છે, વિરોધ દબાય છે, અને શત્રુત્વપૂર્ણ સાધનો રાજાના નિયંત્રણમાં ખેંચાઈ આવે છે.
Sukta 23
AV 4.23 અગ્નિ જાતવેદસનું ‘મોચન/વિમોચન’ (મુઞ્ચ્-) સૂક્ત છે, જેમાં ‘અંહસ’—વ્યથા, સંકોચક દુર્ભાગ્ય, અને પાપસમાન મલિનતા—ને અગ્નિના યજ્ઞમાધ્યમ દ્વારા ઉકેલી શકાય તેવી ગાંઠ/બંધન તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. અગ્નિના વૈશ્વિક અધિપત્ય અને શત્રુ શક્તિઓ પરના પુરાણિક વિજયોમાં તેની ભૂમિકા સ્મરાવીને, આ સૂક્ત સ્તુતિને કાર્યકારી ઉપચારમાં ફેરવે છે: અગ્નિ હવિષ્ય વહન કરે છે, દેવોની સુમતિ (સદભાવ) લાવે છે, અને દુઃખના બંધનો ઢીલા કરે છે.
Sukta 24
અથર્વવેદ 4.24 પાપમોચન (પાપ અને દુઃખનું શિથિલીકરણ) સૂક્ત છે. તેમાં વૃત્રહંતા, બળધારી અને ધનદાતા એવા ઇન્દ્રને આશ્રય કરીને ઉપાસકને અંહસ્ (દબાવતો દોષ/અશુદ્ધિ/દુર્ભાગ્ય)માંથી “બંધન ખોલી મુક્ત કર” એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. પુનરાવર્તનસમાન વિનંતિ દ્વારા, દાન આપનાર અને સોમ અર્પણ કરનાર પ્રત્યે ઇન્દ્રની કૃપાથી મુક્તિ મળે છે—અને તેથી બળ, યજ્ઞની કાર્યક્ષમતા, તથા સ્પર્ધામાં (ગવિષ્ટિ) સફળતા ફરી પ્રાપ્ત થાય છે—એવું સૂક્ત દર્શાવે છે. સ્તુતિ (સ્તોમ/અર્ક/બ્રહ્મન) ને ઇન્દ્રના યુદ્ધાત્મક અને સમૃદ્ધિદાયક ઉપાધિઓ સાથે જોડીને, અંહસ્માંથી મુક્તિને નવી સમૃદ્ધિ માટેની આવશ્યક શરત તરીકે સ્થાપિત કરવું—આ સૂક્તનું મુખ્ય બળ છે.
Sukta 25
આ સાત મંત્રોનું સૂક્ત પાપમોચન (પાપ અને કષ્ટમાંથી મુક્તિ) માટેનો મંત્રપ્રયોગ છે. તેમાં વાયુ (શુદ્ધિકર્તા, પ્રાણશ્વાસ) અને સવિતૃ (પ્રેરક, બંધનો ઢીલા કરનાર) આ યુગલ શક્તિઓને આહ્વાન કરીને પાઠકને ‘અંહસ’—નૈતિક દોષ, દમનકારી દુર્ભાગ્ય અને તેના દૈત્યાત્મક અવશેષો—માંથી મુક્ત કરવા વિનંતી થાય છે. પ્રાયશ્ચિત્તને અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) બળ સાથે જોડીને દુષ્કૃત, રક્ષસ અને શિમિદા શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવામાં આવે છે; અને ‘શ્રેષ્ઠ આશીર્વાદો’ વિધિ-સ્થળમાં દૃઢપણે સ્થિર રહે તેવી સ્થાપના કરવામાં આવે છે.
