Adhyaya 23

Verse 1

मार्कंडेय उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यमिंद्रद्युम्न निबोध मे । कलौ निवसते यत्र क्लेशहा रुक्मिणीपतिः

Mārkaṇḍeya dijo: Oh Indradyumna, aprende de mí la grandeza de Dvārakā, donde, aun en la era de Kali, mora el que disipa las aflicciones, el Señor de Rukmiṇī.

Verse 2

कलौ कृष्णस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति पठंति च । न तेषां जायते वासो यमलोके युगाष्टकम्

En Kali-yuga, quienes escuchan y recitan la grandeza de Kṛṣṇa no llegan a morar en el reino de Yama, ni siquiera por ocho edades.

Verse 3

नित्यं कृष्णकथा यस्य प्राणादपि गरीयसी । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परं नृप

Oh rey, para aquel a quien el relato sagrado de Kṛṣṇa es siempre más querido incluso que el aliento vital, nada es difícil de obtener, ni en este mundo ni en el venidero.

Verse 4

मन्वंतरसहस्रैस्तु काशीवासेन यत्फलम् । तत्फलं द्वारकावासे वसतां पंचभिर्दिनैः

El mérito que se obtiene por morar en Kāśī durante miles de Manvantaras, ese mismo mérito lo alcanzan quienes habitan en Dvārakā durante cinco días.

Verse 5

कलौ निवसते यस्तु श्वपचो द्वारकां यदि । यतीनां गतिमाप्नोति प्राह ह्येवं प्रजापतिः

En verdad, aun si un cocedor de perros (de la casta más baja) habita en Dvārakā en el Kali-yuga, alcanza el estado espiritual de los ascetas; así lo declaró Prajāpati.

Verse 6

द्वारकां गंतुकामं यः प्रत्यहं कुरुते नरः । फलमाप्नोति मनुजः कुरुक्षेत्रसमुद्भवम्

Quien, día tras día, forma con sinceridad la intención de ir a Dvārakā, obtiene el mérito que nace de la peregrinación a Kurukṣetra.

Verse 7

सोमग्रहे च यत्प्रोक्तं यत्फलं सोमनायके । दृष्ट्वा तत्फलमाप्नोति द्वारवत्यां जनार्द्दनम्

Y cualquier fruto que se proclama en el tiempo del eclipse de Soma, y cualquier mérito que se atribuye en Somanātha, ese mismo fruto se alcanza al contemplar a Janārdana en Dvāravatī.

Verse 8

पुष्करे कार्त्तिकीं कृत्वा यत्फलं वर्षकोटिभिः । तत्फलं द्वारकावासे दिनेनैकेन जायते

El mérito que se obtiene al cumplir la observancia de Kārtikī en Puṣkara durante crores de años, ese mismo mérito nace por morar en Dvārakā tan sólo un día.

Verse 9

द्वारकायां दिनैकेन दृष्टे देवकिनंदने । फलं कोटिगुणं ज्ञेयमत्र लक्षशतोद्भवम्

En Dvārakā, con sólo contemplar al Hijo de Devakī en un solo día, debe saberse que el fruto se multiplica por un crore, y aquí hace brotar cientos de miles de méritos.

Verse 10

कलौ निवसतां भूप धन्यास्तेषां मनोरथाः । कृष्णस्य दर्शने नित्यं द्वारकागमने मतिः

Oh rey, dichosos son los anhelos de quienes viven en la era de Kali: su mente está siempre puesta en contemplar a Śrī Kṛṣṇa y en ir a Dvārakā.

Verse 11

एकामपि द्वादशीं तु यः करोति नृपोत्तम । कृष्णस्य सन्निधौ भूप द्वारकायाः फलं शृणु

Oh excelso rey, oh soberano, escucha el fruto de Dvārakā: quien observe siquiera una sola Dvādaśī en la presencia de Śrī Kṛṣṇa obtiene su recompensa.

Verse 12

धन्यास्ते कृतकृत्यास्ते ते जना लोकपावनाः । दृष्टं कृष्णमुखं यैस्तु पापकोट्ययुतापहम्

Dichosos son, cumplidos son, esos seres que purifican el mundo: quienes han contemplado el rostro de Kṛṣṇa, pues él destruye decenas de millones de crores de pecados.

Verse 13

यत्फलं व्रतसंयुक्तैर्वासरैः कृष्णसंयुतैः । यज्ञैर्दानैर्बृहद्भिश्च द्वारकायां तथैकया

El fruto que se obtiene por días unidos a votos y consagrados a Kṛṣṇa, y por grandes sacrificios y grandes dádivas—ese mismo fruto se alcanza también, aun con una sola observancia, en Dvārakā.

Verse 14

क्षीरस्नानं प्रकुर्वंति ये नराः कृष्ण मूर्धनि । शताश्वमेधजं पुण्यं बिंदुना बिंदुना स्मृतम्

Quienes realizan el baño ritual de leche (abhiṣeka) sobre la cabeza de Kṛṣṇa—cada gota es recordada como portadora del mérito nacido de cien sacrificios Aśvamedha.

Verse 15

दधि क्षीराद्दशगुणं घृतं दध्नो दशोत्तरम् । घृताद्दशगुणं क्षौद्रं क्षौद्राद्दशगुणोत्तरम्

La cuajada (dadhi) otorga un mérito diez veces mayor que la leche; el ghee (ghṛta) diez veces más que la cuajada; la miel diez veces el mérito del ghee; y más allá de la miel, aumenta de nuevo diez veces.

Verse 16

पुष्पोदकं च रत्नोदं वर्द्धनं च दशोत्तरम् । मंत्रोदकं च गंधोदं तथैव नृपसत्तम

Así también, oh el mejor de los reyes: el agua de flores y el agua de joyas, y el agua ‘vardhana’ (que acrecienta) son cada una diez veces superiores; del mismo modo se alaba el agua consagrada con mantras y el agua perfumada.

Verse 17

इक्षो रसेन स्नपनं शतवाजिमखैः समम् । तथैव तीर्थनीरं स फलं यच्छति भूमिप

Oh rey: bañar (al Señor) con jugo de caña de azúcar es igual a cien sacrificios Aśvamedha; del mismo modo, el baño con agua de un tīrtha otorga ese mismo fruto.

Verse 18

कृष्णं स्नानार्द्रगात्रं च वस्त्रेण परिमार्जति । तस्य लक्षार्जितस्यापि भवेत्पापस्य मार्जनम्

Quien, con un paño, enjuga el cuerpo de Śrī Kṛṣṇa aún húmedo tras el baño, para esa persona surge la purificación del pecado, incluso del pecado acumulado por cientos de miles.

Verse 19

स्नापयित्वा जगन्नाथं पुष्पमालावरोहणम् । कुरुते प्रतिपुष्पं तु स्वर्णनिष्कायुतं फलम्

Habiendo bañado a Jagannātha, Señor del universo, si luego se le coloca una guirnalda de flores, por cada flor se obtiene un fruto equivalente a un niṣka de oro.

Verse 20

स्नानकाले तु देवस्य शंखादीनां तु वादनम् । कुरुते ब्रह्मलोके तु वसते ब्रह्मवासरम्

Quien, en el momento del baño ritual del Señor, hace sonar la caracola (śaṅkha) y otros instrumentos auspiciosos, alcanza morada en el mundo de Brahmā y allí habita durante un “día de Brahmā”, un vasto lapso cósmico.

Verse 21

स्नानकाले स कृष्णस्य पठेन्नामसहस्रकम् । प्रत्यक्षरं लभेत्प्रेष्टं कपिलागोशतोद्भवम्

Si, en el tiempo del baño ritual de Kṛṣṇa, se recitan Sus mil nombres, entonces por cada sílaba se obtiene un preciado premio: mérito igual al don de cien vacas leonadas.

Verse 22

फलमेतन्महीपाल गीतायाः परिकीर्तितम् । गजेंद्रमोक्षणेनैवं स्तवराजेन कीर्त्तितम्

Oh rey, éste es el fruto que se ha proclamado para la sagrada Gītā; del mismo modo se declara para el himno «Gajendra-mokṣaṇa», este rey de los stotras.

Verse 23

स्तवैरृषिकृतैरन्यैः पठितैश्च नराधिप । तोषमाप्नोति देवेशः सर्वान्कामान्प्रयच्छति

Oh rey, cuando se recitan otros himnos compuestos por los sabios ṛṣi, el Señor de los dioses se complace y concede todos los fines deseados.

Verse 24

किं पुनर्वेदपाठं तु स्नानकाले करोति यः । तस्य यल्लभते पुण्यं न ज्ञातं नरनायक

¡Cuánto más, oh caudillo de los hombres, para quien recita el Veda en el momento del baño ritual! El mérito que obtiene es inconmensurable.

