Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

Verse 1

राजोवाच । नाधिकारो मया मीरु कृतो नृपपरिग्रहे । श्रमातुरस्य निद्रा मे प्रवृत्ता मुखदायिनी ॥ १ ॥

Dijo el rey: «Oh Mīru, no he reclamado derecho alguno en asunto de posesión real. Agotado por el esfuerzo, el sueño ha venido a mí, trayendo alivio y sosiego».

Verse 2

धर्मांगदं समाभाष्य मोहिनीं नय मंदिरम् । पूजयस्व यथान्या ममेषा पत्नी प्रिया मम ॥ २ ॥

Dirigiéndose a Dharmāṅgada, dijo: «Lleva a Mohinī a la casa. Honra y atiéndela como a cualquier otra mujer; ella es mi esposa, amada por mí».

Verse 3

निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥

Oh, de ojos como pétalos de loto: es la morada (o asiento) propia, engalanada con toda clase de joyas; con aire libre de vientos ásperos y, sin embargo, agradablemente ventilada, que otorga bienestar en todas las estaciones.

Verse 4

एवमादिश्य तनयमहं निद्रामुपागतः । शयनं प्राप्य कष्टात्ते अभाग्यो हि धनं यथा ॥ ४ ॥

Así, tras instruir a mi hijo, caí en el sueño. Aunque con dificultad alcancé el lecho, aquel desdichado se me escurrió—como la riqueza abandona al hombre sin fortuna.

Verse 5

विबुद्धमात्रः सहसा त्वत्समीपमुपागतः । यद्व्रवीषि वचो देवि तत्करोमि न संशयः ॥ ५ ॥

Apenas desperté, acudí de pronto a tu presencia. Oh Diosa, cualquier palabra que pronuncies, eso haré—sin duda alguna.

Verse 6

मोहिन्युवाच । परिसांत्वय राजेंद्र इमान्दारान्सुदुःखितान् । ममोद्वाहेन निर्विण्णान्निराशान्कामभोगयोः ॥ ६ ॥

Dijo Mohinī: «Oh rey de reyes, consuela a estas esposas hondamente afligidas; por mi matrimonio han quedado desalentadas y sin esperanza respecto al amor y al goce conyugal».

Verse 7

ज्येष्ठानां रूपयुक्तानां कलत्राणां विशांपते । मूर्घ्नि कीलं कनिष्ठाख्यं यो हि राजन्निखानयेत् ॥ ७ ॥

Oh señor del pueblo, oh Rey: quien clave (entierre) una estaca llamada «la menor» en la cabeza de las esposas mayores y hermosas, incurre en una grave falta.

Verse 8

न सद्गतिर्भवेत्तस्य न त सा विंदते परम् । पतिव्रताश्रुदग्धायाः का शांतिर्मे भविष्यति ॥ ८ ॥

Para él no habrá un fin bienaventurado; ni ella alcanzará lo Supremo. Y en cuanto a mí—abrasado por las lágrimas de una esposa fiel—¿qué paz podrá haber para mí?

Verse 9

जनितारं हि मे भस्म कुर्य्युर्देव्यः पतिव्रताः । किं पुनः प्राकृतं भूप त्वादृशीं तथा ॥ ९ ॥

Las divinas esposas, fieles a su voto conyugal, podrían reducir a cenizas incluso a mi propio progenitor. ¡Cuánto más, oh rey, podrían hacer a un hombre común como tú—y más aún si se conduce de tal manera!

Verse 10

संध्यावलीसमा नारी त्रैलोक्ये नास्ति भूमिप । तव स्नेहनिबद्धांगी संभोजयति षड्रसैः ॥ १० ॥

Oh rey, en los tres mundos no hay mujer igual a Sandhyāvalī. Con todo su ser atado por amor a ti, te sirve y te deleita con manjares de los seis sabores.

Verse 11

प्रियाणि चाटुवाक्यानि वदती तव गौववात् । एवंविधा हि शतशो नार्यः संति गृहे तव ॥ ११ ॥

Ella te dice palabras gratas y halagadoras—por mera inconstancia. En verdad, cientos de mujeres de esa misma clase se hallan en tu propia casa.

