Adhyaya 10

Verse 1

अपन बक। ] अतिफ्ऑशाड< दशमो< ध्याय: नकुलद्वारा कर्णके तीन पुत्रोंका वध तथा उभयपक्षकी सेनाओंका भयानक युद्ध संजय उवाच तत्‌ प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा मद्रराज: प्रतापवान्‌ । उवाच सारथिं तूर्ण चोदयाश्वान्‌ महाजवान्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang nagkawatak-watak at naguluhan ang hukbo, ang magiting na hari ng Madra, bantog sa kanyang lakas, ay agad nagsalita sa kanyang sarathi: “Pasulungin mo ang mga kabayong ubod-bilis!”

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! उस सेनाको इस तरह भागती देख प्रतापी मद्रराज शल्यने अपने सारथिसे कहा--'सूत! मेरे महावेगशाली घोड़ोंको शीघ्रतापूर्वक आगे बढ़ाओ ।।

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makita niyang tumatakas nang gayon ang hukbo, ang magiting na hari ng Madra na si Śalya ay nagsabi sa kanyang sarathi: ‘Sarathi, pasulungin mo agad ang aking malalakas at matutuling kabayo. Masdan—naroon si Haring Yudhiṣṭhira, anak ni Pāṇḍu, na nagniningning sa ilalim ng marikit na puting payong na nakataas sa ibabaw ng kanyang ulo.’”

Verse 3

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम्‌ | न समर्थों हि मे पार्थ: स्थातुमद्य पुरो युधि

“Sarathi, dalhin mo ako sa kanya nang madali. Pagkatapos, masdan mo ang aking lakas. Ngayon sa digmaan, ang anak ni Pṛthā (Yudhiṣṭhira) ay hindi makatatayo sa harap ko!”

Verse 4

एवमुक्तस्तत: प्रायान्मद्रराजस्य सारथि: । यत्र राजा सत्यसंधो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:,उनके ऐसा कहनेपर मद्रराजका सारथि वहीं जा पहुँचा, जहाँ सत्यप्रतिज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर खड़े थे

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon, agad na umalis ang kutsero ng hari ng Madra at narating ang kinaroroonan ni Haring Yudhiṣṭhira—anak ni Dharma, matatag sa katotohanan at tapat sa kanyang panata—na nakatayo roon.

Verse 5

प्रापतत्‌ तच्च सहसा पाण्डवानां महद्‌ बलम्‌ | दधारैको रणे शल्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम्‌

Kasabay nito, biglang dumating din ang napakalaking hukbo ng mga Pāṇḍava. Ngunit gaya ng pampang na pumipigil sa dagat na umaalon at umaapaw, si Haring Śalya, mag-isa, ang humarang sa hukbong iyon upang hindi makausad sa larangan ng digmaan.

Verse 6

पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष | व्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O marangal na panginoon, nang ang nagkakaisang lakas ng hukbo ng mga Pāṇḍava ay sumapit kay Haring Śalya, huminto ito sa digmaan—gaya ng rumaragasang ilog na, pagdating sa bundok, ay napipigil at natitigil.”

Verse 7

मद्रराजं तु समरे दृष्टवा युद्धाय धिष्ठितम्‌ । कुरव: संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

Ngunit nang makita ng mga Kuru si Śalya, hari ng Madra, na matatag na nakatindig sa labanan at handang makipagsagupa, sila’y bumalik—ginawang hangganan ng pag-urong ang kamatayan mismo—at muling nagbalik sa larangan.

Verse 8

तेषु राजन्‌ निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागश: । प्रावर्तत महारौद्र: संग्राम: शोणितोदक:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang makabalik na ang mga kawal na iyon matapos ayusin sa magkakahiwalay na bahagi at itindig ang kani-kanilang mga pormasyon, sumiklab sa dalawang panig ang isang labanan na lubhang kakila-kilabot—na doo’y dumaloy ang dugo na parang tubig.

Verse 9

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Sa mismong sandaling iyon, si Nakula—lasing sa alab ng digmaan—ay sumugod kay Citrasena, anak ni Karṇa. Nang magtagpo sila nang harapan, ang dalawang bayani—tagapagdala ng mga busog na kahanga-hanga—ay nagpaulan sa isa’t isa ng sunod-sunod na palaso, na wari’y dalawang dambuhalang ulap na may dalang ulan mula sa timog at hilaga na nagbubuhos sa isa’t isa.

Verse 10

मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ । शरतोयै: सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng dalawang ulap na dambuhala at mataas ang pag-angat—ang isa’y bumubuhos mula sa timog at ang isa’y mula sa hilaga—binasa ng dalawang mandirigma ang isa’t isa sa labanan, sa pamamagitan ng mga agos ng “tubig-palaso” na walang tigil na ibinubuhos nila sa magkatunggali.

Verse 11

नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य च । उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ

Sinabi ni Sañjaya: “Sa sagupaan na iyon, wala akong nakikitang tunay na pagkakaiba sa pagitan ng Pāṇḍava at ng kanyang katunggali. Kapwa sila bihasa sa sandata, kapwa makapangyarihan, at kapwa dalubhasa sa sining ng pakikipaglaban sa karwaheng pandigma.”

Verse 12

चित्रसेनस्तु भललेन पीतेन निशितेन च

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, tinamaan si Citrasena ng palasong may malapad na talim, may dilaw na kulay at matalas na parang labaha.

Verse 13

अथीैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang maputol na ang kanyang busog, pinukol pa rin siya ng mga palasong may dulo ng katawan na may ginto at may talim na pinatalas sa bato.

Verse 14

त्रिभि: शरैरसम्भ्रान्तो ललाटे वै समार्पयत्‌ । धनुष कट जानेपर उनके ललाटमें शिलापर तेज किये हुए सुनहरे पंखवाले तीन बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। उस समय चित्रसेनके चित्तमें तनिक भी घबराहट नहीं हुई ।।

Wika ni Sañjaya: Walang pag-aalinlangan, itinanim niya ang tatlong palaso sa noo ng kanyang kalaban. Pagkaraan, sa matutulis na palaso, ipinadala rin niya ang mga kabayo sa kamatayan. Ipinakikita ng tagpong ito ang mabagsik na katumpakan ng sining-digma—katatagang walang sindak sa isang panig, at ang malupit na pangangailangan ng digmaan sa kabila.