Verse 25

स्नान काले च संप्राप्ते कृष्णस्याग्रे तु नर्तनम् । गीतं चैव पुनस्तत्र स्तवनं वदनेन हि

Cuando llega el tiempo del baño ritual, debe danzarse ante Kṛṣṇa; y allí mismo cantar, y de nuevo pronunciar alabanzas con la propia voz.

Verse 26

स्नानकाले तु कृष्णस्य जयशब्दं करोति यः । करताल समायुक्तं गीतनृत्यं करोति च

Quien, en el baño ritual de Kṛṣṇa, alza el clamor de “¡Victoria!” y realiza canto y danza con palmas rítmicas, obtiene gran mérito.

Verse 27

तत्र चेष्टां प्रकुर्वाणो हसते जल्पतेऽपि वा । मुक्तं तेन परं मातुर्योनियंत्रस्य निर्गमम्

Allí, aun si uno hace gestos, ríe o habla, por esa participación devocional queda liberado del yugo de salir una y otra vez del seno materno: se rompe la compulsión del renacer.

Verse 28

नोत्तानशायी भवति मातुरंके नरेश्वर । गुणान्पठति कृष्णस्य यः काले स्नानकर्मणः

Oh rey, quien recita las virtudes de Kṛṣṇa en el momento del rito del baño no volverá a yacer inerme en el regazo de su madre: no retornará al nacimiento infantil.

Verse 29

चंदनागुरुमिश्रेण कंकुमेन सुगंधिना । विलेपयति यः कृष्णं कर्पूरमृगनाभिना । कल्पं तु भवने विष्णोर्वसते पितृभिः सह

Quien unge a Kṛṣṇa con sándalo fragante mezclado con agaru, con azafrán perfumado, y con alcanfor y almizcle, mora un kalpa entero en la morada de Viṣṇu, junto con sus antepasados.

Verse 30

प्रत्येकं चंदनादीनामिंद्रद्युम्न न चान्यथा । नानादेशसमुद्भूतैः सुवस्त्रैश्च सुकोमलैः

Oh Indradyumna—en verdad es así y no de otro modo—cada ofrenda de sándalo y similares, y la presentación de vestiduras muy suaves y finas traídas de muchas regiones, en Dvārakā se vuelve un acto particular de culto colmado de mérito.

Verse 31

धूपयित्वा सुगंधैश्च यो धूपयति मानवः । मन्वंतराणि वसते तत्संख्यानि हरेर्गृहे

Quien ofrece incienso fragante, perfumando la presencia de Hari, mora en la casa de Hari por tantos manvantaras como sea el número de tales ofrendas.

Verse 32

स्वशक्त्या देवदेवेशं भूषणैर्भूषयंति च । हेमजैरतुलैः शुभ्रैर्मणिजैश्च सुशोभनैः

Según sus medios, adornan al Deva-deveśa, Señor de los dioses, con ornamentos: joyas de oro sin par y gemas radiantes y hermosas.

Verse 33

तेषां फलं महाराज रुद्राश्च वासवादयः

Oh gran rey, incluso los Rudras y los Indras, y los demás dioses, conocen sólo en parte el fruto de tal adoración.

Verse 34

जानंति मुनयो नैव वर्जयित्वा तु माधवम् । येऽर्चयंति जगन्नाथं कृष्णं कलिमलापहम् । केतकीतुलसीपत्रैः पुष्पैर्मालतिसंभवैः

Ni siquiera los sabios lo conocen plenamente—salvo en relación con Mādhava—: aquellos que adoran a Jagannātha Kṛṣṇa, el que borra la mancha del Kali, con flores de ketakī, hojas de tulasī y flores nacidas de mālatī.

Verse 35

तद्देशसंभवैश्चान्यैर्भूरिभिः कुसुमैर्नृप । एकैकं नृप शार्दूल राजसूयसमं स्मृतम्

Oh rey, con muchas otras flores abundantes nacidas en esa misma región—cada ofrenda individual, oh tigre entre reyes, es recordada como igual a un sacrificio Rājasūya.

Verse 36

ये कुर्वंति नराः पूजां स्वशक्त्या रुक्मिणीपतेः । क्रीडंति विष्णुलोके ते मन्वतरशतं नराः

Quienes, según sus medios, realizan la adoración al Señor de Rukmiṇī, se recrean en el mundo de Viṣṇu durante cien Manvantaras.

Verse 37

यः पुनस्तुलसीपत्रैः कोमलमंजरीयुतैः । पूजयेच्छ्रद्धया यस्तु कृष्णं देवकिनंदनम्

Pero quien, con fe, adore a Kṛṣṇa—hijo de Devakī—con hojas de tulasī adornadas con tiernos brotes florales, alcanza el mérito supremo.

Verse 38

या गतिर्योगयुक्तानां या गतिर्योगशालिनाम् । या गतिर्दानशीलानां या गतिस्तीर्थसेविनाम्

Cualquiera que sea la morada destinada a los que han alcanzado el yoga, y la morada de quienes permanecen firmes en el yoga; la morada de los caritativos y la morada de los servidores de los tīrthas (lugares sagrados)—

Verse 39

या गतिर्मातृभक्तानां द्वादशीं वेधवर्जिताम् । कुर्वतां जागरं विष्णोर्नृत्यतां गायतां फलम्

—y cualquiera que sea la morada de quienes veneran a su madre; y el fruto de quienes, en una Dvādaśī sin vedha (astronómicamente correcta), velan por Viṣṇu, danzando y cantando con devoción.

Verse 40

वैष्णवानां तु भक्तानां यत्फलं वेदवादिनाम् । पठतां वैष्णवं शास्त्रं वैष्णवानां तु यच्छताम्

Oh rey, el fruto propio de los devotos vaiṣṇavas es el mismo que el de quienes exponen los Vedas: el de quienes leen y estudian las escrituras vaiṣṇavas, y el de quienes otorgan dádivas a los vaiṣṇavas.

Verse 41

तुलसीमालया कृष्णः पूजितो रुक्मिणी पतिः । फलमेतन्महीपाल यच्छते नात्र सशयः

Cuando Kṛṣṇa, señor de Rukmiṇī, es adorado con una guirnalda de tulasī, Él concede este fruto, oh soberano de la tierra; de ello no hay duda.

Verse 42

यथा लक्ष्मीः प्रिया विष्णोस्तुलसी च ततोऽधिका । द्वारकायां समुत्पन्ना विशेषेण फलाधिका

Así como Lakṣmī es amada por Viṣṇu, así la tulasī le es aún más querida que ella. Y la tulasī nacida en Dvārakā, de modo especial, es superior en el fruto que concede.

Verse 43

यत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तुलसीदलमालया । पूजितो द्वारकातुल्यं पुण्यं स यच्छते कलौ

Dondequiera que se halle Viṣṇu, si es adorado con una guirnalda de hojas de tulasī, concede un mérito igual al de Dvārakā, aun en la era de Kali.

Verse 44

योऽर्चयेत्केतकीपत्रैः कृष्णं कलिमलापहम् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधस्यफलं यच्छति भूभुज

Oh rey, quien adore a Kṛṣṇa, el que disipa la impureza de Kali, con hojas de ketakī: por cada hoja ofrecida, él concede el fruto del sacrificio Aśvamedha.

Verse 45

योऽर्चयेन्मालतीपुष्पैः कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । तेनाप्तं नास्ति संदेहो यत्फलं दुर्लभं हरेः

Quien adore a Kṛṣṇa, Señor de los tres mundos, con flores de mālatī, por esa adoración alcanza sin duda el fruto de Hari, difícil de obtener de otro modo.

Verse 46

ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैर्योऽर्चयेद्रुक्मिणीपतिम् । सर्वान्कामानवाप्नोति दुर्लभान्देवमानुषैः

Quien adore al Señor de Rukmiṇī con flores nacidas en su estación debida, alcanza todos los deseos, aun los difíciles de lograr para dioses y hombres.

Verse 47

कृष्णेनागुरुणा कृष्णं धूपयंति कलौ युगे । सकर्पूरेण राजेन्द्र कृष्णतुल्या भवंति ते

Oh señor de reyes, en la era de Kali, quienes perfuman a Kṛṣṇa con incienso de aguru oscuro junto con alcanfor, llegan a ser iguales a Kṛṣṇa en esplendor y bienaventuranza.