Verse 12

यासां न पादरजसा तुल्याहं भूपते क्वचित् । मोहिनी वचनं श्रुत्वा व्रीडितो ह्यभवन्नृपः ॥ १२ ॥

«Oh rey, jamás soy siquiera igual al polvo de los pies de aquellas nobles mujeres». Al oír las palabras de Mohinī, el rey quedó verdaderamente avergonzado.

Verse 13

सपुत्रायाः समीपे तु ज्येष्ठाया नृपतिस्तदा । इंगितज्ञः सुतो ज्ञात्वा दशावस्थागतं नृपम् ॥ १३ ॥

Entonces el rey se acercó a la reina mayor, que estaba junto a su hijo. El hijo, diestro en leer señales y gestos, comprendió que el rey había llegado a un estado crítico.

Verse 14

पितरं कामसंतप्तं मोहिन्यर्थे विमोहितम् । मातृः सर्वाः समाहूय संध्यावलिपुरोगमाः ॥ १४ ॥

Al ver a su padre abrasado por el deseo y totalmente extraviado a causa de la Encantadora Mohinī, convocaron a todas las Diosas-Madres, encabezadas al frente por Saṃdhyāvalī.

Verse 15

कृतांजलिपुटो भूत्वा एवमाह प्रिय वचः । विमोहिनी मे जननी नवोढा ब्राह्मणः सुता ॥ १५ ॥

Con las manos juntas en reverencia, pronunció estas palabras gratas: «Mi madre es Vimohinī, una doncella recién desposada, hija de un brāhmaṇa».

Verse 16

सा च प्रार्थयते देव्यो राजानं रहसिस्थितम् । आत्मना सह खेलार्थं तन्मोदध्वं सुहर्षिताः ॥ १६ ॥

Y aquella diosa, en secreto, suplicó al rey que permanecía en retiro: «Por el juego, alégrate—con júbilo—conmigo misma».

Verse 17

मातर ऊचुः । कोऽनुमोदयते पुत्र सर्पभक्षणमात्मनः । को हि दीपयते वह्निं स्वदेहे देहिनां वर ॥ १७ ॥

Las Madres dijeron: «Hijo, ¿quién aprobaría que alguien fuese devorado por una serpiente? ¿Y quién encendería un fuego sobre su propio cuerpo, oh el mejor de los encarnados?»

Verse 18

को भक्षयेद्विषं घोरं कश्छिंद्यादात्मनः शिरः । कस्तरेत्सागरं बद्ध्वा ग्रीवायां दारुणां शिलाम् ॥ १८ ॥

¿Quién tragaría un veneno terrible? ¿Quién se cortaría su propia cabeza? ¿Quién cruzaría el océano con una piedra cruel atada al cuello?

Verse 19

को गच्छेद्द्वीपिवदनं कः केशान्सुहरेर्हरेत् । को निषीदति धारायां खङ्गस्या काशभासिनः ॥ १९ ॥

¿Quién iría hacia la cara de un tigre? ¿Quién se atrevería a agarrar la melena de un león? ¿Quién se sentaría en el filo de una espada que brilla como la hierba kāśa?

Verse 20

कानुमोदयते भर्त्रा सपत्न्याः क्रीडनं किल । सर्वस्यापि प्रदानेन नैतन्मनसि वर्तते ॥ २० ॥

En verdad, ¿cómo podría alguien sentir deleite cuando su esposo se divierte con una coesposa? Aunque se le ofreciera todo, esto no saldría de su mente.

Verse 21

वरं हि छेदनं मूर्ध्नस्तत्क्षणात्तु वरासिना । का दृष्ट्या दयितं कांतं निरीक्षेदन्ययाहृतम् ॥ २१ ॥

Mejor sería que le cortaran la cabeza en ese mismo instante con una excelente espada; ¿cómo podría una mujer soportar ver a su amado esposo llevado por otra?

Verse 22

का सा सीमंतिनी लोके भवेदेतादृशी क्वचित् । आत्मप्राणसमं कांतमन्यस्त्रीकुचपीडनम् ॥ २२ ॥

¿Qué mujer casada en este mundo podría ser así? Ella presiona los pechos de otra mujer contra su amado, quien es tan querido para ella como su propio aliento de vida.

Verse 23

संश्रुत्य सहते या तु किं पुनः स्वेन चक्षुषा । सर्वेषामेव दुःखानां दुःखमेतदनन्तकम् ॥ २३ ॥

Si uno puede soportarlo simplemente al oírlo, entonces, ¿cómo debe ser presenciarlo con los propios ojos? Este es, en verdad, un dolor interminable, el mayor de todos los dolores.