Verse 15

स शत्रुभुजनिर्मुक्तिर्ललाटस्थैस्त्रिभि: शरै:

Wika ni Sañjaya: Taglay ang tatlong palasong nakabaon sa noo, siya’y napalaya mula sa pagkakasakmal ng kaaway—nakawala sa dumadagok na yakap ng mga bisig na mapanlaban. Ipinahihiwatig ng taludtod na sa malupit na pagtutuos ng digmaan, ang pagliligtas ay hindi dumarating sa awa kundi sa mapagpasiyang lakas na nakapipinsala, kung saan ang buhay at tungkulin ay sinusukat sa gitna ng walang humpay na dahas.

Verse 16

स च्छिन्नधन्वा विरथ: खड्गमादाय चर्म च

Wika ni Sañjaya: Nang maputol ang kanyang busog at siya’y maiwang walang karwahe, sinunggaban niya ang espada at kalasag. Sa siksik ng labanan, kapag winasak ang nakasanayang sandata, nasusubok ang loob ng mandirigma—kailangang umangkop nang hindi iniiwan ang tapang at tungkulin, habang ipinahihiwatig ng tagpo ang mabagsik na pag-igting ng sagupaan sa malapitan.

Verse 17

पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिं समासृजत्‌

Wika ni Sañjaya: Habang sumusugod siya nang nakalakad, pinakawalan niya ang isang ulang-palaso sa kalabang iyon—larawan ng walang patid na paninindigang pandigma, kung saan ang tapang at husay ay iniuukol sa madilim na digmaang itinatakda ng tungkulin.

Verse 18

चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रम:

Wika ni Sañjaya: Nang marating niya ang karwahe ni Citrasena, ang mandirigmang nakikipaglaban nang maningning—naigupo ang pagod—ay nagpatuloy na may panibagong sigla, sapagkat ang agos ng labanan ay umikot sa matatag na pagtitiis, hindi lamang sa pagpapamalas ng lakas.

Verse 19

सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “(Siya’y nagpakita) na may suot na hikaw at diyadema, may maayos na hugis ng ilong, at may malalaki at mahahabang mata.”

Verse 20

स पपात रथोपस्थे दिवाकरसमद्युति:,सूर्यके समान तेजस्वी चित्रसेन रथके पिछले भागमें गिर पड़ा। चित्रसेनको मारा गया देख वहाँ खड़े हुए पाण्डव महारथी नकुलको साधुवाद देने और प्रचुरमात्रामें सिंहनाद करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Nagniningning na gaya ng araw, bumagsak si Citrasena sa patungan ng karwahe, at gumuho patungo sa hulihan ng sasakyan. Nang makita nilang napatay si Citrasena, ang mga dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Pāṇḍava na naroon ay nagpugay kay Nakula sa papuri at nagpalakas ng isang makapangyarihang ungol ng leon—pagpapatibay ng tapang at paninindigan sa dharma sa gitna ng mabagsik na hinihingi ng digmaan.”

Verse 21

चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्टवा तत्र महारथा: | साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्व पुष्कलान्‌

Nang makita si Citrasena na napatay, ang mga dakilang mandirigmang-karwahe roon ay nagpalaganap ng mga sigaw ng papuri at nagpaalingawngaw ng masisidhing ungol ng leon.

Verse 22

विशस्तं भ्रातरं दृष्टवा कर्णपुत्रौ महारथौ । सुषेण: सत्यसेनश्व मुज्चन्ती विविधान्‌ शरान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita nilang nabagsak ang kanilang kapatid, ang dalawang anak ni Karṇa—kapwa dakilang mandirigmang-karwahe, sina Suṣeṇa at Satyasena—ay nagsimulang magpakawala ng sunud-sunod na mga palaso ng sari-saring uri.”

Verse 23

ततो<भ्यधावतां तूर्ण पाण्डवं रथिनां वरम्‌ । अपने भाईको मारा गया देख कर्णके दो महारथी पुत्र सुषेण और सत्यसेन नाना प्रकारके बाणोंकी वर्षा करते हुए रथियोंमें श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र नकुलपर तुरंत ही चढ़ आये ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, mabilis silang sumugod kay Nakula—ang anak ni Pāṇḍu na pinakadakila sa mga mandirigmang-karwahe. Ang dalawang anak ni Karṇa na kapwa maharathi, sina Suṣeṇa at Satyasena, nang makita ang kanilang kapatid na napatay, ay nagpaulan ng sari-saring palaso at agad na lumusob kay Nakula. O Hari, kung paanong dalawang tigre sa malawak na gubat ang dumadaluhong sa isang elepante upang patayin, gayon din ang dalawang mabangis na magkapatid na iyon: ibinuhos nila ang sunud-sunod na mga palaso sa maharathi na si Nakula, na wari’y dalawang ulap na naglalaglag ng tuluy-tuloy na buhos ng ulan.”

Verse 24

तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम्‌ | शरौघान्‌ सम्यगस्यन्तौ जीमूती सलिलं यथा

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang mababangis na mandirigmang iyon ay sumugod sa dakilang mandirigmang-karwahe, at sa wastong pagtudla ay ibinuhos ang sunod-sunod na ulang-palaso—gaya ng dalawang ulap-ulan na naglalabas ng mga agos ng tubig.

Verse 25

स शरै: सर्वतो विद्ध: प्रह्दष्ट इव पाण्डव: । अन्यत्‌ कार्मुकमादाय रथमारुह्य वेगवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman tinamaan ng mga palaso sa lahat ng panig, ang Pāṇḍava ay wari’y nag-aalab ang sigla. Kinuha niya ang isa pang busog, at ang matuling mandirigma’y muling sumampa sa kanyang karwahe—ipinamalas ang di-matitinag na loob sa gitna ng sakit at hindi pag-urong sa harap ng pagsubok.

Verse 26

तस्य तौ भ्रातरौ राजन्‌ शरै: संनतपर्वभि:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang dalawang kapatid niya ay tinamaan ng mga palasong ang mga dugtungan ay maayos na nabaluktot at matibay ang pagkakagawa—mga punglong hinubog upang pumatay sa siksik na sagupaan ng digmaan.

Verse 27

ततः प्रहस्य नकुलश्षतुर्भिश्चतुरो रणे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Nakula ay ngumiti at hinarap ang apat na kalaban sa larangan—larawan ng panatag na tapang sa digmaang sumusubok sa isip at budhi gaya ng pagsubok sa lakas ng sandata.

Verse 28

ततः संधाय नाराचं रुक्मपुड्खं शिलाशितम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, inilapat niya at itinudla ang isang palasong nārāca—may balahibong ginto at hinasa sa bato—at hinila ang busog, handang tumama.

