Valmiki Ramayana 2.39.9: Ayodhya Kanda, Sarga 39, Shloka 9

एकोनचत्वारिंशः सर्गः · Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma

Devanagari script

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः ।

नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥९॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.39.9

Transliteration

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ |

netrābhyām aśru-pūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt ||9||

Translation

ذرا سی دیر بعد ہوش میں آتے ہی، بادشاہ نے—آنکھیں آنسوؤں سے لبریز—سمنتر سے یہ بات کہی۔

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• संज्ञाम्: consciousness/senses
• संज्ञाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• प्रतिलभ्य: having regained
• प्रतिलभ्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्रति + लभ् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive); ‘having regained’

• एव: just/indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण

• मुहूर्तात्: after a moment
• मुहूर्तात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; काल-अपादान (after a moment)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महीपतिः: the king
• महीपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नेत्राभ्याम्: with (his) two eyes
• नेत्राभ्याम्: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, द्विवचन

• अश्रुपूर्णाभ्याम्: filled with tears
• अश्रुपूर्णाभ्याम्: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: अश्रु (प्रातिपदिक) + पूर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (अश्रुभिः पूर्ण); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, द्विवचन; विशेषण (qualifier of नेत्राभ्याम्)

• सुमन्त्रम्: to Sumantra
• सुमन्त्रम्: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: सुमन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अब्रवीत्: said/spoke
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

Context

Regaining his senses in a moment, the king, with eyes filled with tears, said to Sumantra:

Characters & Entities

• Daśaratha
• Sumantra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Composure returning to duty: even amid grief, a ruler must recover presence of mind to communicate and act responsibly.

What is the narrative situation?

Daśaratha briefly loses composure, then regains awareness and addresses his minister-charioteer Sumantra.

Which character virtue is emphasized?

Resilience and responsibility—Daśaratha attempts to continue governance and communication despite emotional collapse.