Verse 24

यद्भर्तान्यांगनासंक्तो दृश्यते स्वेन चक्षुषा । वरं सर्वा मृताः पुत्र युगपन्मातरस्तव ॥ २४ ॥

Si con tus propios ojos ves a tu esposo apegado a otra mujer, sería mejor que todas tus madres hubieran muerto a la vez.

Verse 25

न तु मोहिनिसंयुक्तो दृश्योऽयं नृपतिः पतिः । धर्मांगद उवाच । यदि मे न पितुः सौख्यं करिष्यथ शुभाननाः ॥ २५ ॥

Pero este rey, mi señor, no puede ser visto mientras permanezca asociado con Mohinī. Dharmāṅgada dijo: "Oh, rostros hermosos, si no traéis felicidad a mi padre..."

Verse 26

विषमालोड्य पास्यामि युष्मत्सौख्यं मृते मयि । कर्मणा मनसा वाचा या पितुर्दुःखमाचरेत् ॥ २६ ॥

Habiendo preparado veneno, lo beberé, para poder ser testigo de vuestra felicidad tras mi muerte. Aquella que, de obra, pensamiento o palabra, causa dolor a su padre...

Verse 27

सा मे शत्रुर्वधार्हास्ति यदि संध्यावली भवेत् । सर्वासां साधिका देवी मोहिनी जनकप्रिया ॥ २७ ॥

Si esa Saṃdhyāvalī existiera, sería una enemiga para mí, digna de ser asesinada; pues ella es la Diosa Mohinī, la que logra todos los objetivos, amada de Janaka.

Verse 28

क्रीडार्थमागता बाला मन्दराचलमन्दिरात् । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा वेपमाना हि मातरः ॥ २८ ॥

La joven había salido del templo en el Monte Mandara para jugar. Al oír las palabras pronunciadas por su hijo, las madres ciertamente comenzaron a temblar.

Verse 29

ऊचुः सगद्गदां वाचं हितार्थं तनयस्य हि । अवश्यं तव वाक्यं हि कर्तव्यं न्यायसंयुतम् ॥ २९ ॥

Hablaron con voz entrecortada, por el bien de su hijo: «En verdad, tu palabra debe cumplirse sin falta, siempre que esté unida a la justicia (nyāya)».

Verse 30

किं तु दानप्रदो भूत्वा मोहिनीं यातु ते पिता । यो भार्यामुद्वहेद्भर्ता द्वितीयामपरामपि ॥ ३० ॥

Pero que tu padre, hecho dador de dána (caridad), vaya hacia Mohinī; pues el esposo que toma una esposa puede también tomar otra—una segunda igualmente.

Verse 31

ज्येष्ठायै द्विगुणं तस्या दद्यच्चैवान्यथा ऋणी । अनुज्ञाप्य यदा भर्ता ज्येष्ठामन्यां समुद्वहेत् ॥ ३१ ॥

Debe dar a la esposa mayor el doble de la parte dada a la otra; de lo contrario, queda como deudor en el plano del dharma. Cuando el esposo, tras obtener el consentimiento de la mayor, se casa con otra mujer además de ella, esta norma ha de observarse.

Verse 32

तदा ज्येष्ठाभिलषितं देयमाहुः पुराविदः । ज्येष्ठया सहितः कुर्यादिष्टापूर्तं नरोत्तमः ॥ ३२ ॥

Entonces, los sabios versados en la antigua tradición declaran que debe darse cuanto la esposa mayor anhele. Y el mejor de los hombres, junto con la mayor, ha de realizar las obras meritorias de iṣṭa y pūrta.

Verse 33

एष धर्मोऽन्यथाऽन्यायो जायते धर्मसंक्षयः । श्रुत्वा तु मातृवचनं प्रहष्टेनान्तरात्मनो ॥ ३३ ॥

Éste es el dharma verdadero; obrar de otro modo es injusticia, y de ello nace el declive del dharma. Pero al oír las palabras de su madre, se alegró en lo íntimo de su corazón.