Verse 48

साज्येन गुग्गुलेनापि सुगंधेन जनार्द्दनम् । धूपयित्वा नरो याति पदं भूयः सदा शिवम्

Aun con guggulu fragante mezclado con ghee, si un hombre ofrece incienso a Janārdana, alcanza la morada suprema, siempre auspiciosa, y ya no retorna jamás.

Verse 49

यो ददाति महीपाल कृष्णस्याग्रे तु दीपकम् । पातकं तु समुत्सृज्य ज्योतीरूपं लभेत्पदम्

Oh rey, quien coloca una lámpara ante Kṛṣṇa desecha el pecado y alcanza el estado supremo, resplandeciente, de naturaleza luminosa.

Verse 50

द्वारे कृष्णस्य यो नित्यं दीपमालां करोति हि । सप्तद्वीपवतीराज्यं द्वीपेद्वीपे फलं लभेत्

Quien cada día dispone una guirnalda de lámparas en la puerta de Śrī Kṛṣṇa obtiene el fruto de la soberanía sobre los “siete continentes”; y en cada isla o reino recibe su recompensa debida.

Verse 51

नैवेद्यानि मनोज्ञानि कृष्णाय विनिवेदयेत् । कल्पांतं तत्पितॄणां हि तृप्तिर्भवति शाश्वती

Deben ofrecerse a Kṛṣṇa naivedya, ofrendas de alimento gratas al corazón; por ello, hasta el fin de la era, los pitṛs (antepasados) alcanzan una satisfacción perpetua.

Verse 52

फलानि यच्छते यो वै सुहृद्यानि नरेश्वर । जायंते तस्य कल्पांतं सफलास्तु मनोरथाः

Oh señor de los hombres, quien ofrece frutos escogidos con devoción ve nacer y cumplirse sus anhelos del corazón, hasta el fin de la era.

Verse 53

तांबूलं तु सकर्पूरं सपूगं नरनायक । कृष्णाय यच्छते यो वै पदं तस्याग्निदैवतम्

Oh caudillo de los hombres, quien ofrezca a Kṛṣṇa tāmbūla—betel preparado con alcanfor y nuez de areca—alcanza un estado vinculado al Deva del Fuego, Agni.

Verse 54

सनीरं कर्पुरोपेतं कुंभं कृष्णाग्रतो न्यसेत् । कल्पांते न जलापेक्षां कुर्वंति च पितामहाः

Debe colocarse ante Kṛṣṇa una vasija llena de agua, perfumada con alcanfor; así, hasta el fin del kalpa, sus antepasados no padecerán falta de agua.

Verse 56

तत्कुले नास्ति पापिष्ठो न च लोके यमस्य च । वायुलोकान्महीपाल न पुनर्विद्यते गतिः

Oh rey, en esa familia no hay quien sea el más pecador, ni nadie va al reino de Yama. Desde el mundo de Vāyu no existe retorno a un nuevo nacimiento mortal.

Verse 57

कृष्णवेश्मनि यः कुर्य्यात्सधूपं पुष्पमंडपम् । सपुष्पकविमानैस्तु क्रीडते कोटिभिर्द्दिवि

Quien, en la morada de Kṛṣṇa, levanta un pabellón de flores acompañado de incienso, se recrea en el cielo entre crores de vimānas celestiales adornados con flores.

Verse 58

चलच्चामरवातेन कृष्णं यस्तोषयेन्नरः । तस्योत्तमांगं देवेशश्चुंबते स्वमुखेन हि

Aquel que complace a Kṛṣṇa abanicándolo con un cāmara (abanico de cola de yak) en movimiento, el mismo Señor de los dioses besa la coronilla de ese devoto con su propia boca.

Verse 59

व्यजनेनाथ वस्त्रेण सुभक्त्या मातरिश्वना । देवदेवस्य राजेन्द्र कुरुते धर्मवारणम्

Oh rey, mediante el abanico y también mediante el paño—cuando se ofrecen con devoción sincera—Mātariśvan (Vāyu) realiza un “amparo del dharma” para el Dios de los dioses.

Verse 60

धूपं चंदनमालां तु कुरुते कृष्णसद्मनि । देवकन्यायुतैर्लक्षैः सेव्यते सुरनायकैः

Quien ofrezca incienso y una guirnalda de sándalo en la morada de Kṛṣṇa es servido por los jefes de los dioses, junto con cientos de miles de doncellas celestiales.

Verse 61

ध्वजमारोपयेद्यस्तु प्रासादोपरि भक्तितः । तस्य ब्रह्मपदे वासः क्रीडते ब्रह्मणा सह

Quien, con devoción, alce un estandarte sobre el palacio-templo del Señor, alcanza morada en el reino de Brahmā y allí se recrea en compañía de Brahmā.

Verse 62

प्रांगणं वर्णकोपेतं स्वस्तिकैश्च समन्वितैः । देवदेवस्य कुरुते क्रीडते भुवनत्रये

Quien adorne el patio con diseños de colores y con auspiciosos símbolos svastika para el Dios de los dioses, se deleita y se recrea por los tres mundos.

Verse 63

यो दद्यान्मण्डपे पुष्पप्रकरं रुक्मिणीपतेः । देवोद्यानेषु सर्वेषु क्रीडते नरनायकैः

Quien ofrezca en el pabellón un montón de flores al Señor de Rukmiṇī, se recrea en todos los jardines divinos, en compañía de nobles guías entre los hombres.

Verse 64

प्रासादे देवदेवस्य चित्रकर्म करोति यः । वसते रुद्रलोके तु यावत्तिष्ठंति सागराः

Quien realiza arte decorativo en el templo del Dios de los dioses, mora en el mundo de Rudra mientras perduren los océanos.

Verse 65

दद्याच्चन्द्रमयं यस्तु कृष्णोपरि नरेश्वर । वसते द्वारकां यावत्सोमलोके स तिष्ठति

Oh rey, quien ofrezca sobre Kṛṣṇa un adorno semejante a la luna (emblema lunar), mientras Dvārakā perdure, permanecerá en el mundo de Soma.

Verse 66

छत्रं बहुशलाकं तु किंकिणीवस्रगुण्ठितम् । दिव्यरत्नैश्च संयुक्तं हेमदण्डसमन्वितम्

Un parasol ceremonial de muchas varillas, envuelto en telas y guarnecido de campanillas, engastado con gemas divinas y provisto de un asta de oro—

Verse 67

समर्पयति कृष्णाय च्छत्रं लक्षार्बुदैर्वृतम् । अमरैः सहितः सर्वैः क्रीडते पितृभिः सह

Quien ofrezca ese parasol a Kṛṣṇa—rodeado por inmensas multitudes—se recrea con todos los inmortales y también junto a los Pitṛs (ancestros).

Verse 68

दद्यान्नरविमानं तु कृष्णाय नरनायक । सत्कृतो धनदेनैव वसते ब्रह्मवासरम्

Oh guía de los hombres, quien done a Kṛṣṇa un vehículo espléndido como un vimāna—honrado por el propio Kubera (Dhanada)—mora durante un “día de Brahmā”.

Verse 69

कृता पूजा दिकं भूप ज्वलंतं कृष्णमूर्द्धनि । आरार्तिकं प्रकुर्वाणो मोदते कृष्णसन्निधौ

Oh rey, tras haber realizado la adoración, quien ofrece el ārati con una lámpara ardiente ante el rostro de Śrī Kṛṣṇa se regocija en la misma presencia de Kṛṣṇa.

Verse 70

दीप्तिमंतं सकर्पूरं करोत्यारार्तिकं नृप । कृष्णस्य वसते लोके सप्तकल्पानि मानवः

Oh rey, el hombre que realiza un ārati resplandeciente con alcanfor habita en el mundo de Kṛṣṇa durante siete kalpas.

Verse 71

धृत्वा शंखोदकं यस्तु भ्रामयेत्केशवोपरि । संनिधौ वसते विष्णोः कल्पांतं क्षीरसागरे

Quien toma el agua consagrada en la caracola (śaṅkha) y la hace girar sobre Keśava (Śrī Kṛṣṇa) mora en la inmediata presencia de Viṣṇu hasta el fin del kalpa, en el Océano de Leche.

Verse 72

एवं कृत्वा तु कृप्णस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् । पठन्नामसहस्रं तु स्तवमन्यं पठन्नृप । सप्तद्वीपवतीपुण्यं लभते तु पदेपदे

Habiendo hecho así, oh rey, quien circunvala (pradakṣiṇā) a Kṛṣṇa recitando el Sahasranāma (los Mil Nombres) o entonando otros himnos, obtiene en cada paso un mérito igual al del mundo entero de los siete continentes.

