Adhyaya 23

Verse 1

अप्-#-#र- चतुर्विशो5ध्याय: नकुल और कर्णका घोर युद्ध तथा कर्णके द्वारा नकुलकी पराजय और पांचाल-सेनाका संहार संजय उवाच नकुलं रभसं युद्धे द्रावयन्तं वरूथिनीम्‌ | कर्णो वैकर्तनो राजन्‌ वारयामास वै रुषा,संजय कहते हैं--राजन! युद्धस्थलमें कौरव-सेनाको खदेड़ते हुए वेगशाली वीर नकुलको वैकर्तन कर्णने रोषपूर्वक रोका

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa larangan ng digmaan, habang ang masigasig na Nakula ay itinataboy at pinauurong ang hanay-pandigma ng mga Kaurava, si Karṇa—si Vaikartana, anak ng kutsero—ay galit na humarang sa kanya.

Verse 2

नकुलस्तु तत: कर्ण प्रहसन्निदमब्रवीत्‌ । चिरस्य बत दृष्टो5हं दैवतै: सौम्यचक्षुषा,तब नकुलने कर्णसे हँसते हुए इस प्रकार कहा--“आज दीर्घकालके पश्चात्‌ देवताओंने मुझे सौम्य दृष्टिसे देखा है; यह बड़े हर्षकी बात है। पापी कर्ण! मैं रणभूमिमें तेरी आँखोंके सामने आ गया हूँ। तू अच्छी तरह मुझे देख ले। तू ही इन सारे अनर्थोंकी तथा वैर एवं कलहकी जड़ है। तेरे ही दोषसे कौरव आपसमें लड़-भिड़कर क्षीण हो गये। आज मैं तुझे समरभूमिमें मारकर कृतकृत्य एवं निश्चिन्त हो जाऊँगा”

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ngumiti si Nakula at nagsalita kay Karṇa: “Matagal-tagal na rin; ngayon lamang ako tiningnan ng mga diyos sa banayad at mapalad na paningin.”

Verse 3

पश्य मां त्वं रणे पाप चक्षुविषयमागतम्‌ | त्वं हि मूलमनर्थानां वैरस्थ कलहस्य च,तब नकुलने कर्णसे हँसते हुए इस प्रकार कहा--“आज दीर्घकालके पश्चात्‌ देवताओंने मुझे सौम्य दृष्टिसे देखा है; यह बड़े हर्षकी बात है। पापी कर्ण! मैं रणभूमिमें तेरी आँखोंके सामने आ गया हूँ। तू अच्छी तरह मुझे देख ले। तू ही इन सारे अनर्थोंकी तथा वैर एवं कलहकी जड़ है। तेरे ही दोषसे कौरव आपसमें लड़-भिड़कर क्षीण हो गये। आज मैं तुझे समरभूमिमें मारकर कृतकृत्य एवं निश्चिन्त हो जाऊँगा”

“Tingnan mo ako sa digmaan, ikaw na makasalanan—narito ako sa abot ng iyong paningin. Sapagkat ikaw ang ugat ng lahat ng kapahamakan, at pinagmulan ng poot at alitan.”

Verse 4

त्वद्वोषात्‌ कुरव: क्षीणा: समासाद्य परस्परम्‌ | त्वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्यो5स्मि विज्वर:,तब नकुलने कर्णसे हँसते हुए इस प्रकार कहा--“आज दीर्घकालके पश्चात्‌ देवताओंने मुझे सौम्य दृष्टिसे देखा है; यह बड़े हर्षकी बात है। पापी कर्ण! मैं रणभूमिमें तेरी आँखोंके सामने आ गया हूँ। तू अच्छी तरह मुझे देख ले। तू ही इन सारे अनर्थोंकी तथा वैर एवं कलहकी जड़ है। तेरे ही दोषसे कौरव आपसमें लड़-भिड़कर क्षीण हो गये। आज मैं तुझे समरभूमिमें मारकर कृतकृत्य एवं निश्चिन्त हो जाऊँगा”

“Dahil sa iyong kasalanan, nanghina ang mga Kuru sa paglalaban-laban nila sa isa’t isa. Ngayon, kapag napatay kita sa digmaan, matutupad ang aking layon at mawawala ang aking pangamba.”

Verse 5

एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दन: । सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश्न विशेषत:,नकुलके ऐसा कहनेपर सूतनन्दन कर्णने उनसे कहा--“वीर! तुम एक राजपुत्रके विशेषत: धनुर्धर योद्धाके योग्य कार्य करते हुए मुझपर प्रहार करो। हम तुम्हारा पुरुषार्थ देखेंगे। शूर! पहले रणभूमिमें पराक्रम प्रकट करके फिर उसके विषयमें तुम्हें बढ़-बढ़कर बातें बनानी चाहिये

Wika ni Sañjaya: Nang masabi iyon, sumagot si Karṇa, anak ng kutsero, kay Nakula: “Kumilos ka nang nararapat sa isang prinsipe—lalo na sa isang mamamana. Saktan mo ako gaya ng tunay na mandirigma. Masasaksihan namin ang iyong lakas-panlalaki. Ipakita mo muna ang tapang sa larangan; saka ka magsalita nang mahaba tungkol dito.”

Verse 6

प्रहरस्व च मे वीर पश्यामस्तव पौरुषम्‌ । कर्म कृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुमरहसि,नकुलके ऐसा कहनेपर सूतनन्दन कर्णने उनसे कहा--“वीर! तुम एक राजपुत्रके विशेषत: धनुर्धर योद्धाके योग्य कार्य करते हुए मुझपर प्रहार करो। हम तुम्हारा पुरुषार्थ देखेंगे। शूर! पहले रणभूमिमें पराक्रम प्रकट करके फिर उसके विषयमें तुम्हें बढ़-बढ़कर बातें बनानी चाहिये

Sinabi ni Sañjaya: “Sunggaban mo ako, o bayani; tingnan natin ang iyong lakas at tapang na panlalaki. O mandirigmang matapang, matapos mong gawin sa larangan ng digmaan ang mga gawang nararapat sa isang prinsipe at mamamana, saka ka lamang dapat magyabang tungkol sa mga iyon.”