Verse 29

धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्थ पाण्डव: । राजेन्द्र! तत्पश्चात्‌ सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले एक नाराचका संधान करके पाण्डुपुत्र नकुलने सत्यसेनका धनुष काट दिया || २८ $ ।।

Wika ni Sañjaya: O hari, ang Pāṇḍava (Nakula) na nakapuwesto laban kay Satyasena ay pumutol sa kaniyang busog. Pagkaraan, sumakay siya sa isa pang karwaheng pandigma at kumuha ng isa pang busog—ipinapakita ang walang tigil na agos ng labanan, kung saan ang husay at paninindigan ang nagtatakda ng pag-iral; at ang tungkulin ng mandirigma ay isinasakatuparan sa disiplinadong pagkilos, hindi sa poot.

Verse 30

अविध्यत्‌ तावसम्भ्रान्तो माद्रीपुत्र: प्रतापवान्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang magiting na anak ni Mādrī, na hindi natinag at may pagpipigil-sa-sarili sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ay tumama sa kaniyang kalaban. Ipinapahiwatig ng taludtod ang katatagan ng isip bilang huwarang asal sa digmaan—kumikilos nang may kontroladong paninindigan, hindi sa sindak.

Verse 31

सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवस्य महद्‌ धनु:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Suṣeṇa, na nag-aalab sa galit, ay ibinaling ang pansin sa makapangyarihang busog ng Pāṇḍava—tanda ng lakas at paninindigan ng mandirigma sa gitna ng tumitinding karahasan sa larangan.

Verse 32

अथान्यद्‌ धनुरादाय नकुल: क्रोधमूर्च्छित:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Nakula, na nalulunod at nadadala ng galit, ay kumuha ng isa pang busog—hudyat ng panibagong paninindigang muling sumabak sa labanan nang mas matindi, habang ang poot ay nagsisimulang gumabay sa kilos ng mandirigma sa ilalim ng bigat na moral ng digmaan.

Verse 33

सत्यसेनस्य च भनुर्हस्तावापं च मारिष

Wika ni Sañjaya: “At naroon si Bhānu mula sa angkan ni Satyasena, at si Hastāvāpa rin, O kagalang-galang.” Sa madilim na pagtala ng mga mandirigma sa digmaan sa Kurukṣetra, patuloy na binabanggit ng tagapagsalaysay ang mga bantog na manlalaban, ipinapakita kung gaano karaming buhay at lahi ang nahihila sa tunggaliang ito, at kung paanong ang dangal at tungkulin ay tinataya kapalit ng halaga ng digmaan.

Verse 34

अथान्यद्‌ धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, kinuha niya ang isa pang pana—yaong kayang pumigil sa bilis ng kaaway at angkop sa mabigat na hatak—at naghanda para sa susunod na yugto ng labanan.

Verse 35

संनिवार्य तु तान्‌ बाणान्‌ नकुल: परवीरहा

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapigil niya ang mga palasong iyon, si Nakula—mamumuksa ng mga kampeon ng kaaway—ay nanatiling matatag, hinarap ang pagsalakay nang hindi umurong, ayon sa tungkuling hinihingi ng digmaan.

Verse 36

तावेन॑ प्रत्यविध्येतां पृथक्‌ पृथगजिह्दगैः

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, silang bumawi ang dalawa, bawat isa sa sarili niyang pagtudla, gamit ang mga palasong tuwid ang lipad at tumpak ang tama—palitan ng hagupit na nagpapakitang ang digmaan ay naging walang-humpay na tunggalian ng husay at paninindigan.

Verse 37

सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa hanay ng mga tagapagmaneho ng karwahe ay naroon si Satyasena; gayundin ang pana ni Nakula.” Ipinagpapatuloy ng taludtod ang pagtala sa mga mandirigma at kanilang mga sandata, na ipinahihiwatig na sa digmaan, ang sariling kagitingan ay di maihihiwalay sa mga kasangkapan at tulong na nagpapaganap ng tungkulin sa larangan.

Verse 38

स रथे5तिरथस्तिष्ठन्‌ रथशक्ति परामृशत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Matatag na nakatindig sa kanyang karwahe na wari’y isang pangunahing mandirigma, hinawakan niya ang sibat ng karwahe, handa sa susunod na mapagpasiyang hagupit sa gitna ng walang-tigil na tungkulin ng digmaan.

Verse 39

स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम्‌ । लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम्‌

Wika ni Sañjaya: “O makapangyarihan, (nasaksihan niya) ang isang sandatang may tangkay na ginto, ang dulo’y hindi mapurol, pinakintab sa langis at lubhang malinis—wari’y isang dalagang ahas na may nakamamatay na kamandag, na para bang dumidila.” Ipinahihiwatig ng larawang ito na sa digmaan, kahit ang pinong pagkakagawa ay nagiging sagisag ng mapaminsalang layon, at ang ganda at kislap ay di maihihiwalay sa panganib.

Verse 40

समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे । तदनन्तर रथपर खड़े हुए अतिरथी वीर नकुलने एक रथशक्ति हाथमें ली

Wika ni Sañjaya: Sa siksik ng labanan, si Nakula—ang pangunahing mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay nagbuhat ng isang shakti (sibat ng karwahe) na may tangkay na ginto. Hindi mapurol ang dulo at walang makapipigil dito. Nahugasan sa langis at kumikislap na dalisay; sa talim nitong kumikilos na parang dila, wari’y isang dambuhalang ahas na ubod ng lason. Itinapat niya si Satyasena bilang puntirya sa digmaan, itinaas ang sandata at inihagis. Tumama ito at tumusok kay Satyasena sa labanan, bumaon sa kanyang mahalagang bahagi.

Verse 41

स पपात रथाद्‌ भूमिं गतसत्त्वो5ल्पचेतन: । नरेश्वर! उस शक्ति ने रणभूमिमें उसके वक्ष:स्थलको विदीर्ण कर दिया। सत्यसेनकी चेतना जाती रही और वह प्राणशून्य होकर रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा || ४० ई ।।

Wika ni Sañjaya: Nahulog siya mula sa karwahe patungo sa lupa, nawala ang lakas-buhay at nanlabo ang ulirat. O hari, winasak ng sibat ang kanyang dibdib sa larangan; lumisan ang kamalayan ni Satyasena, at wala nang buhay, bumagsak siya mula sa karwahe sa ibabaw ng daigdig. Nang makita ang kapatid na napatay, si Suṣeṇa ay tinablan ng pagkahilo sa tindi ng poot…

Verse 42

चतुर्भिश्वतुरो वाहान्‌ ध्वजं छित्त्वा च पञचभि:

Wika ni Sañjaya: Sa apat (na palaso) ay pinabagsak niya ang apat na kabayo, at sa lima ay pinutol niya ang watawat—isang gawang nagpapakita ng malupit na katumpakan ng husay sa digmaan, kung saan ang layon ay hindi lamang saktan ang mandirigma kundi wasakin ang lakas at loob ng karwahe sa pagwasak sa mga sandigan at sagisag nito.