Verse 73

कुर्य्याद्दण्डनमस्कारमश्वमेधायुतैः समम् । कृष्णं संतोषयेद्यस्तु सुगीतैर्मधुरैः स्वरैः । सामवेदफलं तस्य जायते नात्र संशयः

La postración completa (daṇḍa-namaskāra) equivale en mérito a diez mil sacrificios Aśvamedha. Y quien complace a Kṛṣṇa con cantos bien entonados, de dulces melodías, alcanza el fruto del Sāma Veda; de ello no hay duda.

Verse 74

यो नृत्यति प्रहृष्टात्मा भावैर्बहु सुभक्तितः । स निर्द्दहति पापानि मन्वंतरकृतान्यपि

Quien danza con el corazón jubiloso, colmado de honda devoción, quema los pecados, incluso los acumulados a través de los manvántaras.

Verse 75

यः कृष्णाग्रे महाभक्त्या कुर्य्यात्पुस्तकवाचनम् । प्रत्यक्षरं लभेत्पुण्यं कपिलाशतदानजम्

Quien, con gran devoción, lee las Escrituras ante Kṛṣṇa, obtiene mérito por cada sílaba, igual al de donar cien vacas leonadas.

Verse 76

ऋग्यजुःसामभिर्वाग्भिः कृष्णं संतोषयंति ये । कल्पांतं ब्रह्मलोके तु ते वसंति द्विजोत्तमाः

Los excelsos dvijas que complacen a Kṛṣṇa con palabras del Ṛg, el Yajus y el Sāma Veda moran en Brahmaloka hasta el fin del kalpa.

Verse 77

योगशास्त्राणि वेदांता न्पुराणं कृष्णसन्निधौ । पठंति रविबिंबं ते भित्त्वा यांति हरेर्लयम्

Quienes leen los Yoga-śāstras, los Vedāntas y los Purāṇas en presencia de Kṛṣṇa atraviesan el orbe del sol y alcanzan la absorción en Hari.

Verse 78

गीता नामसहस्रं तु स्तवराजो ह्यनुस्मृतिः । गजेन्द्रमोक्षणं चैव कृष्णस्यातीव वल्लभम्

La Gītā, el Nāma-sahasra (los Mil Nombres), el Stavarāja (Rey de los Himnos), la rememoración (anusmṛti) y el episodio de la liberación de Gajendra: todo ello es sumamente querido para Kṛṣṇa.

Verse 79

श्रीमद्रागवतं यस्तु पठते कृष्णसन्निधौ । कुलकोटिशतैर्युक्तः क्रीडते योगिभिः सदा

Quien recita el «Śrīmad Bhāgavata» en la presencia de Kṛṣṇa, acompañado por cientos de crores de su linaje, juega eternamente en la santa līlā junto a los yoguis.

Verse 80

यः पठेद्रामचरितं भारतं व्यासभाषितम् । पुराणानि महीपाल प्राप्तो मुक्तिं न संशयः

Oh soberano de la tierra, quien recite el Rāma-carita, el Bhārata proclamado por Vyāsa y los Purāṇas, alcanza la liberación (mokṣa); no hay duda.

Verse 81

द्वादशीवासरे प्राप्त एवं कुर्वंति ये नराः । गीताद्यैः शतसाहस्रं पुण्यं यच्छति केशवः

Cuando llega el día de Dvādaśī, a quienes obran de este modo—con actos devocionales como el canto sagrado—Keśava les concede un mérito multiplicado por cien mil.

Verse 82

जागरे कोटिगुणितं पुण्यं भवति भूभिप । वसतां द्वारकावासात्प्रत्यहं लभते फलम्

Oh rey, por mantener la vigilia (jāgara) el mérito se multiplica por un crore. Y quienes habitan en Dvārakā obtienen el fruto día tras día, simplemente por residir allí.

Verse 83

गोमतीनीरपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकि नाम् । दर्शनात्पातकं तेषां याति वर्षशतार्जितम्

Para quienes han sido purificados por las aguas del Gomati y bendecidos con la visión del rostro de Kṛṣṇa, por ese mismo darśana se disipan los pecados acumulados durante cien años.

Verse 84

धन्यास्ते मानुषे लोके गोमत्युदधिवारिणा । तर्पयंति पितॄन्देवान्गत्वा द्वारवतीं कलौ

Dichosos en verdad son, en el mundo de los hombres, quienes en la era de Kali van a Dvāravatī y, con las aguas del Gomati y del océano, ofrecen tarpaṇa, saciando a los Pitṛs y a los Devas.

Verse 85

गंगाद्वारे प्रयागे च गंगायां कुरुजांगले । प्रभासे शुक्लतीर्थे च श्रीस्थले पुष्करेऽपि च

En Gaṅgādvāra, en Prayāga, en el Gaṅgā de Kurujāṅgala, en Prabhāsa, en Śukla-tīrtha, en Śrī-sthala y también en Puṣkara—

Verse 86

स्नानेन पिंडदानेन पितॄणां तर्पणे कृते । तृप्तिर्भवति भूपाल तथा गोमतिदर्शनात्

Por el baño sagrado, por la ofrenda de piṇḍas y por realizar el tarpaṇa a los Pitṛs, surge la satisfacción, oh rey; del mismo modo, aun con el darśana del Gomati se alcanza esa satisfacción.

Verse 87

योजनैर्बहुभिस्तिष्ठन्गोमतीति च यो वदेत् । चांद्रायणसहस्रस्य फलमाप्नोति यत्नतः

Aun estando a muchas yojanas de distancia, quien pronuncia “Gomati” alcanza, con fervoroso empeño, el fruto de mil observancias de Cāndrāyaṇa.

Verse 88

धन्या द्वारवती लोके वहते यत्र गोमती । स्वयं तु तिष्ठते यत्र नित्यं रुक्मिणिवल्लभः

Bendita es Dvāravatī en el mundo, donde fluye el Gomati; y allí mismo mora eternamente el Amado de Rukmiṇī.

Verse 89

न स्नाता गोमतीतीरे कलौ पापेन मोहिताः । भविष्यति कथं तेषां पापबंधस्य संक्षयः

En la era de Kali, los que, cegados por el pecado, no se bañan en las riberas del Gomati—¿cómo podrá extinguirse jamás la atadura de sus culpas?

Verse 90

निर्मिता स्वर्गनिःश्रेणी कलौ कृष्णेन गोमती । मनसः प्रीतिजननी जंतूनां नरसत्तम

Oh el mejor de los hombres: en la era de Kali, Kṛṣṇa formó al Gomati como una escala hacia el cielo; ella engendra gozo en el corazón de los seres vivientes.

Verse 91

न दृश्यं स्वर्गसोपानं दृश्यते गोमतीसमम् । सुखदं पापिनां पुंसां स्नानमात्रेण मोक्षदम्

Nada se ve en el mundo igual al Gomati, como si fuera la misma escalera del cielo. Da dicha aun a los pecadores, y con sólo bañarse otorga liberación.

Verse 92

गोमतीनीरसंयुक्तो यत्र गर्जति सागरः । तत्र गच्छेन्नरव्याघ्र कृष्णस्तिष्ठति यत्र वै

Donde ruge el océano, mezclado con las aguas del Gomati, ve allí, oh tigre entre los hombres; pues allí, en verdad, mora Kṛṣṇa.

Verse 93

यत्र चक्रांकितशिला गोमत्युदधिनिःसृताः । यच्छंति पूजिता मोक्षं तां पुरीं को न सेवते

Donde hay piedras marcadas con el disco, surgidas del Gomati y del océano, que al ser veneradas conceden liberación: ¿quién no acudiría a servir y honrar esa ciudad?

Verse 94

यत्र चक्रांकिता मृत्स्ना तिष्ठते निर्मला नृप । कलौ पापविनाशार्थं तां पुरीं को न सेवते

Donde se halla la tierra pura, marcada con el disco sagrado, oh rey—especialmente en la era de Kali para la destrucción de los pecados—¿quién no acudiría a esa ciudad?

Verse 95

अप्रदृश्या पुरा लोके दैत्यदानवरक्षसाम् । शरण्या देवतादीनां पुरीं तां को न सेवते

Antaño, esa ciudad era invisible e inaccesible en el mundo para los Daityas, Dānavas y Rākṣasas; y, sin embargo, era refugio para los dioses y otros—¿quién no acudiría a ella?

Verse 96

त्यजते यां कलौ नैव कृष्णो देवकिनन्दनः । कर्मणा मनसा वाचा तां पुरीं को न सेवते

Esa ciudad que Kṛṣṇa, hijo de Devakī, no abandona ni siquiera en la era de Kali—¿quién no la honraría y acudiría a ella con obra, mente y palabra?