Sukta 26
આ સૂક્ત દ્યાવા–પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ને સંબોધિત પાપમોચન/અપોત્રોપાયિક મંત્રરૂપ સ્તુતિ છે. તેમાં અંહસ્—પાપજન્ય કલુષતા, સંકોચક બંધન અને દહનકારી વ્યથા—ને ઢીલી કરી દૂર કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. અપરિમિત, જીવનધારક વિશ્વમાતા–પિતાને સંપત્તિ અને સ્થિરતાના આધારરૂપ પાયા તરીકે સ્તુતિ કરીને, અમારે માટે સુરક્ષિત આશ્રય બનવા પ્રાર્થના કરે છે. “તે નો મुञ્ચતમ્ અંહસઃ” એવો પુનરાવર્તિત પ્રત્યય અપોત્રોપાયિક ‘મુદ્રા’ તરીકે કાર્ય કરે છે, જે બ્રહ્માંડના ઋતને વ્યક્તિગત સ્તરે અપરાધબોધ, પીડા/વ્યાધિ અને માનવકૃત હાનિમાંથી મુક્તિમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
Sukta 27
અવ 4.27 પાપમોચન (પાપ અને કષ્ટમાંથી મુક્તિ આપતું) ભૈષજ્ય/અપોત્રોપાયિક મંત્રકર્મ છે. તેમાં મરુતગણને શુદ્ધિકારક જળપરિક્રમા સાથે—સમુદ્ર, આકાશ, વરસાદ અને પૃથ્વી—સહકારી રૂપે જોડીને, અંહસ્ (નૈતિક-યાજ્ઞિક દોષ અને તેના પીડાદાયક પરિણામો)નાં બંધનો છૂટા પાડવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. પુનરાવર્તિત ધ્રુવપદ જેવી વિનંતિઓ દ્વારા તોફાની શક્તિ ઔષધ બની જાય છે: યુદ્ધમાં જે ઉગ્ર છે તે જ આંતરિક અને બાહ્ય હાનિ સામે રક્ષણરૂપ બને છે. આ મંત્રનું બળ એક વૈશ્વિક શુદ્ધિચક્ર તરીકે પ્રગટે છે—ઉછળતાં અને ઉતરતાં એ જ જળ અપરાધભાવ, જોખમ અને ક્ષીણ કરનાર દુર્ભાગ્યને પણ દૂર વહાવી લઈ જાય છે.
Sukta 28
AV 4.28 ભવ–શર્વ (યુગ્મ સ્વરૂપે રહેલા રુદ્ર)ને અર્પિત મુક્તિ-સૂક્ત છે. યજમાનના સમગ્ર ક્ષેત્રમાંથી પાપ/અંહસ્—નૈતિક દોષ, બંધનરૂપ કષ્ટ, અને આપત્તિ—ઢીલા પાડી દૂર કરવા માટે તેમાં પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. રુદ્રનું દ્વિ-સર્વાધિકાર “બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા” સૌ પર વિસ્તરેલું છે એમ તે વારંવાર દર્શાવે છે; તેથી આ મંત્ર એક સાથે ગૃહ-ચિકિત્સક અને પશુધન-રક્ષક બને છે. સૂક્ત રુદ્રની ઉગ્રતા બહાર તરફ વાળી, શત્રુત્વપૂર્ણ, ગુપ્ત/અભિચારજન્ય, અથવા યુદ્ધજન્ય ભયોને તે બંને પ્રહાર કરીને દૂર કરે અને શુભ વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરે એવી યાચના કરે છે.
Sukta 29
મિત્ર–વરુણને અર્પિત આ સાત ઋચાઓનું સૂક્ત નૈતિક–વિધિગત “બંધનમુક્તિ” તરીકે કાર્ય કરે છે. છેતરપિંડી, આરોપ/નિંદા અથવા સત્યભંગ પછી ઊભી થતી સંકોચક સ્થિતિ સાથે જોડાયેલા અંહસ્—પાપ, દુઃખ, સંકટ—માંથી મુક્તિ માગે છે. દેવતાઓને ઋતના રક્ષક અને સત્યવંતોના સહાયક તરીકે સ્તુતિ કરીને, તેમણે ભૂતકાળમાં પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓને આપેલા ઉદ્ધારોનું સ્મરણ કરાવે છે, જેથી એ જ રક્ષણાધિકાર પાઠક/જપક પર પણ પ્રવર્તે. “અંહસ્ માંથી અમને મુક્ત કરો” એવી ધ્રુવપદસમાન વિનંતી આ સૂક્તને પાપમોચન (પાપમમોચન) તેમજ સામાજિક–કાનૂની વિવાદોમાં રક્ષા (સંરક્ષણ) તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 30
AV 4.30 સર્વભૌમત્વ અને સામાજિક એકતા સ્થાપિત કરતું સ્તોત્ર છે. “અહં” જેવી સ્વ-ઘોષણાત્મક શૈલીમાં રાષ્ટ્રિ (રાષ્ટ્રદેવી) દેવોને આધાર આપી ધારણ કરતી, અને તેથી રાજ્યને સ્થિર રાખતી એકીકરણશક્તિ તરીકે પોતે બોલે છે. મંત્રશક્તિને વિશ્વવ્યાપકતા અને દિવ્ય આયુધબળ સાથે એકરૂપ કરીને તે રાજસત્તાને પવિત્ર બનાવે છે, પ્રજાને એક જ રાજકીય વ્યવસ્થામાં બાંધે છે, અને બ્રહ્મન તથા સામાજિક વ્યવસ્થાને ભંગ કરનારાઓ સામે દંડબળને વાળે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