Verse 43

नकुलं विरथं दृष्टवा द्रौपदेयो महारथम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita si Nakula na nawalan ng karwahe, ang anak ni Draupadī—isang makapangyarihang mandirigmang maharatha—ay (sumulong upang harapin siya). Ipinahihiwatig ng taludtod ang asal sa larangan: ang kahinaan ng mandirigma, gaya ng pagkaiwang walang karwahe, ay nagiging sandaling mapagpasya na umaakit sa pansin ng malalakas na kalaban at ng mga kakampi.

Verse 44

सुतसोमो भिदुद्राव परीप्सन्‌ पितरं रणे । महारथी नकुलको रथहीन हुआ देख द्रौपदीका पुत्र सुतमोम अपने चाचाकी रक्षाके लिये वहाँ दौड़ा आया ।। ततो5घिरुह्मु नकुलः: सुतसोमस्य तं रथम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang si Nakula, ang dakilang mandirigmang karwahe, ay naiwan na walang karwahe sa gitna ng labanan, si Sutasoma—anak ni Draupadī—ay sumugod upang ipagtanggol ang kanyang tiyuhin. Pagkaraan, sumakay si Nakula sa karwahe ni Sutasoma.

Verse 45

शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरी । तब सुतसोमके उस रथपर आरूढ़ हो भरतश्रेष्ठ नकुल पर्वतपर बैठे हुए सिंहके समान सुशोभित होने लगे ।।

Sinabi ni Sañjaya: Si Nakula, ang pinakamainam sa angkan ng Bharata, nang makasakay sa karwahe ni Sutasoma ay nagningning na parang leon na nakatindig sa bundok. Kumuha siya ng isa pang busog at hinarap si Suṣeṇa. Ang dalawang mahāratha na ito ay nagsalpukan sa ulang-palaso, kapwa nagsisikap na mapabagsak ang isa’t isa.

Verse 46

तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम्‌ | परस्परवधे यत्नं चक्रतु: सुमहारथौ

Sinabi ni Sañjaya: Nang magsalubong at maglapit, ang dalawang makapangyarihang mahāratha ay nagtagpo sa ulang-palaso. Bawat isa’y nagsikap para sa kamatayan ng kalaban—nakagapos sa isang walang-awat na tunggalian.

Verse 47

सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवं विशिखैस्त्रिभि: | सुतसोम॑ तु विंशत्या बाह्दोरुरगसि चार्पयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Suṣeṇa na nag-aalab sa galit ay tinuhog si Nakula na Pāṇḍava ng tatlong matutulis na palaso; at si Sutasoma naman ay tinamaan niya ng dalawampung palaso, na bumaon sa dalawang bisig at sa dibdib.

Verse 48

ततः क्रुद्धो महाराज नकुल: परवीरहा । शरैस्तस्य दिश: सर्वाश्छादयामास वीर्यवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, si Nakula—makapangyarihan at mamamatay ng mga bayani ng kaaway—ay nagngitngit at tinakpan ng siksik na ulang-palaso ang lahat ng panig sa paligid ng kanyang kalaban.

Verse 49

ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम्‌ । सुवेगवन्तं चिक्षेप कर्णपुत्राय संयुगे,इसके बाद तीखी धारवाले एक अत्यन्त तेज और वेगशाली अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उसे समरांगणमें कर्णपुत्रपर चला दिया

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, kinuha niya ang palasong hugis kalahating buwan, matalim na parang labaha, nagliliyab sa tindi ng kislap at hinahagis nang ubod-bilis, at sa gitna ng labanan ay inihagis niya iyon laban sa anak ni Karṇa.

Verse 50

तस्य तेन शिर: कायाज्जहार नृपसत्तम । पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्‌,नृपश्रेष्ठ॒ उस बाणसे नकुलने सम्पूर्ण सेनाओंके देखते-देखते सुषेणका मस्तक धड़से काट गिराया। वह अद्भुत-सी घटना हुई

Sinabi ni Sanjaya: Sa palasong iyon, O pinakadakilang hari, pinutol niya ang ulo mula sa katawan sa harap ng lahat ng hukbo; ang gawaing iyon ay waring himala sa bigla at lakas ng bagsik nito.

Verse 51

स हत: प्रापतद्‌ राजन्‌ नकुलेन महात्मना । नदीवेगादिवारुग्णस्तीरज: पादपो महान्‌,महामनस्वी नकुलके हाथसे मारा जाकर सुषेण पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो नदीके वेगसे कटकर महान्‌ तटवर्ती वृक्ष धराशायी हो गया हो

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, nang mapatay siya sa kamay ni Nakula na dakila ang loob, bumagsak siya sa lupa—gaya ng punongkahoy na malaki sa pampang na nabunot sa ugat dahil sa lakas ng agos.

Verse 52

कर्णपुत्रवधध॑ दृष्टवा नकुलस्य च विक्रमम्‌ । प्रदुद्राव भयात्‌ सेना तावकी भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! कर्णपुत्रोंका वध और नकुलका पराक्रम देखकर आपकी सेना भयसे भाग चली

Sinabi ni Sanjaya: Nang makita ang pagkamatay ng anak ni Karṇa at ang kagitingan ni Nakula, ang iyong hukbo ay sinaklot ng takot, nagkawatak-watak ang hanay at tumakas, O toro sa angkan ng Bharata.

Verse 53

तां तु सेनां महाराज मद्रराज: प्रतापवान्‌ । अपालयदू रणे शूर: सेनापतिररिंदम:,महाराज! उस समय रणभूमिमें शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर सेनापति प्रतापी मद्रराज शल्यने आपकी उस सेनाका संरक्षण किया

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, sa labang iyon, ang marangal at magiting na hari ng Madra—si Śalya—ang di-matitinag na tagapuksa ng kaaway at pinunong kawal, ang siyang nag-ingat at nagprotekta sa iyong hukbo.