Verse 97

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते नूनं दुःखसंसार बंधनात्

Dijo Mārkaṇḍeya: Escucha, oh rey; te relataré una historia que destruye el pecado—al oírla, uno queda ciertamente liberado de las ataduras del saṃsāra doloroso.

Verse 98

अवन्तीविषये पूर्वं ब्राह्मणो वेदपारगः । चंद्रशर्मेति विख्यातः शिवभक्तः सदा नृप

Antiguamente, en la región de Avantī vivía un brāhmaṇa, consumado en los Vedas, célebre con el nombre de Candraśarman—siempre devoto de Śiva, oh rey.

Verse 99

मनसा कर्मणा वाचा नान्यं ध्याति सदाशिवात् । शैवाद्व्रताद्व्रतं नान्यत्करोति च नराधिप

Con la mente, con la obra y con la palabra, no contempló a nadie sino a Sadāśiva; y, fuera de las observancias śaivas, no asumió otro voto alguno, oh señor de los hombres.

Verse 100

नोपवासं हरिदिने कुरुते न व्रतं हरेः । विना चतुर्दशीं राजन्नान्यदेवसमुद्भवम्

No guardaba ayuno (upavāsa) en el día de Hari, ni hacía votos para Hari—salvo en el decimocuarto día lunar (caturdaśī), oh rey; y no seguía observancia alguna nacida de otras deidades.

Verse 101

यत्रयत्र शिवक्षेत्रं यत्र तीर्थं तु शांकरम् । तत्र गच्छति राजेन्द्र वैष्णवं नैव गच्छति

Oh rey, dondequiera que haya un kṣetra sagrado de Śiva—dondequiera que exista un tīrtha de Śaṅkara—allí va él; a los lugares santos vaiṣṇavas no acude.

Verse 102

प्रतिवर्षं तु कुरुते सोमनाथस्य दर्शनम् । न जहाति विशेषेण सोमपर्व नरेश्वर

Cada año realiza el auspicioso darśana de Somanātha; y, en especial, oh rey, jamás descuida el día del festival de Soma (Soma-parva).

Verse 103

एवं प्रकुर्वतस्तस्य वर्षाणि नवसप्ततिः । गतानि किल राजेन्द्र शिवभक्तिं प्रकुर्वतः

Así, oh el mejor de los reyes, perseverando de ese modo—practicando la devoción (bhakti) a Śiva—se dice que transcurrieron setenta y nueve años.

Verse 104

कदाचित्सोमपर्वण्यागते सोमोपनायकम् । नानादेशान्महीपाल ह्यसंख्याताश्च मानवाः

Cierta vez, al llegar el día del festival de Soma, oh rey, incontables gentes de muchas tierras acudieron, trayendo ofrendas para el rito de Soma.

Verse 105

गताः कृष्णपुरीं सर्वे दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । आहूतस्तैश्चंद्रशर्मा न गतो द्वारकां पुरीम्

Todos fueron a Kṛṣṇapurī y, tras contemplar al Señor Someśvara, invitaron a Candraśarman; pero él no fue a la ciudad de Dvārakā.

Verse 106

शिवक्षेत्रात्परं तीर्थं नाहं मन्ये जग त्त्रये । नान्यदेवो मया ज्ञात ईश्वराद्देवनायकात्

En los tres mundos no considero que haya un lugar de peregrinación superior a un Śiva-kṣetra; ni reconozco otro dios fuera de Īśvara, guía y señor de los devas.

Verse 108

विनाऽन्ये चंद्रशर्माणं गतास्ते द्वारकां पुरीम् । अन्यस्मिन्दिवसे राजन्गच्छतः स्वगृहं प्रति । चक्रुस्ते दर्शनं स्वप्ने चंद्रशर्मपितामहाः

Dejando atrás a Candraśarman, los demás fueron a la ciudad de Dvārakā. Otro día, oh rey, cuando él se dirigía a su propia casa, los antepasados de Candraśarman se le aparecieron en un sueño.

Verse 109

प्रेतभूता महाकायाः क्षुत्क्षामाश्चैव भीषणाः । दृष्ट्वा स्वप्नं महा रौद्रं भीतोऽसौ च प्रकंपितः

Eran como espíritus preta: de cuerpos enormes, consumidos por el hambre y espantosos. Al ver aquel sueño sumamente terrible, él se llenó de miedo y tembló.

Verse 110

चन्द्रशर्मोवाच । के यूयं विकृताकारा जंतूनां च भयानकाः । पृथ्वीसमुद्भवा जीवा न दृष्टा न श्रुता मया

Dijo Candraśarman: «¿Quiénes sois vosotros, de formas deformes, temibles para los seres vivientes? Parecéis criaturas nacidas de la tierra, y sin embargo jamás os he visto ni oído nombrar antes».

Verse 111

प्रेता ऊचुः । मा भयं कुरु विप्रेंद्र तव पूर्वपितामहाः । आगतास्त्वत्समीपे तु महादुःखेन पीडिताः

Los pretas dijeron: «No temas, oh el mejor de los brāhmaṇas. Somos tus antiguos antepasados; hemos venido cerca de ti, afligidos por un gran dolor.»

Verse 112

चन्द्रशर्मोवाच । इष्टं दत्तं तपस्तप्तं भवद्भिर्मत्पितामहैः । प्रेतत्वे कारणं यत्स्याद्भवतां विस्मयो मम

Dijo Candraśarman: «Mis abuelos—vosotros mismos—realizasteis sacrificios, disteis dádivas y practicasteis austeridades. ¿Cómo, entonces, surgió la causa por la cual caísteis al estado de pretas? Esto me asombra.»

Verse 113

प्रेता ऊचुः । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामः प्रेतयोनेस्तु कारणम् । वासरं वासुदेवस्य सदा विद्धं कृतं पुरा

Los pretas dijeron: «Escucha, hijo; te explicaremos la causa de nuestro nacimiento como pretas. Antaño cometimos repetidas veces la falta de ‘viddha’, profanando el día sagrado de Vāsudeva.»

Verse 114

प्रेतत्वं तेन संप्राप्तमस्माभिः शृणु पुत्रक । विशेषेण कृतं रात्रौ विद्धं जागरणं हरेः

«Por ello alcanzamos el estado de pretas; escucha, hijito. En particular, cometimos la falta de ‘viddha’ al estropear la vigilia nocturna (jāgaraṇa) dedicada a Hari.»

Verse 115

पतनं नरके घोरे भविष्यति न संशयः । त्वया सह न संदेहो यावदाभूतसंप्लवम्

La caída en un infierno terrible acontecerá sin duda; y, junto contigo, sin incertidumbre, perdurará hasta la gran disolución de los seres.

Verse 116

चन्द्रशर्मोवाच । हरिभक्तिविहीनानां द्वादशीव्रतवर्जिनाम् । नाशं न याति प्रेतत्वं पूजितैः शंकरादिभिः

Dijo Candraśarman: «Quienes carecen de devoción a Hari y abandonan el voto de Dvādaśī, no destruyen su condición de preta, aunque adoren a Śaṅkara y a otras deidades».

Verse 117

न वा सन्तोषितो देवो भक्त्या त्रिपुरनाशनः । प्रदास्यति गतिं नूनं प्रेतत्वं न गमिष्यति

Y si el dios Tripuranāśana (Śiva) no queda verdaderamente complacido por la devoción, ciertamente no otorgará la senda salvadora; así, la condición de preta no llegará a su fin.

Verse 118

प्रेता ऊचुः । प्रायश्चित्तं विना पुत्र द्वादशीवेधसंभवम् । आपन्न गच्छते नूनं प्रेतत्वं नैव गच्छति

Los pretas dijeron: «Oh hijo, sin prāyaścitta, la expiación por la falta nacida de violar Dvādaśī, uno cae ciertamente en la calamidad; la condición de preta no se aparta en absoluto».

Verse 119

प्रायश्चित्ती सदा पुत्र पूजयानोऽपि शंकरम् । विना केशवपूजाभिः पापं भजति गोवधम्

Oh hijo, aun quien practica siempre la expiación y aun adora a Śaṅkara, si lo hace sin la adoración de Keśava, contrae un pecado comparable al de matar una vaca.

Verse 120

प्रथमं केशवः पूज्यः पश्चाद्देवो महेश्वरः । पूजनीयाश्च भक्त्या वै याश्चान्याः संति देवताः

Primero ha de ser adorado Keśava; después, el dios Maheśvara. Y con devoción, también deben ser veneradas las demás deidades que existen.

Verse 121

मूलाच्छाखाः प्रशाखाश्च भवंति बहुशस्ततः । वासुदेवात्समुद्भूतं जगदेतच्चराचरम्

De una raíz brotan muchas ramas y subramas; del mismo modo, de Vāsudeva ha surgido este universo entero, con seres móviles e inmóviles.

