Adhyaya 29: Alarka’s Inquiry and Madalasa’s Teaching on Householder Dharma (Gārhasthya), Vaiśvadeva, and Atithi Hospitality

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासने मदालसावाक्यं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ ऊनत्रिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच यत् कार्यं पुरुषाणां च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्याद् अकरणे क्रियायाः यस्य चोच्छ्रितिः ॥

Như vậy kết thúc chương hai mươi tám của Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, trong lời dạy cho người con, gọi là “Lời của Madālasā”. Nay bắt đầu chương hai mươi chín. Alarka nói: Bổn phận của những người theo đời sống gia chủ (gṛhastha) là gì? Và nếu không làm, thì phát sinh sự ràng buộc/nghĩa vụ (bandha) nào—đối với nghi lễ này vốn được xem là cao quý, có thẩm quyền và nhiều công đức?

Verse 2

उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सताम् । यथा च क्रियते तन्मे यथावत् पृच्छतो वद ॥

Xin hãy nói cho đúng như điều tôi hỏi: trong đời sống gia đình, điều gì đem lợi ích cho con người, điều gì người hiền đức nên tránh, và những việc ấy phải được thực hành như thế nào.

Verse 3

मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥

Madālasā nói: Con yêu, khi đảm nhận đời sống gia chủ (gṛhastha), một người đàn ông nuôi dưỡng toàn thể thế gian này; nhờ đó, người ấy nâng đỡ các cõi và đạt được những mục tiêu mong cầu.

Verse 4

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीडपतङ्गाश्च वयांसि पशवोऽसुराः ॥

Tổ tiên, các hiền thánh (ṛṣi), chư thiên, các loài hữu tình và loài người; giun dế, côn trùng và loài bay; chim muông, thú vật và cả a-tu-la—đều được bao gồm.

Verse 5

गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै ॥

Họ sống nương tựa nơi người gia chủ (gṛhastha) nên được thỏa mãn; và họ chăm nhìn nét mặt ông, nghĩ rằng: “Ông ấy sẽ ban (cho chúng ta) hay không?”

Verse 6

सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता ॥

Hỡi con yêu, đời sống gia chủ này là chỗ nương tựa của hết thảy—như con bò mang thân thể của ba bộ Veda; trên đó vũ trụ được an lập, và nó được xem là nguyên nhân của thế gian.

Verse 7

ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा ॥

Lưng của Bà là Ṛgveda, phần giữa là Yajurveda, còn mặt, đầu và cổ là Sāmaveda; hai sừng là ‘iṣṭa’ và ‘pūrta’, và lông trên thân được kết thành từ những lời lành của bậc thiện (sādhusūktas).

Verse 8

शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते ॥

Phân và nước tiểu của Bà là an hòa và dưỡng nuôi; Bà đứng vững trên những bàn chân là các varṇa. Dẫu các thế giới sống nhờ Bà, Bà vẫn không suy giảm—không hao mòn.

Verse 9

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम् ॥

“Hỡi con, bốn núm vú của Bà được gọi là Svāhā-kāra, Svadhā-kāra, Vaṣaṭ-kāra, và một núm nữa cũng mang tên Hantā-kāra.”

Verse 10

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥

“Chư thiên uống núm vú gọi là Svāhā-kāra; các tổ tiên (Pitṛ) uống núm mang bản tính Svadhā. Các hiền triết (Ṛṣi) uống núm Vaṣaṭ-kāra; còn các hạng khác—như các loài hữu tình và những kẻ không thuộc chư thiên hay a-tu-la—cũng thọ hưởng theo phần.”

Verse 11

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥

“Loài người luôn uống núm vú gọi là Hantā-kāra. Vì thế, hỡi bê con, con bò này—được cấu thành từ Tam Veda (trayī)—nuôi dưỡng tất cả.”

Verse 12

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥

“Nhưng kẻ nào cắt đứt phần dưỡng nuôi/những nghi lễ đáng được dành cho họ—một kẻ gây nghiệp cực trọng—sẽ chìm vào ‘bóng tối’, vào bóng tối mù lòa, và vào bóng tối tuyệt đối (những cảnh giới địa ngục kinh hoàng).”

Verse 13

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥

“Và người nào, đúng thời đúng lúc, khiến con bò này được chính các bê con của nó bú—khởi đầu từ các bậc bất tử (chư thiên)—thì đạt đến cõi trời.”

Verse 14

तस्मात् पुत्र ! मनुष्येण देवर् 5षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥

Vì vậy, hỡi con, con người nên hằng ngày nuôi dưỡng chư thiên, các hiền thánh (ṛṣi), tổ tiên, đồng loại, và cả các loài hữu tình (bhūta), cẩn trọng như nuôi dưỡng chính thân thể mình.

