Adhyaya 16
Īśvara dạy Devī về mādhyatmya (công đức, sự linh thiêng) của một pātāla-vivara—khe nứt dẫn xuống cõi dưới—ở gần Arkasthala tại Prabhāsa. Mở đầu là bối cảnh nguyên khởi: trong thời tối tăm, vô số rākṣasa hùng mạnh sinh ra, vốn đối nghịch với Sūrya. Chúng chế nhạo Divākara khi Ngài vừa mọc; Sūrya đáp lại bằng cơn phẫn nộ chính nghĩa. Ánh nhìn rực lửa của Ngài khiến rākṣasa rơi khỏi trời như những hành tinh suy tàn, ví như trái rụng hay đá bị phóng ra, nêu rõ đạo lý: adharma tất dẫn đến sụp đổ. Bị gió cuốn và va đập, chúng làm nứt đất, rơi xuống rasātala rồi trôi dạt đến Prabhāsa; chính sự rơi ấy gắn với việc khe pātāla hiện lộ. Arkasthala được tôn xưng là nơi ngự của thần lực, ban “mọi siddhi”, và khe nứt này là thắng tích lớn kề bên; nhiều cửa xuống khác đã bị thời gian che khuất, riêng nơi đây vẫn hiển hiện. Chốn này được nói là phần trung tâm của tejas Sūrya, mang sắc vàng, do Siddheśa hộ trì, đặc biệt linh nghiệm vào các kỳ lễ của Mặt Trời; lại có tri-saṅgama—hợp lưu Brāhmī, Hiraṇyā và biển—cho quả báo như koṭi-tīrtha. Cuối chương nêu pháp tu thờ phụng tại cổng Śrīmukha-dvāra: vào ngày caturdaśī, suốt một năm, lễ bái Mātṛgaṇa (bắt đầu với Sunandā), dâng phẩm theo nghi thức cổ (vật hiến/ẩm thực), cùng hoa, hương, đèn, và bố thí trai tăng cho brāhmaṇa, hứa ban siddhi. Nghe mādhyatmya này cũng được nói là giúp người thiện thoát khỏi tai ách và nghịch cảnh.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा
Īśvara phán: Nay hãy nghe thêm về đại oai đức của hang Pātāla. Hỡi Mahādevī, thuở trước chính Brahmā và Viśvakarman đã từng thỉnh hỏi điều ấy.
Verse 2
तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः
Khi bóng tối dấy lên, ngay tại đó các rākṣasa sinh ra—vô số, sức mạnh phi thường, và tất thảy đều căm ghét Thái Dương.
Verse 3
ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा
Nhưng khi thấy Thái Dương đại hùng tâm đang vươn lên, bọn chúng—do Dhūmra cầm đầu—liền nhất tề xông thẳng tấn công Mặt Trời.
Verse 4
अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा
“Kẻ này là ai—kẻ hủy diệt của chúng ta—kẻ làm nghiệp tội lỗi?” Nói vậy, họ đứng trước Thần Mặt Trời và thốt ra muôn lời khác nhau.
Verse 5
इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः
Nghe những lời ấy, vị thần Divākara (Mặt Trời) môi run vì giận dữ; Ngài bị bọn rākṣasa dồn ép, công kích bằng lời lẽ và sự tấn công.
Verse 6
ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी
Rồi, bị cơn thịnh nộ lấn át, Ngài phóng ánh nhìn. Mặt Trời ấy—như sư tử đối với voi của bóng tối—trở thành kẻ diệt trừ bọn rākṣasa hung bạo.
Verse 7
महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः
Mặt Trời rực rỡ, kẻ du hành trên trời, chúa tể ban ngày, nghĩ đến việc diệt trừ chúng; nhưng Ngài chưa biết lối thoát kín đáo để bọn rākṣasa trốn chạy.
Verse 8
स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः
Thấy chúng lìa xa dharma, tâm trí bị tội lỗi đánh gục, Đấng Prabhākara (Mặt Trời) suy niệm như vậy rồi nhập vào thiền định sâu xa.
Verse 9
अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा
Không hay biết rằng ba cõi đã bị bọn lang thang trong đêm phủ lấp bởi uy lực hung ác của chúng, Thần Mặt Trời liền nhìn thấy chúng bằng đôi mắt sưng phồng vì cơn thịnh nộ.
Verse 10
निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्
Chúng rơi xuống, bị quăng khỏi bầu trời như những hành tinh đã cạn phước. Một khối màu khói, bị các rākṣasa quấn quanh, lao xuống từ trời cao, rực sáng khi rơi.