Verse 54

विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम्‌ | सिंहनादं भृशं कृत्वा धनु:शब्दं च दारुणम्‌,राजाधिराज! वे जोर-जोरसे सिंहनाद और धनुषकी भयंकर टंकार करके कौरव- सेनाको स्थिर रखते हुए रणभूमिमें निर्भय खड़े थे

Wika ni Sañjaya: O dakilang hari! Matapos ayusin at patatagin ang hukbo, tumindig siya nang matatag at walang takot sa larangan ng digmaan, nagpalabas ng malakas na ungol na tila leon at nagpaalingawngaw ng nakapanghihilakbot na kalansing ng busog—upang palakasin ang loob ng sariling panig at sindakin ang kaaway.

Verse 55

तावका: समरे राजन्‌ रक्षिता दृढ्धन्वना । प्रत्युद्ययुररातींस्तु समन्‍्ताद्‌ विगतव्यथा:

Wika ni Sañjaya: O hari! Dahil sa pag-iingat sa labanan ni Haring Śalya na may matibay na busog, napawi ang dalamhati ng mga mandirigma mo, at mula sa lahat ng panig ay sumulong sila upang salubungin ang kaaway.

Verse 56

मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः । स्थिता राजन्‌ महासेना योद्धुकामा समन्ततः,नरेश्वरर आपकी विशाल सेना महाथधनुर्थर मद्रराज शल्यको चारों ओरसे घेरकर शत्रुओंके साथ युद्धके लिये खड़ी हो गयी

Wika ni Sañjaya: O hari! Ang iyong napakalaking hukbo, sabik makipaglaban, ay tumindig sa lahat ng panig—ganap na pinalilibutan si Śalya, ang hari ng Madra, ang dakilang mamamana—handa sa labanan mula sa bawat dako.

Verse 57

सात्यकिर्भीमसेनश्व माद्रीपुत्री च पाण्डवौ । युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्वीनिषेवमरिंदमम्‌,उधरसे सात्यकि, भीमसेन तथा माद्रीकुमार पाण्डुनन्दन नकुल-सहदेव शत्रुदमन एवं लज्जाशील युधिष्ठिरको आगे करके चढ़ आये

Wika ni Sañjaya: Sumulong sina Sātyaki, Bhīmasena, at ang dalawang anak na Pāṇḍava ni Mādrī (Nakula at Sahadeva), inilalagay si Yudhiṣṭhira sa unahan—si Yudhiṣṭhira, ang tagapagpabagsak ng kaaway, na likás na mahinhin at mapagpigil.

Verse 58

परिवार्य रणे वीरा: सिंहनादं प्रचक्रिरे । बाणशड्खरवांस्तीव्रान्‌ क्ष्वेडाश्न विविधा दधु:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, pumaligid ang mga bayani kay Yudhiṣṭhira at nagpalabas ng ungol na tila leon. Pinuno nila ang larangan ng matalim na ingay ng mga palaso at mga kabibe, at ng sari-saring sigaw-pandigma.

Verse 59

तथैव तावका: सर्वे मद्राधिपतिमज्जसा । परिवार्य सुसंरब्धा: पुनर्युद्रभरोचयन्‌,इसी प्रकार आपके समस्त सैनिक मद्रराजको चारों ओरसे घेरकर रोष और आवेशसे युक्त हो पुनः युद्धमें ही रुचि दिखाने लगे

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, ang lahat ng iyong mga mandirigma ay mabilis na pumaligid sa panginoon ng Madra sa bawat panig; nag-aalab sa galit at marahas na pananabik, muli nilang ipinakita ang pagnanais na sumabak sa labanan.”

Verse 60

ततः प्रववृते युद्ध भीरूणां भयवर्धनम्‌ । तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, sumiklab ang labanan—isang digmaang nagpapalago ng takot sa mga mahihinang-loob. Ang mga mandirigma sa magkabilang panig, sa iyo at sa kaaway, ay nagtagisan hanggang ang kamatayan mismo ang naging dahilan ng pag-atras: umaatras lamang ang tao kapag nabuwal na o napilitang umurong dahil sa panganib ng kamatayan.”

Verse 61

यथा देवासूुरं युद्ध पूर्वमासीद्‌ विशाम्पते । अभीतानां तथा राजन्‌ यमराष्ट्रविवर्धनम्‌

Wika ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, kung paanong noong unang panahon ay nagkaroon ng digmaan sa pagitan ng mga diyos at mga asura, gayon din ngayon, O hari, nagsimula ang isang kakila-kilabot na labanan sa pagitan ng walang-takot na mga Kaurava at mga Pāṇḍava—isang labanan na nagpapalawak sa kaharian ni Yama, ang Panginoon ng Kamatayan.”

Verse 62

ततः कपिध्वजो राजन्‌ हत्वा संशप्तकान्‌ रणे । अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दन:,नरेश्वर! तदनन्तर पाण्डुनन्दन कपिध्वज अर्जुनने भी संशप्तकोंका संहार करके रणभूमिमें उस कौरवसेनापर आक्रमण किया

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, ang anak ni Pāṇḍu—si Arjuna, na may bandilang may sagisag ni Hanumān—matapos mapatay ang mga Saṁśaptaka sa labanan, ay sumugod nang tuwid sa hukbong Kaurava.”

Verse 63

तथैव पाण्डवा: सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्त: शितान्‌ शरान्‌,इसी प्रकार धृष्टद्युम्म आदि समस्त पाण्डववीर पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए आपकी उस सेनापर चढ़ आये

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, ang lahat ng mga Pāṇḍava—na pinangungunahan ni Dhṛṣṭadyumna—ay sumalakay sa hukbong iyon, habang pinakakawalan ang sunod-sunod na mga palasong matatalim.”

Verse 64

पाण्डवैरवकीर्णानां सम्मोह: समजायत | न च जज्ञुस्त्वनीकानि दिशो वा विदिशस्तथा,पाण्डवोंके बाणोंसे आच्छादित हुए कौरव-योद्धाओंपर मोह छा गया। उन्हें दिशाओं अथवा विदिशाओंका भी ज्ञान न रहा

Wika ni Sañjaya: Nang buhusan at tabunan ng mga palaso ng mga Pāṇḍava ang mga mandirigmang Kaurava, sumapit sa kanila ang matinding pagkalito. Sa gayong kaguluhan, hindi na nila makilala ang kanilang mga hanay at pormasyon, ni matukoy man ang mga direksiyon at mga pagitan nitong dako—lubos na nalunod ang kanilang pandama at paghatol sa siksik ng digmaan.

Verse 65

आपूर्यमाणा निशितै: शरै: पाण्डवचोदितै: । हतप्रवीरा विध्वस्ता वार्यमाणा समन्तत:

Wika ni Sañjaya: Sa tindi ng paglusob ng mga Pāṇḍava, ang hukbong iyon ay napupuno—nababaon—ng matutulis na palaso. Nalagas ang kanilang mga pangunahing bayani; nagkawatak-watak ang mga hanay; at bagama’t pilit nilang pinananatili ang kanilang puwesto sa bawat panig, sila’y naitaboy at nabasag.