Verse 15

तस्मात् स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर् 5षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात् समाहितः ॥

Vì vậy, sau khi tắm gội và trở nên thanh tịnh, đúng thời và với tâm chuyên nhất, người ta nên cử hành lễ hiến thủy (tarpaṇa) cho chư thiên, các ṛṣi và tổ tiên—cũng như cho Prajāpati và các bậc khác xứng đáng thọ nhận.

Verse 16

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस् dतर्पणं कुर्याद् देयाश्च बलयस्तथा ॥

Sau khi thờ phụng chư thiên bằng những đóa hoa thơm ngát, khả ái, người ấy nên tiếp đó cử hành tarpaṇa cho Agni; và cũng nên dâng các lễ vật thực phẩm (bali).

Verse 17

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥

Nên đặt một lễ vật bali ở giữa nhà cho Brahmā và các Viśvedevas; và khi xưng danh Dhanvantari, nên rải một bali về hướng đông bắc.

Verse 18

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥

Về hướng đông, nên đặt một bali cho Śakra (Indra); về hướng nam, cho Yama. Về hướng tây, cho Varuṇa; và về hướng bắc, đặt một bali cho Soma.

Verse 19

दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णेऽथ बहिर्दद्याद् गृहेभ्यश्च समन्ततः ॥

Nên đặt lễ vật (bali) ở cửa nhà dâng Dhātṛ và Vidhātṛ; rồi đặt lễ vật ở bên ngoài dâng Aryaman, và cũng cúng rải quanh khắp ngôi nhà.

Verse 20

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥

Nên rải lễ vật từ trên cao (như ném qua không trung) cho các loài hữu tình đi lại ban đêm; và cũng nên làm lễ vật cho các Pitṛ, đứng quay mặt về phương Nam.

Verse 21

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥

Gia chủ, chuyên tâm vào nghi lễ ấy và giữ tâm ý thu nhiếp, rồi nên lấy nước và thực hành ācamana ngay tại chỗ như một phần của sự trì giới.

Verse 22

स्थानेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे गृहपतिः शुचिः ॥

Bậc trí nên đặt các phần lễ vào đúng chỗ của chúng, đồng thời xưng danh các vị thần tương ứng. Làm xong các lễ cúng trong nhà (gṛhabali) như vậy, gia chủ ở trong nhà được thanh tịnh.

Verse 23

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥

Vì sự nuôi dưỡng các loài hữu tình, nên cẩn trọng làm lễ cúng bằng cách để riêng các phần (utsarga). Cũng nên đặt thức ăn xuống đất cho chó, cho những người ăn thịt chó (hạng bị loại trừ), và cho chim chóc nữa.

Verse 24

वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥

Đây quả thật được gọi là nghi lễ Vaiśvadeva, được dạy phải thực hành vào buổi tối và buổi sáng. Sau khi súc miệng, uống nước thanh tịnh (ācamana), người trí nên nhìn về phía cửa để xem có khách đến hay không.

Verse 25

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥

Dẫu đã đợi đến một phần tám của một muhūrta, khách vẫn có thể đến. Nếu có khách đến đó, nên kính đãi bằng thức ăn và các vật dụng cần thiết khác, cùng với nước nữa.

Verse 26

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥

Nên tôn kính vị khách tùy theo khả năng của mình, bằng hương liệu, hoa và những thứ tương tự. Không nên coi bạn bè là ‘atithi’, cũng không coi người cư trú trong cùng một làng là ‘atithi’.

Verse 27

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥

‘Atithi’ là người không rõ gia tộc và tên tuổi, đến đúng vào lúc ấy; đến trong cảnh đói khát và mệt nhọc, đi xin, và không mang theo tài vật.

Verse 28

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥

Người ta gọi một vị brāhmaṇa là ‘atithi’; bậc trí nên tôn kính vị ấy tùy theo khả năng. Người học rộng không nên hỏi về gotra, về caraṇa (truyền thống/chi phái Veda), hay cả svādhyāya (sự tụng đọc/ngành học) của vị ấy.

Verse 29

शोभनाशोभनाकाराṃ तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते ॥

Người ta nên xem vị khách—dù dung mạo dễ mến hay khó ưa—như chính Prajāpati. Vì sự lưu trú của khách không thường hằng, nên gọi là “atithi”, tức người đến không có ngày hẹn định.

Verse 30

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद् गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥

Khi vị khách ấy được thỏa mãn, gia chủ được giải thoát khỏi các món nợ phát sinh từ “nṛyajña” (nhân tế), tức sự phụng sự con người. Vì vậy, kẻ chỉ ăn cho mình mà không bố thí trước cho khách hay người khác, là kẻ ăn tội lỗi.

Verse 31

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ॥

Nếu một vị khách, với niềm hy vọng bị dập tắt, quay lưng rời khỏi nhà người ấy, thì người ấy chỉ ăn tội lỗi—và ở một đời khác, thậm chí còn phải ăn cả phân uế.