Verse 11
अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः
Như trái thốt nốt nửa chín bị bầy khỉ vây quanh, chúng ngã nhào xuống một cách tình cờ—như những hòn đá được thả khỏi máy bắn.
Verse 12
ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि
Rồi do sức gió làm lệch hướng, chúng xuyên thủng mặt đất mà rơi xuống Rasātala; và khi đến vùng thánh địa, chúng đã tới Prabhāsa, hỡi người đẹp.
Verse 13
यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्
Vì tại đó có thần Arkasthala linh thiêng, ban cho mọi thành tựu. Gần nơi hiện diện thánh ấy, hỡi Devī, có một cửa mở lớn dẫn xuống cõi Pātāla.
Verse 14
अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः
Hỡi đấng rạng ngời, còn có vô số cửa mở khác đến hàng triệu, nhưng chúng đã tiêu mất; riêng nơi này còn bền vững từ thời Kṛtasmara, chừng nào Ravi (Mặt Trời) còn an trụ tại Arkasthala.
Verse 15
देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्
Được ban ân phúc từ Mẫu Thần của chư Thiên, tám Siddhi liền an vị. Ngay trong khoảng ấy, hỡi Devī, nơi đó được xưng tụng là Sūrya-kṣetra, thánh địa của Mặt Trời.
Verse 16
सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते
Hỡi Nữ Thần, nơi ấy được ghi nhớ là phần trung tâm của quang huy Mặt Trời. Ở đó muôn vật như bằng vàng; hỡi Devī, chẳng thấy điều bất tường nào.
Verse 17
विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति
Hỡi Đại Nữ Thần, có một trăm lẻ một cửa mở, và các điểm tiếp xúc thì vô số đến hàng triệu. Chúng hiện hữu nơi ấy, và Siddheśa quả thật hộ trì thánh địa đó.
Verse 18
इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये
Hỡi Đại Nữ Thần, thánh địa này luôn được Mặt Trời yêu quý. Khi đến kỳ lễ thiêng của Mặt Trời, hỡi người yêu dấu, công đức nơi đây còn vượt hơn cả Kurukṣetra.
Verse 19
ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्
Sông Brāhmī và Hiraṇyā, cùng nơi hợp lưu với đại dương—ba ngã hợp lưu ấy, ô Nữ Thần, ban phúc quả ngang với muôn ức thánh địa (tīrtha).
Verse 20
देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१
Chính tại đó có Devamātā, và Maṃkīśa cũng ngự tại đó. Nơi gọi là Nāgasthāna và cả Nagasthāna cũng được tuyên xưng là ở ngay nơi ấy.
Verse 21
इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा
Như vậy, ta đã nói vắn tắt về đại vinh quang của Arkasthala; và cũng kể rằng do cuộc ập đến của loài Rākṣasa mà một khe mở đã phát sinh.
Verse 22
अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि
Những khe mở khác ở đó, ô Nữ Chúa của chư Thiên, quả thật đã biến mất. Nhưng khe này vẫn hiển lộ tại đó và còn được thấy cho đến hôm nay, ô Đấng rạng ngời.
Verse 23
श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्
Cửa ngõ ấy mang tên Śrīmukha, hỡi người yêu dấu, và được các Thánh Mẫu (Mātṛkā) canh giữ. Ai giữ giới hạnh nghiêm cẩn mà lễ bái vào ngày trăng mười bốn suốt trọn một năm—
Verse 24
तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति
Tại đó, hỡi Devi, hãy đúng pháp mà thờ phụng các chúng Mẫu—khởi từ Sunandā—bằng lễ vật hiến sinh (theo điều đã định), hoa và phẩm cúng, cùng hương trầm và đèn sáng thượng hảo. Nhờ thí thực cho các Bà-la-môn, hỡi Devi, sự thành tựu của người ấy sẽ được viên mãn.
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः
Vì thế, với mọi nỗ lực, gần Arkasthala, hãy thờ phụng tất cả các Mẫu, nếu tự thân mong cầu sự thành tựu (siddhi).
Verse 26
एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि
Hỡi Devi, các Mẫu này—được gọi chung là nhóm Sunandā-gaṇa—đạt danh tiếng và hiển lộ vinh quang tại thánh địa Prabhāsa này, hỡi bậc có sắc dung mỹ lệ.
Verse 27
एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः
Điều này đã được nói vắn tắt, trích từ phần trung của Pātālottara. Nghe được điều ấy, hỡi Devi, bậc tối thượng trong loài người được giải thoát khỏi mọi tai ách.