Verse 34

एकैकस्यै ददौ साग्रां कोटिं कोटिं सुतस्तदा । सहस्रं नगराणां च ग्रामाणां प्रददौ तथा ॥ ३४ ॥

Entonces el hijo del rey dio a cada uno una fortuna plena, crore tras crore; y del mismo modo concedió también mil ciudades y aldeas.

Verse 35

चतुरश्वतरीभिश्चपृथग्युक्ता नृपात्मजः । एकैकस्य ददावष्टौ रथान्कांचनमालिनः ॥ ३५ ॥

Luego el príncipe ofreció carros, cada uno enganchado por separado con un tiro de cuatro caballos; y a cada cual dio ocho carros adornados con guirnaldas de oro.

Verse 36

वाससामयुतं प्रादाद्येषां मूल्यं शताधिकम् । शुद्धस्य मेरुजातस्य अक्षयस्य नुपात्मजः ॥ ३६ ॥

Akṣaya, el hijo del rey, dio dones junto con vestiduras cuyo valor, cada una, excedía de cien (monedas); y otorgó también oro puro, dicho nacido del Meru, inagotable.

Verse 37

कांचनस्य ददौ लक्षमेकैकं प्रतिमातरम् । दासानां च शतं साग्रं दासीनां च नृपात्मजः ॥ ३७ ॥

El hijo del rey dio a cada persona un lakh de oro; y además otorgó más de cien sirvientes varones y más de cien sirvientas.

Verse 38

धेनूनां घटदोग्ध्रीणामेकैकस्यै तथायुतम् । युगंधराणां भद्राणां शतानि दश वै पृथक् ॥ ३८ ॥

En cuanto a las vacas lecheras que dan leche a cántaros, se dice que para cada uno fueron diez mil; y de las auspiciosas vacas Yugaṁdharā hubo, por separado, diez centenas (mil).

Verse 39

दशप्रकारं नृपते धान्यं च प्रददौ सुतः । वाटीनां तु सहस्राणां शतं प्रादाद्धसन्निव ॥ ३९ ॥

Oh rey, el hijo otorgó granos de diez clases; y, como con una sonrisa serena, concedió también cien mil pequeños huertos (jardines).

Verse 40

कुंभायुतं सर्पिषस्तु तैलस्य च पृथग्ददौ । अजाविकमसंख्यातमेकैकस्यै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

Dio mil vasijas de mantequilla clarificada (ghee) y, por separado, mil vasijas de aceite; y asignó a cada uno innumerables cabras y ovejas.

Verse 41

सहस्रेण सहस्रेण सुवर्णस्य व्यभूषयत् । आखंडलास्त्रयुक्तस्य भूषणस्य सुभक्तिमान् ॥ ४१ ॥

Con miles y miles de piezas de oro, el hombre de verdadera bhakti adornó aquel ornamento—provisto con el arma de Ākhaṇḍala (Indra).

Verse 42

धात्रीप्रमाणैर्हरैश्च मौक्तिकैर्दीप्तिसंयुतैः । प्रददौ संहतान्कृत्वा वलयान्पंच सप्त च ॥ ४२ ॥

Presentó brazaletes—cinco y siete en número—hechos en conjunto y engastados con perlas lustrosas y gemas del tamaño llamado dhātrī, radiantes en su fulgor.

Verse 43

पंचाशच्च शते द्वे तु भौक्तिकानि महीपते । संध्यावल्यां स्थितानीह शीतांशुप्रतिमानि च ॥ ४३ ॥

Oh rey, aquí en esta Sandhyā-valī hay ciento cincuenta y dos tesoros semejantes a perlas, asentados en su lugar y resplandecientes como la luna.

Verse 44

एकैकस्यै ददौ पुत्रो हारयुग्मं मनोहरम् । कुंकुमं चंदनं भूरि कर्पूरं प्रस्थसंख्यया ॥ ४४ ॥

A cada una, el hijo ofreció un encantador par de collares; y también entregó abundante kunkuma (azafrán) y sándalo, junto con alcanfor medido según la medida ritual llamada prastha.

Verse 45

कस्तूरिकां तथा ताभ्यो भूयसीं प्रददौ सुतः । मातॄणामविशेषेण पितुः सुखमभीप्सयन् ॥ ४५ ॥

Luego el hijo les dio también abundante kastūrī (almizcle), sin hacer distinción entre las madres, deseando procurar la dicha de su padre.