Verse 32

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥

Vị khách ấy ra đi, trao phần ác nghiệp của mình cho (chủ nhà) ấy và mang đi công đức của chủ nhà—dù chủ nhà chỉ dâng nước và rau xanh, hay dù khách tự ăn lấy.

Verse 33

पूजयेत् तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥

Một người nên kính trọng và tiếp đãi vị khách ấy theo khả năng của mình. Và mỗi ngày, nên cử hành śrāddha bằng thức ăn và các vật phẩm tương tự, cùng với nước.

Verse 34

पितॄन् उद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥

Với ý hướng dâng cúng các Pitṛ (tổ tiên), người ấy nên thết đãi các Bà-la-môn—hoặc chỉ một vị Bà-la-môn cũng được. Sau khi lấy ra phần đầu tiên của thức ăn, người ấy nên dâng phần ấy cho một vị Bà-la-môn.

Verse 35

भिक्षाञ्च याचतां दद्यāt परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥

Người ấy nên bố thí cho những người đến xin—các du tăng khất sĩ và các brahmacārin (học trò giữ phạm hạnh). Bố thí nên được định lượng theo “miếng ăn”; “phần đầu tiên” được nói là bốn miếng ăn.

Verse 36

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥

Các bậc nhị sinh tối thượng tuyên bố rằng “phần đầu tiên” (agra) là bốn phần và đó là “hantakāra”. Hoặc họ gọi chính bữa ăn là “hantakāra”, và cũng gọi phần đầu tiên, thậm chí cả bố thí, bằng danh xưng ấy.

Verse 37

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीन्निष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥

Không nên ăn khi chưa bố thí trước, tùy theo khả năng của mình. Sau khi kính đãi các vị khách đã đến, cùng thân quyến, họ hàng và những người cầu xin (sự giúp đỡ), rồi mới (được) dùng bữa.

Verse 38

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥

Người ấy nên cho ăn người tàn tật, trẻ em và người già, cũng như người bệnh. Lại nữa, (nên cho ăn) bất kỳ người khốn cùng nào khác, bị đói hành hạ và mong cầu thức ăn.

Verse 39

कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ॥

Khi có khả năng và đủ phương tiện, người gia chủ nên bố thí thức ăn. Nếu một thân quyến đến nương nhờ người họ hàng sung túc mà vẫn phải héo mòn vì thiếu thốn hay bị bỏ mặc, thì đó là điều đáng trách.

Verse 40

सीदता यद् कृतं तेन तत् पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्यॊढं तत्र चातिथिम् ॥

Bất cứ điều sai trái nào gây ra cho người đang khốn khó—kẻ thờ ơ cũng dự phần tội ấy. Và vào buổi chiều, phải cử hành nghi lễ thích đáng; hãy chăm lo vị khách đến lúc hoàng hôn.

Verse 41

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्धवहतस्तात गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥

Người ấy nên kính đãi (vị khách) tùy theo khả năng, bằng chỗ nằm, chỗ ngồi và thức ăn. Vì vậy, hỡi con yêu, đối với người gánh vác đúng đắn, địa vị gia chủ là một trách nhiệm đã được đặt lên mình.

Verse 42

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥

Trên vai người ấy (gánh) Đấng Tạo Hóa, các thần, tổ tiên và các đại hiền triết—quả thật tất cả đều rưới ban an lành cho người ấy; cũng vậy đối với khách và thân quyến.

Verse 43

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग स्वयमत्रिरगायत ॥

Các đàn gia súc và bầy chim đều được thỏa mãn, và các loài côn trùng nhỏ bé khác cũng vậy. Và tại đây, hỡi bậc cao quý, chính hiền triết Atri đã ngâm những bài kệ (gāthā) về điều này.

Verse 44

ता शृणुष्व महाभाग गृस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत् सम्पूज्य बान्धवान् ॥

Hãy lắng nghe những lời ấy, hỡi bậc hiền—đó là điều dành cho người an trú trong giai đoạn gia chủ: sau khi đã kính lễ chư thiên, tổ tiên và khách khứa một cách đúng pháp, cũng nên kính trọng các thân quyến của mình như vậy.

Verse 45

जामयश्च गुरुं चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि ॥

Khi có phương tiện, người gia chủ cũng nên phụng dưỡng những người lệ thuộc và thầy của mình; lại nên đặt phần cúng trên mặt đất cho chó, cho những kẻ bị xem là ngoại giai cấp (như người nấu thịt chó), và cho người già hay bậc trưởng thượng.

Verse 46

वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्यात् सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत् स्वयमश्नीयाद् विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥

Điều ấy thật được gọi là Vaiśvadeva; nên thực hành vào buổi chiều và cả ban ngày. Bất cứ thứ gì đã chuẩn bị trong nhà—thịt, đồ ăn nấu chín hay rau—không nên tự mình dùng trước khi đã để riêng và phân phát các phần theo đúng quy tắc.