Verse 66

पाण्डवोंके चलाये हुए पैने बाणोंसे व्याप्त हो कौरवसेनाके मुख्य-मुख्य वीर मारे गये। वह सेना नष्ट होने लगी और चारों ओरसे उसकी गति अवरुद्ध हो गयी ।।

Wika ni Sañjaya: Pinagpapatay ang hukbong Kaurava ng mga anak ni Pāṇḍu—mga dakilang mandirigmang karwahe—ngunit sa kabilang panig, ang hukbong Pāṇḍava man ay tinatamaan at napipigil sa lahat ng dako ng ulang-palaso. Kaya ang labanan ay naging kapwa paglipol: ang tapang at husay ay nagpaulan ng kamatayan nang walang kinikilingan, at ang pag-usad ng mga kawal ay nasakal sa bawat panig habang napupuno ang kapatagan ng mga bayaning bumagsak.

Verse 67

ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang ang dalawang hukbo, labis na pinahihirapan, ay naglalaglagan sa isa’t isa sa pagpatay na kapwa, ang larangan ng digmaan ay naging tanawin ng matinding pagdurusa at walang humpay na ganting-karahasan—bawat panig ay kapwa tagagawa at biktima sa iisang ikot ng digmaan.

Verse 68

व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव । जैसे वर्षाकालमें दो नदियाँ एक-दूसरीके जलसे भरकर व्याकुल-सी हो उठती हैं, उसी प्रकार आपसकी मार खाती हुई वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त संतप्त हो उठीं ।।

Wika ni Sañjaya: Gaya ng dalawang ilog sa tag-ulan, na lumolobo sa tubig ng isa’t isa at umiikot sa pag-alimpuyo, gayon din ang dalawang hukbo—habang nagbabanggaan—ay labis na nagdusa. Pagkaraan, O hari, sa dakilang labang iyon, isang mabagsik at napakabigat na takot ang pumasok sa puso ng iyong mga mandirigma at ng mga Pāṇḍava, nang mag-anyong kasindak-sindak ang digmaan.

Verse 113

परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ । उस समय वहाँ पाण्डुपुत्र नकुल और कर्णकुमार चित्रसेनमें मुझे कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था। दोनों ही अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वान

Sinabi ni Sañjaya: Kapwa sila nakatuon sa paglipol sa isa’t isa, lubos na abala sa paghahanap ng siwang na mahina upang mapasukat. Sa sandaling iyon, sa aking paningin ay walang pagkakaiba kina Nakula, anak ni Pāṇḍu, at Citraseṇa, anak ni Karṇa: kapwa sila bihasa sa mga sandata, malalakas, at sanay sa labanan sa karwahe. Habang nagbabanggaan sa isa’t isa, ang dalawang bayani ay patuloy na nagmamasid sa pinakamunting pagkukulang—isang pagkakataong maaaring maging makatarungang tama ayon sa batas ng digmaan—kahit ang bagsik ng labanan ay nagtutulak sa kanila tungo sa nakamamatay na wakas.

Verse 126

नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशे5च्छिनद्‌ धनु: । महाराज! इतनेहीमें चित्रसेनने एक पानीदार पैने भल्लके द्वारा नकुलके धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa pamamagitan ng isang matalim at mahusay na pinatigas na palasong bhalla, pinutol ni Citraseṇa ang busog ni Nakula sa mismong bahaging hinahawakan—kung saan nakasapo ang kamay—at naparalisa ang kanyang sandata sa gitna ng labanan.

Verse 143

तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिेभिरपातयत्‌ । उसने अपने तीखे बाणोंद्वारा नकुलके घोड़ोंको भी मृत्युके हवाले कर दिया तथा तीन- तीन बाणोंसे उनके ध्वज और सारथिको भी काट गिराया

Sinabi ni Sañjaya: Gayon din, ibinagsak niya ang watawat at ang tagapagmaneho ng karwahe, tig-tatlong palaso sa bawat isa. Sa kanyang matatalim na palaso, ipinadala rin niya sa kamatayan ang mga kabayo ni Nakula.

Verse 153

नकुल: शुशुभे राजंस्त्रिशुड्र इव पर्वत: । राजन! शत्रुकी भुजाओंसे छूटकर ललाटमें धँसे हुए उन तीन बाणोंके द्वारा नकुल तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान शोभा पाने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nagningning si Nakula na wari’y bundok na may tatlong tuktok, sapagkat ang tatlong palaso—na pinakawalan mula sa bisig ng kaaway—ay bumaon sa kanyang noo.

Verse 163

रथादवातरद्‌ वीर: शैलाग्रादिव केसरी । धनुष कट जानेपर रथहीन हुए वीर नकुल हाथमें ढाल-तलवार लेकर पर्वतके शिखरसे उतरनेवाले सिंहके समान रथसे नीचे आ गये

Sinabi ni Sañjaya: Bumaba ang bayaning mandirigma mula sa kanyang karwahe, na wari’y leon na bumababa mula sa tuktok ng bundok. Nang maputol ang kanyang busog at mawalan siya ng karwahe, kinuha ni Nakula ang tabak at kalasag, at bumaba upang ipagpatuloy ang labanan nang may matatag na loob sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 173

नकुलो>प्यग्रसत्‌ तां वै चर्मणा लघुविक्रम: । उस समय चित्रसेन पैदल आक्रमण करनेवाले नकुलके ऊपर बाणोंकी वृष्टि करने लगा। परंतु शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले नकुलने ढालके द्वारा ही रोककर उस बाण-वर्षाको नष्ट कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Sumugod din si Nakula. Mabilis sa pagkilos, ginamit niya ang kanyang kalasag upang salagin ang rumaragasang ulang ng mga palaso, at pinawi ang “ulan ng sandata” na ibinuhos sa kanya. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplinadong tapang sa digmaan—hindi padalus-dalos na pagharap sa dahas, kundi mapagmatyag na pagtatanggol at pinipigil na kabayanihan.

Verse 186

आरुरोह महाबाहु: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । विचित्र रीतिसे युद्ध करनेवाले महाबाहु नकुल परिश्रमको जीत चुके थे। वे सारी सेनाके देखते-देखते चित्रसेनके रथके समीप जा उसपर चढ़ गये

Sinabi ni Sañjaya: Sa harap ng buong hukbo, umakyat ang mandirigmang may makapangyarihang bisig. Si Nakula, na nakikipagdigma sa kakaibang paraan, ay napagtagumpayan na ang pagod; at sa mismong paningin ng lahat, lumapit siya sa karwaheng pandigma ni Citrasena at umakyat dito.