Verse 46

भाजनानि विचित्राणि जलपात्राण्यनेकशः । घृतक्षीरस्य पात्राणि पेयस्य विविधस्य च ॥ ४६ ॥

Había muchos utensilios maravillosos y variados: numerosos recipientes para el agua, así como vasijas para el ghee (ghṛta) y la leche, y para diversas clases de bebida.

Verse 47

चतुर्द्दशशतं प्रादात्सहस्रेण समन्वितम् । स्थालीनां कांचनीनां हि सकुंभानां नृपात्मजः ॥ ४७ ॥

El hijo del rey entregó mil cuatrocientas ollas de cocina de oro, junto con mil tinajas.

Verse 48

एकैकस्यै ददौ भूप शतानि त्रीणि पंच च । करेणूनां सवेगानां मांसविक्रांतकंधराम् ॥ ४८ ॥

Oh rey, a cada una le dio trescientas cinco elefantas veloces, de hombros y cuellos poderosos, firmes de carne y vigor.

Verse 49

विंशतिं विंशतिं प्रादादुष्ट्रीणां च शतं शतम् । शिबिकानां सवेषाणां पुंसां पीवरगामिनाम् ॥ ४९ ॥

Otorgó en caridad veinte y veinte, y cien y cien camellas; y también palanquines con todos sus arreos, junto con hombres—robustos porteadores—que marcharían con ellos.

Verse 50

प्रददौ दश सप्ताश्वान्मातॄणां सुखयायिनः । एवं दत्वा बहुधनं बह्वीभ्यो नृपनंदनः ॥ ५० ॥

A las Madres (Mātṛ) les dio diez y siete caballos, cómodos para cabalgar. Así, el hijo del rey, tras otorgar abundantes riquezas a muchas mujeres, prosiguió con su generosidad.

Verse 51

धन्यो धनपतिप्रख्यश्चक्रे तासां प्रदक्षिणाः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥

Dhanya, resplandeciente como Kubera, señor de las riquezas, les hizo pradakṣiṇā, circunvalándolas. Luego, con las manos juntas en reverencia, pronunció estas palabras.

Verse 52

ममोपरोधात्प्रणतस्य मूर्ध्नापतिं समुद्दिश्य यथा भवत्यः । ब्रुवंतु सर्वाः पितरं ममाद्य स्वैरेण संभुंक्ष्व नरेश मोहिनीम् ॥ ५२ ॥

Por mi insistencia—mientras inclino la cabeza en sumisión—dirigíos a vuestro esposo como os plazca. Y ahora, decid todas a mi padre: “Oh Rey, goza libremente de esta mujer encantadora, Vimohinī.”

Verse 53

न चास्मदीया भवता किलेर्ष्या स्वल्पापि कार्या मनसि प्रतीता । विमोहिनीं ब्रह्मसुतां सुशीलां रमस्व सौख्येन रहः शतानि ॥ ५३ ॥

Y no albergues en tu mente ni la más leve celosía hacia mí. Goza con sosiego, en secreto, durante cientos de noches, de Vimohinī, la virtuosa hija de Brahmā, que encanta y extravía.

Verse 54

तत्पुत्रवाक्यं हि निशम्य सर्वाः संहृष्टलोम्न्यो नृपनाथमूचुः । स्वभूदुहित्रा सुचिरं रमस्व विदेहपुत्र्येव रघुप्रवीरः ॥ ५४ ॥

Al oír las palabras de su hijo, todas ellas, estremecidas de gozo, dijeron al señor rey: «Alégrate por largo tiempo con la hija de Svabhū, así como el héroe de la estirpe de Raghu se alegró con la princesa de Videha».

Verse 55

न शल्यभूता कुशकेतुपुत्री त्वत्संगमाद्विद्धि न संशयोऽत्र । पुत्रौजसा दुःखविमुक्तभावात्समीरितं वाक्यमिदं प्रतीहि ॥ ५५ ॥

Sábelo sin duda alguna: la hija de Kuśaketu ya no es una espina de dolor, gracias a su unión contigo. Liberada del pesar por la fuerza y el vigor de su hijo, acepta estas palabras que he pronunciado.

Verse 56

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

Así concluye el Capítulo Decimoctavo, llamado «Honrar a la Madre», en la Uttara-bhāga (sección posterior) del Śrī Bṛhan-Nāradīya Purāṇa.