Verse 122

तस्मान्मूलं परित्यज्य शाखां नैवार्चयेद्बुधः । विशेषेण जगन्नाथं त्रैलोक्याधिपतिं हरिम्

Por ello, el sabio no debe abandonar la raíz y adorar sólo una rama; especialmente cuando se trata de venerar a Jagannātha Hari, Señor de los tres mundos.

Verse 123

तद्दिने ये प्रकुर्वंति सम्यग्वेधेन शोभितम् । सशल्यं तन्न संदेहः प्रेतत्वं याति तेन च

Quienes, en ese mismo día, realizan el rito como si estuviera “bien señalado”, pero adornado por un vedha indebido y por ello manchado—en verdad, tal acto es “con espina”; sin duda, por ello caen al estado de preta, espíritu errante.

Verse 124

हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा । पूजां गृह्णाति नो सूर्यस्तथा चैव पितामहाः

Los dioses no aceptan la ofrenda havya, y del mismo modo los antepasados no aceptan la ofrenda kavya. Entonces ni siquiera el Sol acepta la adoración, ni tampoco los pitāmahas, los antiguos progenitores.

Verse 125

प्रेतास्ते ये प्रकुर्वंति सशल्यं वासरं हरेः । पौर्णमासीद्वये प्राप्ते राका साग्निविवर्जिता

Se vuelven pretas: aquellos que, en el día sagrado de Hari, realizan un rito “manchado de espinas” (saśalya). Cuando coinciden dos observancias de luna llena, la luna llena Rākā debe celebrarse sin el fuego sagrado, según la prescripción.

Verse 126

विशेषेण तु वैशाखी श्राद्धादीनां प्रशस्यते । वैशाखे तु तृतीयां वै पूर्वविद्धां करोति यः

En particular, el mes de Vaiśākha es alabado para el śrāddha y ritos afines. Pero quien, en Vaiśākha, realiza la tṛtīyā (tercer tithi) como “pūrva-viddhā” (penetrada por el día anterior) obra de modo incorrecto.

Verse 127

हव्यं देवा न गृह्णंति कव्यं चैव पितामहाः । यत्र देवा न गृह्णंति कथं तत्र पितामहाः । तस्मात्कार्य्या तृतीया च पूर्वविद्धा बुधैर्नरैः

Los dioses no aceptan el havya, ni los antepasados aceptan el kavya. Donde los dioses no aceptan, ¿cómo podrían aceptar allí los antepasados? Por eso, los sabios deben realizar la tṛtīyā según la norma de pūrva-viddhā, como se prescribe.

Verse 128

कुर्वते यदि मोहाद्वा प्रेतत्वं शाश्वतं ततः । नापयाति कृतैः पुण्यैर्बहुशस्तीर्थसेवनैः

Si por engaño o confusión se lo realiza de modo incorrecto, de ello nace una condición de preta perdurable; no se disipa con facilidad, ni siquiera con méritos acumulados y con repetido servicio en muchos tīrthas.

Verse 129

दशमीं पौर्णमासीं च पित्रोः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते

Quien realiza la Daśamī, la Paurṇamāsī y el día anual de los antepasados (sāṃvatsarika) como pūrva-viddha —en el modo de solapamiento indebido— cae en el infierno.

Verse 130

दर्शश्च पौर्णमासी च साग्निकैः पूर्वसंयुता । नाग्निहीनैस्तु कर्त्तव्या पुनराह प्रजापतिः

Para quienes mantienen los fuegos sagrados, los ritos de Darśa y Paurṇamāsī deben realizarse conforme al tiempo anterior (pūrva), unidos al fuego; pero para quienes carecen de fuego, han de ejecutarse de otro modo—así lo declaró de nuevo Prajāpati.

Verse 131

क्षयाहे तु पुनः प्रोक्ता स्वकालव्यापिनी तिथिः । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं ह्रासवृद्धी न कारणम्

En el día de pérdida de tithi (kṣaya), se enseña de nuevo que debe tomarse la tithi que abarca su propio tiempo debido. Allí debe realizarse el śrāddha; la aparente disminución o aumento (de la extensión de la tithi) no es motivo para omitirlo.

Verse 132

तत्रोक्तं मनुना पुत्र वेदांतैर्भाष्यकारिभिः । तत्प्रमाणं प्रकर्तव्यं प्रेतत्वं भवतोऽन्यथा

Hijo mío, lo que allí ha sido enseñado por Manu, y también por las autoridades del Vedānta y los grandes comentaristas, debe aceptarse como norma y ponerse en práctica; de otro modo, te sobrevendrá el estado de preta (espíritu errante e inquieto).

Verse 133

एतै प्रकारैः प्रेतत्वं प्राणिनां जायते भुवि । निरीक्ष्य धर्मशास्त्राणि कार्य्यं विहितमात्मनः

De estas maneras surge en la tierra la condición de preta para los seres vivientes. Por ello, tras examinar los Dharma-śāstras, debe uno cumplir lo prescrito para su propio bien.

Verse 134

प्रणम्य सोमनाथं तु यात्रां कृत्वा न गच्छति । कृष्णस्य दर्शनार्थाय तस्य किं जायते फलम्

Si alguien se inclina ante Somanātha y emprende la peregrinación, pero no prosigue para obtener la visión (darśana) de Kṛṣṇa, ¿qué fruto obtiene entonces?

Verse 135

कथ्यते परमा मूर्तिर्हरिरीश्वरसं संस्थिता । विभेदो नात्र कर्तव्यो यथा शंभुस्तथा हरिः

Se declara que la Forma Suprema—Hari (Viṣṇu)—está establecida en unión con Īśvara. Aquí no debe hacerse distinción: como es Śambhu (Śiva), así también es Hari.

Verse 136

कृष्णस्य सोमनाथस्य नांतरं दृश्यते क्वचित् । यात्रा श्रीसोमनाथस्य संपूर्णा कृष्णदर्शनात्

Entre Kṛṣṇa y Somanātha no se ve diferencia alguna en parte alguna. La peregrinación a Śrī Somanātha queda completa mediante la visión (darśana) de Kṛṣṇa.

Verse 137

तस्मादुभयतः पुत्र गन्तव्यं नात्र संशयः । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं गंतव्यं द्वारकां प्रति

Por ello, hijo mío, hay que ir a ambos lugares—sin duda alguna. Tras contemplar al dios Someśvara, debe uno dirigirse hacia Dvārakā.

Verse 138

प्रभासे सोमनाथस्य लिंगमध्ये व्यवस्थितः । स्वयं तिष्ठति पुण्यात्मा भोगं गृह्णाति केशवः

En Prabhāsa, en el mismo centro del liṅga de Somanātha, Keśava, de alma santa, permanece por sí mismo y recibe personalmente las ofrendas allí presentadas.

Verse 139

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं द्वारकां न नरो गतः । पतनं नरके घोरे पितॄणां च भविष्यति

Si un hombre contempla al dios Someśvara y, aun así, no va a Dvārakā, se dice que sobreviene una terrible caída en un infierno espantoso—y también para sus antepasados.

Verse 140

विशेषेण त्वया वत्स न कृतं द्वादशीव्रतम् । व्रतं कृतं यदस्माभिस्तत्कृतं वेधसंयुतम् । निर्गमं यमलोकाद्धि तदस्माकं न दृश्यते

En especial, hijo querido, tú no cumpliste el voto de Dvādaśī. En cuanto al voto que nosotros realizamos, fue hecho con una falta aún adherida; por ello, para nosotros no se vislumbra liberación del reino de Yama.

Verse 141

चन्द्रशर्मोवाच । यदि तात मयाऽज्ञानान्न कृतं द्वादशीव्रतम् । कस्मात्कृतं सशल्यं तु भवद्भिर्द्वादशीव्रतम्

Dijo Candraśarman: «Padre, si por ignorancia no cumplí el voto de Dvādaśī, ¿por qué entonces vosotros realizasteis el voto de Dvādaśī con una “espina”, es decir, con mancha o defecto?»

Verse 142

प्रेता ऊचुः । कुविप्रैस्तु कुदैवज्ञैः शुक्रमायाविमोहितैः । पारुष्यताहेतुकैश्च प्रेतयोनिमिमां गताः

Los Pretas dijeron: «Engañados por brahmanes malvados y astrólogos corruptos—hechizados por el brillo de la riqueza y el engaño—y empujados por la aspereza y la crueldad, hemos caído en este estado de Pretas.»