Verse 193

चित्रसेनशिर: कायादपाहरत पाण्डव: । तत्पश्चात्‌ पाण्डुकुमारने सुन्दर नासिका और विशाल नेत्रोंसे युक्त कुण्डल और मुकुटसहित चित्रसेनके मस्तकको धड़से काट लिया

Sinabi ni Sanjaya: Isang Pandava ang tumumba kay Citrasena, pinugot at inagaw ang kanyang ulo mula sa katawan. Pagkaraan, ang anak ni Pandu ay tuluyang pumutol sa ulo ni Citrasena mula sa punò—ulo na may mga hikaw at korona, may magandang ilong at malalaking mata—na naglalarawan ng malupit na wakas ng “katarungan” sa digmaan, kung saan ang tapang at tadhana ay humahantong sa pagkaluging hindi na maibabalik.

Verse 256

अतिष्ठत रणे वीर: क्रुद्धरूप इवान्तक: । सब ओरसे बाणोंद्वारा विद्ध होनेपर भी पाण्डुकुमार नकुल हर्ष और उत्साहमें भरे हुए वीर योद्धाकी भाँति दूसरा धनुष हाथमें लेकर बड़े वेगसे दूसरे रथपर जा चढ़े और कुपित हुए कालके समान रणभूमिमें खड़े हो गये

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, tumindig nang matatag ang bayani, ang anyo’y nag-aalab sa galit na tila si Yama, ang Tagapagwakas. Bagama’t tinamaan ng mga palaso sa magkabilang panig, si Nakula—anak ni Pandu—na punô ng galak at sigasig, ay dumampot ng isa pang busog at, sa matinding bilis, umakyat sa isa pang karwaheng pandigma. Kaya, gaya ng Panahon kapag napukaw, nanatili siyang nakatindig sa larangan—di matinag sa tapang at pasya sa gitna ng dahas ng digmaan.

Verse 266

रथं विशकलीकर्तु समारब्धौ विशाम्पते । राजन! प्रजानाथ! उन दोनों भाइयोंने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा नकुलके रथके टुकड़े-टुकड़े करनेकी चेष्टा आरम्भ की

Sinabi ni Sañjaya: O hari, panginoon ng bayan, tagapangalaga ng iyong mga nasasakupan—sinimulan ng dalawang magkapatid na iyon ang pagsisikap na durugin ang karwahe ni Nakula hanggang maging pira-piraso, sa pamamagitan ng pagpapakawala ng mga palasong may baluktot na buhol at kasukasuan upang mabasag ito. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na katumpakan ng taktika sa digmaan: ang pagpinsala sa sasakyan ng mandirigma ay tuwirang pag-atake sa kanyang kakayahang lumaban at mabuhay.

Verse 273

जघान निशितैर्बाणै: सत्यसेनस्यथ वाजिन: । तब नकुलने हँसकर रणभूमिमें चार पैने बाणोंद्वारा सत्यसेनके चारों घोड़ोंको मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: Sa matutulis na palaso, pinabagsak niya ang mga kabayo ni Satyasena. Pagkaraan, si Nakula—nakangiti at tiwalang-tiwala sa gitna ng sagupaan—ay tumudla ng apat na matatalim na palaso at pinatay ang apat na kabayo ni Satyasena sa larangan ng digmaan—isang hakbang na nag-aalis sa kalaban ng galaw at lakas ng karwahe nang hindi agad tuwirang kumikitil sa buhay ng mandirigma, ayon sa taktikal na asal ng digmaang-karwahe.

Verse 293

सत्यसेन: सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम्‌ । इसके बाद दूसरे रथपर सवार हो दूसरा धनुष हाथमें लेकर सत्यसेन और सुषेण दोनोंने पाण्डुकुमार नकुलपर धावा किया

Sinabi ni Sañjaya: Sina Satyasena at Suṣeṇa ay sumugod sa paghabol sa Pāṇḍava. Pagkaraan, sumakay sila sa isa pang karwahe at humawak ng ikalawang busog—ang dalawa, sina Satyasena at Suṣeṇa, ay sabay na lumusob kay Nakula, anak ni Pāṇḍu. Ipinapakita ng taludtod ang walang-humpay na agos ng digmaan, kung saan ang paninindigan at kahandaang taktikal ang nagtutulak sa sunod-sunod na pag-atake, sinusubok ang tatag at tungkulin ng mga mandirigma sa gitna ng karahasan.

Verse 303

द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्थनि । महाराज! माद्रीके प्रतापी पुत्र नकुलने बिना किसी घबराहटके युद्धके मुहानेपर दो-दो बाणोंसे उन दोनों भाइयोंको घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa pinakaharap ng larangan ng digmaan, tinamaan niya sila—dalawa-dalawa—ng mga palaso, at nasugatan ang dalawang magkapatid. O Maharaja! Si Nakula, ang magiting na anak ni Mādrī, na walang bahid ng pangamba sa bungad ng labanan, ay sumugat sa dalawang magkapatid na iyon sa pamamagitan ng tig-dadalawang palaso. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang katumpakan ng digmaan, kung saan ang tapang at husay ay inilalantad nang walang pag-aatubili, habang ang bigat ng pananakit sa sariling kamag-anak ay nananatiling nakapaloob sa mas malaking trahedya ng Kurukṣetra.

Verse 316

चिच्छेद प्रहसन युद्धे क्षुरप्रेण महारथ: । इससे सुषेणको बड़ा क्रोध हुआ। उस महारथीने हँसते-हँसते युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रके द्वारा पाण्डुकुमार नकुलके विशाल धनुषको काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang dakilang mandirigmang-karwahe—nakangiti habang nakikipagsagupaan—ay pumutol sa malaki at makapangyarihang busog ni Nakula, anak ni Pāṇḍu, sa pamamagitan ng palasong talim-kutsilyo. Ang gawang iyon—na ginawa nang tila napakadali at puno ng tiwala—ay nagpaalab sa galit ni Suṣeṇa, at lalo pang nagbigay ng personal na talas sa tunggalian sa loob ng walang-humpay na batas at tungkulin ng digmaan.

