Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम्

Bharata’s Ominous Dream

स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।।।

svapne 'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi | uparuddhāṃ ca jagatīṃ tamaseva samāvṛtām ||

aupavāhyasya nāgasya viṣāṇaṃ śakalīkṛtam | sahasā cāpi saṃśāntaṃ jvalitaṃ jātavedasam ||

avatīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃś ca vividhān drumān | ahaṃ paśyāmi vidhvastān sa-dhūmāṃś cāpi parvatān || 2.69.11 ||

স্বপ্নতো মই সাগৰ শুকাই যোৱা আৰু চন্দ্ৰ ভুমিত পতিত হোৱা দেখিলোঁ; জগত যেন ৰুদ্ধ হৈ তমসাৰে আৱৃত আছিল। ৰাজাৰোহণ গজৰ দন্ত খণ্ড-বিখণ্ড হ’ল; জ্বলি থকা অগ্নি হঠাৎ নিভি গ’ল। পৃথিৱী ফাটি পৰিল, নানা প্ৰকাৰৰ গছ শুকাই গ’ল; পৰ্বতসমূহ ধ্বংস হৈ ধোঁৱাময় হৈ দেখা গ’ল।

svapnein a dream
svapne:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootsvapna (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; सप्तमी-अर्थे ‘in dream’
apieven
api:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
sāgaramsea
sāgaram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsāgara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
śuṣkamdried up
śuṣkam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootśuṣka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘sāgaram’)
candrammoon
candram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcandra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
patitamfallen
patitam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootpat (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (Past participle): ‘पतित’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘candram’)
bhuvion the ground
bhuvi:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
uparuddhāmobstructed/covered
uparuddhām:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootuparuddha (कृदन्त; upa+√rudh धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘jagatīm’)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
jagatīmthe earth/world
jagatīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjagatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
tamasāwith darkness
tamasā:
Karana (करण)
TypeNoun
Roottamas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन
ivaas if
iva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय (comparative particle)
samāvṛtāmenveloped
samāvṛtām:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsamāvṛta (कृदन्त; sam-ā-√vṛ धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘jagatīm’)
aupavāhyasyaof the ride-worthy
aupavāhyasya:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeAdjective
Rootaupavāhya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन; विशेषणम् (of ‘nāgasya’): ‘fit to be ridden/used for carrying’
nāgasyaof the elephant
nāgasya:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootnāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
viṣāṇamtusk
viṣāṇam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootviṣāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
śakalīkṛtambroken into pieces
śakalīkṛtam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootśakalīkṛta (कृदन्त; śakala + √kṛ धातु, क्त with denominal)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘viṣāṇam’)
sahasāsuddenly
sahasā:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsahasā (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
saṃśāntamextinguished, calmed
saṃśāntam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsaṃśānta (कृदन्त; sam-√śam धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘jātavedasam’)
jvalitamblazing
jvalitam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootjvalita (कृदन्त; √jval धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘jātavedasam’)
jātavedasamfire
jātavedasam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjātavedas (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘fire’ (Agni)
avatīrṇāmsunk down
avatīrṇām:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootavatīrṇa (कृदन्त; ava-√tṝ धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of ‘pṛthivīm’); अर्थ: ‘sunk down/collapsed’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
pṛthivīmearth
pṛthivīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpṛthivī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
śuṣkāndried
śuṣkān:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootśuṣka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (of ‘drumān’)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
vividhānvarious
vividhān:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootvividha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (of ‘drumān’)
drumāntrees
drumān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdruma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
ahamI
aham:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थे; प्रथमा, एकवचन
paśyāmisee
paśyāmi:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootdṛś (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; धातु: √दृश् (paśyati)
vidhvastāndestroyed
vidhvastān:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootvidhvasta (कृदन्त; vi-√dhvaṃs धातु, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (of ‘parvatān’)
sa-dhūmānsmoke-filled
sa-dhūmān:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsa (अव्यय/उपसर्गवत् ‘with’) + dhūma (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (सह-समास): ‘धूमेन सह’ (with smoke); पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (of ‘parvatān’)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
parvatānmountains
parvatān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootparvata (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

In that dream I beheld the sea being dried up and the Moon fallen onto the ground. I saw the earth as though enveloped by darkness and obscured, the tusk of an elephant worthy of a ride by the monarch broken into pieces, a blazing fire extinguished suddenly, the earth split open, various trees dried up and mountains crumbled and covered with smoke.

B
Bharata
S
sāgara (sea)
C
candra (moon)
N
nāga (elephant)
D
druma (trees)

FAQs

The imagery portrays a world out of joint—symbolizing that when dharma is violated at the center of the kingdom, nature and society appear to collapse; it presses the need to restore truth and righteous order.

Bharata’s dream intensifies with cosmic and royal symbols (moon, sea, elephant, fire) turning inauspicious, foreshadowing Daśaratha’s death and the rupture in Ayodhyā.

Truth-oriented discernment—Bharata is prepared (psychologically and ethically) to confront painful realities and act to re-establish righteousness.