Verse 143

दत्तं तप्तं हुतं जप्तमस्माकं विफलं गतम् । संप्राप्ता प्रेतयोनिस्तु सशल्याद्वादशीव्रतात्

«Todo lo que dimos en caridad, toda austeridad que practicamos, toda ofrenda que vertimos en el fuego y todo mantra que recitamos—todo se volvió estéril. Pues hemos llegado al estado de Preta por observar el voto de Dvādaśī con śalya, una impureza que lo mancha.»

Verse 144

सशल्यं ये प्रकुर्वंति वासरं केशव प्रियम् । तेषां पितामहाः स्वर्गात्प्रेतत्वं यांति पुत्रक

«Quienes observan de modo impuro el día amado por Keśava, con śalya—por causa de ellos, sus propios abuelos caen incluso del cielo y van al estado de Pretas, oh hijo.»

Verse 145

चन्द्रशर्मोवाच । प्रेतत्वं नाशमायाति कथमेतत्पितामहाः । कर्मणा केन तत्सर्वं यच्चाहं प्रकरोमि तत्

Dijo Candraśarman: «¿Cómo es que el estado de preta no llega a su fin para mis abuelos? ¿Con qué acto puede remediarse todo esto? Lo que deba hacerse, eso haré».

Verse 146

प्रेता ऊचुः । मा गयां मा प्रयागं च पुष्करे कुरुजांगले । अयोध्यायामवंत्यां वा मधुरायां न चार्बुदे

Los pretas dijeron: «Ni Gayā, ni Prayāga, ni Puṣkara, ni Kurujāṅgala; ni Ayodhyā, ni Avanti, ni Mathurā, ni Arbuda—(ninguno iguala esto en este asunto).»

Verse 147

न चान्यत्तीर्थलक्षं तु वर्जयित्वा तु गोमतीम् । गंगा सरस्वती चैव नर्मदा नैव पुष्करम्

«Ni siquiera cien mil tīrthas más—dejando aparte a la Gomatī—(ni) el Gaṅgā, ni el Sarasvatī, ni el Narmadā, ni Puṣkara igualan esto para tal fin.»

Verse 148

यादृशं गोमतीतीरे कलौ प्रेतत्वनाशनम् । गोमतीनीरदानेन कृष्णवक्त्रविलोकनात्

«Tal es la destrucción del estado de preta en la ribera de la Gomatī en la era de Kali: por la ofrenda del agua de la Gomatī y por contemplar el rostro de Kṛṣṇa.»

Verse 149

विलयं यांति पापानि जन्मकोटिकृतान्यपि । वृथा संन्यासिनां पुण्यं वृथा च वनवासिनाम्

«Los pecados—hasta los cometidos a lo largo de diez millones de nacimientos—se disuelven. Frente a esto, el mérito de los renunciantes parece en vano, y también el de quienes moran en el bosque parece en vano.»

Verse 150

सशल्यं वासरं विष्णोः कुर्वंति यदि पुत्रक । तस्माद्गच्छ मुखं पश्य पूर्णचन्द्रसमं मुखम्

Oh hijo, si los hombres celebran el día sagrado de Viṣṇu de modo manchado, entonces ve y contempla ese Rostro: un rostro resplandeciente como la luna llena.

Verse 151

कृष्णस्य द्वारकां गत्वा यथास्माकं गतिर्भवेत् । विफलं तव संजाता न कृतं यदुपार्ज्जितम्

Ve a Dvārakā de Kṛṣṇa, para que tu destino llegue a ser como el nuestro (liberado). De lo contrario, tu empeño se volverá estéril: el mérito que hayas ganado no dará su fruto debido.

Verse 152

तद्व्यर्थ सकलं जातं विना केशव पूजनात् । विना केशवपूजायाः शंकरो यस्त्वयार्च्चितः । तत्पुण्यं विफलं जातं प्रेतयोनिं गमिष्यसि

Sin la adoración de Keśava, todo ello se vuelve estéril. Aun el culto que ofreciste a Śaṅkara, si no honraste primero a Keśava, queda yermo de mérito; ese mérito se torna ineficaz, y caerás en la condición de preta, espíritu errante.

Verse 153

संपूर्णं तव पुण्यं च द्वारका कृष्णदर्शनात् । भविष्यति न सन्देहो गोमत्युदधिसन्निधौ

Al contemplar a Kṛṣṇa en Dvārakā, tu mérito quedará completo—sin duda—allí, junto al lugar sagrado donde el Gomati se halla con el océano.

Verse 154

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं यदि न पश्यति । यात्राफलं न चाप्नोति वदत्येवं स्वयं शिवः

Aun después de ver al dios Someśvara, si no se contempla a Kṛṣṇa, no se obtiene el fruto de la peregrinación—así lo declara el propio Śiva.

Verse 155

दृष्टोऽहं तैर्न सन्देहो यैः कृतं कृष्णदर्शनम् । एका मूर्तिर्न सन्देहो मम कृष्णस्य नांतरम्

Quien ha contemplado a Kṛṣṇa, en verdad me ha contemplado a mí—sin duda alguna. Hay una sola forma divina; entre Kṛṣṇa y yo no existe diferencia.

Verse 156

दृष्ट्वा मां द्वारकां गत्वा कर्त्तव्यं कृष्णदर्शनम् । दृष्ट्वा कृष्णं तु मां पश्येद्यास्यत्येव महाफलम्

Habiéndome visto, al ir a Dvārakā debe contemplarse a Kṛṣṇa. Y habiendo visto a Kṛṣṇa, debe contemplárseme también—así se alcanza ciertamente un gran fruto.

Verse 157

कृष्णदर्शनपूतात्मा यो मां पश्यति मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोकाच्च वैष्णवात्

Aquel cuya alma ha sido purificada por el darśana de Kṛṣṇa, si me contempla, no retorna de mi morada, el mundo vaiṣṇava, a la rueda del saṃsāra.

Verse 158

इत्याह देवदेवेशः स्वयं सोमपतिः पुरा । विप्राणां श्रुतमस्माभिर्वदतां पुष्करे सताम्

Así habló en tiempos antiguos el Señor de los dioses, Somapati, por sí mismo. Nosotros lo oímos de labios de santos brāhmaṇas que disertaban en Puṣkara.

Verse 159

तस्माद्गच्छ प्रयाणार्थ कुरु कृष्णस्य दर्शनम् । अन्यथा यास्यसे योनिं पैशाचीं पापदायिनीम्

Por tanto, ve—emprende tu camino—y alcanza el darśana de Kṛṣṇa. De lo contrario, caerás en un nacimiento semejante al de un piśāca, condición pecaminosa y funesta.

Verse 160

कृतापराधोऽपि यदा कुरुते कृष्णदर्शनम् । मुच्यते नाऽत्र संदेहः पापाज्जन्मकृतादपि

Aunque alguien haya incurrido en faltas, cuando contempla el darśana de Kṛṣṇa queda liberado; de ello no hay duda, incluso de los pecados cometidos desde el nacimiento.

Verse 161

पूजिते देवदेवेशे कृष्णे देवकिनन्दने । पूजिता देवताः सर्वा ब्रह्मरुद्रभगादिकाः

Cuando se adora a Kṛṣṇa, hijo de Devakī y Señor de los dioses, quedan adoradas todas las deidades: Brahmā, Rudra, Bhaga y las demás.

Verse 162

विना कृष्णस्य पूजां च रुद्राद्यास्त्रिदिवौकसः । पूजिता नैव कुर्वंति तुष्टिं पुत्र पितामहाः

Sin la adoración de Kṛṣṇa, aunque se adore a Rudra y a los demás dioses moradores del cielo, no otorgan satisfacción; del mismo modo, hijo mío, los Pitṛs (antepasados) no quedan complacidos.

Verse 163

तस्माद्द्वारवतीं गत्वा कृष्णस्य दर्शनं कुरु । प्रेतयोनेर्विनिर्मुक्ता यास्यामः परमां गतिम्

Por ello, ve a Dvāravatī (Dvārakā) y obtén el darśana de Kṛṣṇa. Liberados del estado de nacer como pretas, alcanzaremos el destino supremo.

Verse 164

गोमतीनीरधौतानि यस्यांगानि कलौ युगे । मुनिभिर्योनिगमनं तस्य दृष्टं न पुत्रक

En la era de Kali, aquel cuyos miembros han sido lavados por las aguas del Gomati, los sabios no ven para él nueva caída a nacimientos degradados, oh querido hijo.

Verse 165

ताडिताः पादयुग्मेन गोमतीनीरवीचयः । अगतीनां प्रकुर्वति गतिं वै ब्रह्मवादिनाम्

Las olas ondulantes del Gomati, tocadas por los dos pies, otorgan en verdad un paso salvador aun a quienes no tienen amparo— a los buscadores que proclaman a Brahman.