Verse 326

सुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे । फिर तो नकुल क्रोधसे तमतमा उठे और दूसरा धनुष लेकर उन्होंने पाँच बाणोंसे सुषेणको घायल करके एकसे उसकी ध्वजाको भी काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Matapos tusukin si Suṣeṇa ng limang palaso, saka niya pinutol ang watawat nito sa pamamagitan ng iisang palaso. Ang gawang iyon ay upang durugin ang dangal ng kaaway at ipahayag ang pangingibabaw sa gitna ng walang-humpay na tungkulin sa larangan ng digmaan.

Verse 333

चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जना: । आर्य! इसके बाद रणभूमिमें सत्यसेनके धनुष और दस्तानेके भी नकुलने वेगपूर्वक टुकड़े-टुकड़े कर डाले। इससे सब लोग जोर-जोरसे कोलाहल करने लगे

Sinabi ni Sanjaya: Sa tindi ng labanan, mabilis niya itong pinutol; at sa tanawing iyon, ang mga tao’y napasigaw nang malakas. Pagkaraan, sa larangan ng digmaan, si Nakula, sa matinding bilis, ay dinurog din ang busog ni Satyasena at maging ang kaniyang mga guwantes na pananggalang, kaya’t sumiklab ang malaking kaguluhan sa lahat ng nakasaksi.

Verse 343

शरै: संछादयामास समन्तात्‌ पाण्डुनन्दनम्‌ | तब सत्यसेनने शत्रुका वेग नष्ट करनेवाले दूसरे भारसाधक धनुषको हाथमें लेकर अपने बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन नकुलको ढक दिया

Sinabi ni Sanjaya: Sa pamamagitan ng ulang-palaso, lubos niyang tinakpan ang anak ni Pāṇḍu sa lahat ng panig. Sa tindi ng digmaan, si Satyasena—mabilis sumalakay at hangad wasakin ang sigla ng kaaway—ay kumuha ng isa pang matibay na busog at, sa sunod-sunod na putok ng kaniyang mga palaso, binalot si Nakula, ang prinsipe ng mga Pāṇḍava, ng ulang-palaso.

Verse 376

पृथक्‌ शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्त: प्रतापवान्‌ । तत्पश्चात्‌ सिद्धहस्त और प्रतापी वीर सत्यसेनने पृथक्‌-पृथक्‌ दो-दो बाणोंसे नकुलका धनुष और उनके रथके ईषादण्ड भी काट डाले

Sinabi ni Sanjaya: Ang makapangyarihang mandirigma, bihasa ang kamay at puspos ng lakas, ay pumutol sa mga iyon sa pamamagitan ng dalawang palasong magkahiwalay. Pagkaraan, ang bayaning si Satyasena—tiyak ang kamay at kakila-kilabot—ay pumutol, sa magkakahiwalay na pares ng palaso, sa busog ni Nakula at maging sa poste ng kaniyang karwaheng pandigma.

Verse 413

अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्ण पादातं पाण्डुनन्दनम्‌ । भाईको मारा गया देख सुषेण क्रोधसे व्याकुल हो उठा और तुरंत ही हरसा कट जानेसे पैदल हुए-से पाण्डुनन्दन नकुलपर बाणोंकी वर्षा करने लगा

Sinabi ni Sanjaya: Nang makita niyang napatay ang kaniyang kapatid, si Suṣeṇa ay nag-alab sa galit at nayanig ng dalamhati, at agad niyang pinaulanan ng mga palaso si Nakula, anak ni Pāṇḍu, na napilitang lumaban nang nakalakad matapos maputol at mapatay ang kaniyang kabayo.

Verse 423

त्रिभिवव सारथिं हत्वा कर्णपुत्रो ननाद ह । उसने चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको मार डाला और पाँचसे उनकी ध्वजा काटकर तीनसे सारथिके भी प्राण ले लिये। इसके बाद कर्णपुत्र जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा

Sinabi ni Sanjaya: Matapos patayin ang tagapagmaneho ng karwahe sa pamamagitan ng tatlong palaso, ang anak ni Karṇa ay nagpalabas ng malakas na sigaw. Sa tindi ng labanan, mabilis niyang pinabagsak ang apat na kabayo sa apat na palaso, pinutol ang watawat sa lima, at sa tatlo pa’y kinitil ang buhay ng kutsero. Pagkaraan, ang anak ni Karṇa ay umungal nang ubod-lakas na tila isang leon.

Verse 663

रणे5हन्यत पुत्रैस्ते शतशशो5थ सहस््रशः । राजन! महारथी पाण्डुपुत्र कौरव-सेनाका वध करने लगे। इसी प्रकार आपके पुत्र भी पाण्डव-सेनाके सैकड़ों

Sabi ni Sañjaya: Sa labanan, pinabagsak ng iyong mga anak ang mga mandirigma nang daan-daan, at saka libu-libo. O Hari, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe sa mga anak ni Pāṇḍu ay nagsimulang maghasik ng pagpatay sa hukbong Kaurava. Gayon din, ang iyong mga anak, sa bawat panig ng larangan, ay lumipol ng daan-daan at libu-libong bayani ng hukbong Pāṇḍava sa pamamagitan ng kanilang mga palaso—larawang nagpapakita ng lumalalang bagsik ng digmaan, kung saan ang giting ay lumalampas sa pagpipigil, at ang halaga’y sinusukat sa buhay, hindi sa tagumpay lamang.

Verse 3536

सत्यसेन सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले नकुलने उन बाणोंका निवारण करके सत्यसेन और सुषेणको भी दो-दो बाणोंद्वारा घायल कर दिया

Sabi ni Sañjaya: Tinamaan niya sina Satyasena at Suṣeṇa ng tig-dalawang palaso. Si Nakula—kilala bilang tagapagpabagsak ng mga kampeon ng kaaway—ay nakapigil sa mga palasong dumarating at, sa isang sukat at maingat na pagganti, sinugatan din sina Satyasena at Suṣeṇa ng tig-dalawang palaso, na nagpapakita ng giting na may pagpipigil sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 3636

सारथिं चास्य राजेन्द्र शितैर्विव्यधतु: शरै: । राजेन्द्र! फिर उन दोनों भाइयोंने भी पृथक्‌ू-पृथक्‌ अनेक बाणोंसे नकुलको बींध डाला और पैने बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, tinuhog siya ng dalawang magkapatid sa pamamagitan ng matutulis na palaso; at sa mga matalim na pana ay nasugatan din nila ang kanyang tagapagmaneho ng karwahe.” Ipinakikita ng taludtod ang walang-humpay na paglala ng labanan: maging ang tagapagmaneho—isang mahalagang katuwang ngunit hindi mandirigma—ay nadadamay sa pinsala sa gitna ng bagsik ng digmaan.