Shloka 16

भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम्

Bharata’s Ominous Dream

Devanagari script

प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना।।।।

Transliteration

prahasantīva rājānaṃ pramadā raktavāsinī | prakarṣantī mayā dṛṣṭā rākṣasī vikṛtānanā ||

Translation

মই ৰক্তবস্ত্ৰধাৰিণী, বিকৃত-মুখাৱয়ৱৰ ৰাক্ষসীক ৰজাক টানি লৈ যোৱা দেখিলোঁ; যেন উপহাস কৰি আছে—বৈৰী শক্তিয়ে ধৰ্মসন্মত ৰাজসত্তাক দমন কৰাৰ প্ৰতীক।

Word by Word

• प्रहसन्ती: mocking / laughing
• प्रहसन्ती: कर्तृ (agent)
• Type: Verb
• Root: प्र√हस् (धातु) → प्रहसन्ती (वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययः स्त्रीलिङ्गे)
• Form: कृदन्तः—वर्तमानकालिकं शतृ-प्रत्ययान्तं (प्रहसत्) स्त्रीलिङ्ग-प्रथमा-एकवचनम्; धातुः: प्र√हस् (हासे)

• इव: as if
• इव: सम्बन्ध/उपमान-निर्देश (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्—उपमा/सादृश्यवाचक-निपातः (comparative particle)

• राजानम्: the king
• राजानम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (object case)

• प्रमदा: a woman (here: demoness in female form)
• प्रमदा: कर्तृ (agent)
• Type: Noun
• Root: प्रमदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्

• रक्तवासिनी: clad in red garments
• रक्तवासिनी: कर्तृ-विशेषण (agent qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रक्त (प्रातिपदिक) + वासिनी (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (रक्तं वसनं यस्याः/या रक्तं वसति इति); स्त्रीलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying प्रमदा/राक्षसी)

• प्रकर्षन्ती: dragging
• प्रकर्षन्ती: कर्तृ (agent)
• Type: Verb
• Root: प्र√कृष् (धातु) → प्रकर्षन्ती (वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययः स्त्रीलिङ्गे)
• Form: कृदन्तः—वर्तमानकालिकं शतृ-प्रत्ययान्तं (प्रकर्षत्) स्त्रीलिङ्ग-प्रथमा-एकवचनम्; धातुः: प्र√कृष् (आकर्षणे/कर्षणे)

• मया: by me
• मया: कर्तृ (agent in passive) / करण (instrumental)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; उत्तमपुरुष-प्रयोगः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instrumental/agentive)

• दृष्टा: was seen / beheld
• दृष्टा: कर्म (patient; subject in passive)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु) → दृष्ट (क्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्तः—भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तः; स्त्रीलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्मणि-प्रयोगे (passive sense: 'was seen')

• राक्षसी: a demoness
• राक्षसी: कर्तृ (agent) / समानाधिकरण (apposition)
• Type: Noun
• Root: राक्षसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; (प्रमदा इत्यस्य समानाधिकरणम्)

• विकृतानना: with a deformed/ugly face
• विकृतानना: कर्तृ-विशेषण (agent qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विकृत (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—कर्मधारयः (विकृतम् आननम् यस्याः/या); स्त्रीलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying राक्षसी/प्रमदा)

Context

Finally I beheld a demoness attired in red clothes with an ugly appearance, dragging the king away as if mocking at him.

Characters & Entities

• Bharata
• rājā (Daśaratha, implied)
• rākṣasī (demoness)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is threatened by ‘adharmic’ forces symbolized by the rākṣasī. The moral thrust is that when unrighteousness appears to seize authority, the duty of the righteous is to resist through truth, restraint, and rightful succession—not through opportunism.

What is the narrative situation?

Bharata continues narrating the dream’s climax: a demonic figure drags the king away, reinforcing Bharata’s conviction that a grave calamity is imminent or already occurring.

Which character virtue is emphasized?

Moral alarm and protective resolve: Bharata’s mind immediately turns to the safety of the king and the preservation of righteous order.