Verse 166

यः पुनः कुरुते श्राद्धं गोमत्युदधिसंगमे । पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

Quienquiera que realice el śrāddha en la confluencia del Gomati con el océano, hace que surja la satisfacción de los Pitṛs, perdurable hasta la disolución cósmica.

Verse 167

ससागरधरायां च सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । दिनेनैकेन तत्पुण्यं द्वारकाकृष्णसन्निधौ

Cualquier fruto que se obtiene en todos los tīrthas de la tierra con sus océanos, ese mismo mérito se alcanza en un solo día en Dvārakā, en la presencia de Kṛṣṇa.

Verse 168

यत्फलं त्रिदशैर्दृष्टं सर्वतीर्थसमुद्भवम् । तत्फलं लभते सर्वं द्वारकायां दिनेदिने

Ese fruto que los dioses han reconocido como nacido de todos los tīrthas, se obtiene por completo en Dvārakā, día tras día.

Verse 169

तीर्थकोटिसहस्रैस्तु कृतैः श्राद्धैश्च यत्फलम् । पितॄणां तत्फलं प्रोक्तं गोमतीतिलतर्पणात्

El fruto para los Pitṛs que proviene de śrāddhas realizados en decenas de millones de tīrthas—ese mismo fruto se declara nacido de ofrecer libaciones de agua con sésamo (tilatarpaṇa) en el Gomati.

Verse 170

यतीनां भोजनं यस्तु यच्छते कृष्णमन्दिरे । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया

Quien ofrece alimento a los ascetas en el templo de Kṛṣṇa, con cada bocado hace que la satisfacción alcance a los Pitṛs (antepasados) por un lapso medido en yugas.

Verse 171

कौपीनाच्छादनं छत्रं पादुके च कमण्डलुम् । दत्त्वा संन्यासिनां याति सप्त कल्पानि तत्फलम्

Habiendo dado a los renunciantes un kaupīna (taparrabo) y vestiduras, un paraguas, sandalias y un kamaṇḍalu (vasija de agua), se alcanza el fruto de ese don por siete kalpas.

Verse 172

धन्यास्ते मानवाः पुत्र वसन्ति श्वपचादयः । द्वारकायां गतिं यांति वसतां तत्र योगिनाम्

Hijo mío, bienaventurados son aquellos hombres—hasta los que cuecen perros y otros de condición baja—que habitan en Dvārakā; pues alcanzan el mismo destino espiritual que los yoguis que allí residen.

Verse 173

त्रिकालं ये प्रपश्यंति वदनं प्रत्यहं हरेः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

Quienes, cada día, contemplan el rostro de Hari en los tres tiempos—mañana, mediodía y tarde—para ellos no hay retorno (al renacer), ni aun a través de cientos de crores de kalpas.

Verse 174

या नारी विधवा भूत्वा कुरुते द्वारकाश्रयम् । कुलायुतसहस्रं तु नयते परमं पदम्

La mujer que, habiendo quedado viuda, toma refugio en Dvārakā, conduce a mil por diez mil miembros de su linaje—innumerables—hasta el estado supremo.

Verse 175

पुत्रेणापीह किं कार्य्यं न गतो द्वारकां यदि । नारी पुत्रशताच्छ्रेष्ठा गत्वा कृष्णपुरीं वसेत्

¿De qué sirve aquí un hijo, si no ha ido a Dvārakā? Una mujer vale más que cien hijos si, yendo, mora en la ciudad de Kṛṣṇa.

Verse 176

कृष्णं कृष्णपुरीं गत्वा योऽर्च्चयेत्तुलसीदलैः । प्राप्तं जन्मफलं तेन तारिताः प्रपितामहाः

Quien vaya a la ciudad de Kṛṣṇa y adore a Kṛṣṇa con hojas de tulasī, obtiene el fruto del nacimiento humano y libera a sus antepasados.

Verse 177

तुलसीदलमालां तु कृष्णोत्तीर्णां तु यो वहेत् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलम्

Quien lleve una guirnalda de hojas de tulasī ofrecida a Kṛṣṇa, obtiene, hoja por hoja, el fruto de diez sacrificios Aśvamedha.

Verse 178

तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते नरः । फलं यच्छति दैत्यारिः प्रत्यहं द्वारकोद्भवम्

El hombre que lleva un rosario hecho de madera de tulasī, Daityāri —el enemigo de los demonios— le concede día tras día el fruto nacido de la santidad de Dvārakā.

Verse 179

निवेद्य विष्णवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् । वहते यो नरो भक्त्या तस्य नैवास्ति पातकम् । सदा प्रीतमनास्तस्य कृष्णो देवकिनंदनः

Quien, tras ofrecer a Viṣṇu un rosario hecho de madera de tulasī, lo lleva con devoción, no conserva pecado alguno. Kṛṣṇa, hijo de Devakī, se complace siempre en su corazón con ese devoto.

Verse 180

तुलसीकाष्ठसंभूतं शिरोबाह्वादिभूषणम् । जायते यस्य मर्त्यस्य तस्य देहे सदा हरिः

Aquel mortal que llega a llevar adornos en la cabeza, en los brazos y demás, hechos de madera de tulasī, en su propio cuerpo mora siempre Hari (Viṣṇu).

Verse 181

तुलसीमालया यस्तु भूषितः कर्म चाऽचरेत् । पितॄणां देवतानां च कृतं कोटिगुणं कलौ

Pero quien se adorna con una guirnalda de tulasī y cumple sus deberes, lo que hace por los antepasados (pitṛ) y por las deidades se vuelve cien millones de veces más en la era de Kali.

Verse 182

तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । दृष्ट्वा दूरेण नश्यंति वातोद्धूता यथाऽलयः

Al ver un rosario hecho de madera de tulasī, los mensajeros del Señor de los Difuntos (Yama) huyen desde lejos, como un nido arrebatado por el viento.

Verse 183

जायते तद्ग्रहे नैव पापसंक्रमणं कुतः । श्रुतं पुराणमस्माभिः कथितं ब्रह्मवादिभिः

En esa casa no surge contagio alguno de pecado—¿cómo podría ser? Pues hemos oído esta enseñanza puránica proclamada por los expositores de Brahman.

Verse 184

तस्मान्माला त्वया धार्य्या तुलसीकाष्ठसंभवा । हरते नात्र संदेह ऐहिकामुष्मिकं त्वघम्

Por ello, debes llevar una guirnalda (mālā) hecha de madera de tulasī. Ella elimina—sin duda—tu pecado, tanto en este mundo como en el más allá.

Verse 185

तुलसीमालया यस्तु भूषितो भ्रमते यदि । दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं च न भयं शात्रवं क्वचित्

Quien está adornado con una guirnalda de tulasī (tulasī-mālā), aun mientras va de un lugar a otro, no padece sueños malos y temibles, ni presagios infaustos, ni peligro alguno de enemigos en ningún momento.

Verse 186

कृत्वा वै तीर्थसंन्यासं यतयो विधवाः स्त्रियः । जीवन्मुक्ताः कलौ ज्ञेयाः कुलकोटिसमन्विताः

Los yatis (ascetas) —e incluso las mujeres viudas—, habiendo asumido la renuncia vinculada a un tīrtha (lugar sagrado de peregrinación), han de ser reconocidos en el Kali Yuga como jīvanmuktas, liberados en vida, acompañados por el mérito de incontables linajes.

Verse 187

धारयंति न ये मालां हैतुकाः पापमोहिताः । नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना हरेः

Quienes no llevan la mālā, discutiendo y racionalizando por meras razones, extraviados por el pecado, no regresan del infierno, abrasados por el fuego de la ira de Hari.

Verse 188

उन्मीलिनी वंजुलिनी त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी । त्वया पुत्र प्रकर्त्तव्या जयंती विजया जया

«Unmīlinī», «Vaṃjulinī», «Trispṛśā», «Pakṣavarddhinī», y también «Jayantī», «Vijayā» y «Jayā»: estas sagradas observancias de Aṣṭamī debes realizarlas debidamente, hijo mío.

Verse 189

पापघ्नी चाष्टमी प्रोक्ता कृष्णस्यातीव वल्लभा । कृता कलौ युगे पुत्र द्वारका मोक्षदायिनी

La Aṣṭamī es llamada «Pāpaghnī» (destructora del pecado) y es sumamente querida para Kṛṣṇa. En la era de Kali, hijo mío, Dvārakā—cuando se la frecuenta y se la sirve—otorga la liberación (mokṣa).