Verse 7

अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तित: । प्रयुध्यस्व मया शक्‍त्या हनिष्ये दर्पमेव ते,“तात! शूरवीर समरांगणमें बातें न बनाकर अपनी शक्तिके अनुसार युद्ध करते हैं। तुम पूरी शक्ति लगाकर मेरे साथ युद्ध करो। मैं तुम्हारा घमंड चूर कर दूँगा”

Sinabi ni Sañjaya: “Anak, sa labanan ang tunay na bayani ay hindi nagsasayang ng salita; lumalaban sila ayon sa kanilang lakas. Makipagsagupa ka sa akin nang buong lakas—wawasakin ko ang iyong pagmamataas.”

Verse 8

इत्युक्त्वा प्राहरत्‌ तूर्ण पाण्डुपुत्राय सूतज: । विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखै:,ऐसा कहकर सूतपुत्र कर्णने पाण्डुकुमार नकुलपर तुरंत ही प्रहार किया। उन्हें युद्धस्थलमें तिहत्तर बाणोंसे बींध डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkasabi nito, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karna) ay mabilis na sumalakay sa anak ni Pāṇḍu (Nakula). Sa gitna ng labanan, tinusok niya ito ng pitumpu’t tatlong matutulis na palaso.”

Verse 9

नकुलस्तु ततो विद्ध: सूतपुत्रेण भारत | अशीत्याशीविषप्रख्यै: सूतपुत्रमविध्यत,भारत! सूतपुत्रके द्वारा घायल होकर नकुलने उसे भी विषधर सर्पोंके समान अस्सी बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, si Nakula na tinamaan ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe ay gumanti, at tinusok ang kapwa Sūtaputra ng walumpung palaso, mabangis na parang makamandag na ahas, na pumupunit at sumusugat sa gitna ng labanan.”

Verse 10

तस्य कर्णो धनुश्छित्त्वा स्वर्णपुडुखै: शिलाशितै: । त्रिंशता परमेष्वास: शरै: पाण्डवमार्दयत्‌,तब महाथधनुर्धर कर्णने शिलापर तेज किये हुए स्वर्णमय पंखवाले बाणोंसे नकुलके धनुषको काटकर उन्हें तीस बाणोंसे पीड़ित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Si Karna, ang pinakamataas na mamamana, ay pinutol ang busog ng kalaban sa pamamagitan ng mga palasong hinasa sa bato at may gintong balahibo; at pagkatapos, sa tatlumpung palaso, kanyang tinamaan at pinahirapan ang Pāṇḍava (Nakula), patuloy na dinidiinan ang paglusob sa mabagsik na labanan.”

Verse 11

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे । आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपु:,जैसे विषधर नाग धरती फोड़कर जल पी लेते हैं, उसी प्रकार उन बाणोंने नकुलका कवच छिज्न-भिन्न करके युद्धस्थलमें उनका रक्त पी लिया

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, binutas ng mga palasong iyon ang kaniyang baluti at ininom ang kaniyang dugo—gaya ng mga makamandag na ahas na bumibiyak sa lupa upang uminom ng tubig.

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्‌ । कर्ण विव्याध सप्तत्या सारथिं च त्रिभि: शरै:,तत्पश्चात्‌ नकुलने सोनेकी पीठवाला दूसरा दुर्जय धनुष हाथमें लेकर कर्णको सत्तर और उसके सारथिको तीन बाणोंसे घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, kinuha ni Nakula ang isa pang busog—may likurang ginto at mahirap salagin—at tinamaan si Karṇa ng pitumpung palaso, at tinamaan din ang kaniyang tagapagmaneho ng karwahe ng tatlong palaso.

Verse 13

ततः क्रुद्धो महाराज नकुल: परवीरहा । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुराच्छिनत्‌,महाराज! इसके बाद शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले नकुलने कुपित होकर एक अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे कर्णका धनुष काट दिया

Pagkaraan, si Nakula—O Hari—ang mamumuksa ng mga kampeon ng kaaway, sa tindi ng galit ay pinutol ang busog ni Karṇa sa pamamagitan ng isang palasong tila talim, ubod ng talas.

Verse 14

अथैनं छिन्नथन्वानं सायकानां शतैस्त्रिभि: । आजलमेने प्रहसन्‌ वीर: सर्वलोकमहारथम्‌,धनुष कट जानेपर सम्पूर्ण लोकोंके विख्यात महारथी कर्णको वीर नकुलने हँसते-हँसते तीन सौ बाण मारे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang magiting na si Nakula, habang humahalakhak, ay pinana si Karṇa—ang dakilang mandirigmang karwahe na bantog sa buong daigdig—na naputulan na ng busog, ng tatlong daang palaso.

Verse 15

कर्णमभ्यर्दितं दृष्टवा पाण्डुपुत्रेण मारिष | विस्मयं परमं जग्मू रथिन: सह दैवतै:,मान्यवर! पाण्डुपुत्र नकुलके द्वारा कर्णको इस तरह पीड़ित हुआ देख देवताओंसहित सम्पूर्ण रथियोंको महान्‌ आश्चर्य हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “O kagalang-galang, nang makita nilang si Karṇa ay labis na napipigil at napipinsala ng anak ni Pāṇḍu, ang mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—kasama ang mga diyos—ay napuno ng sukdulang pagkamangha.”

Verse 16

अथान्यद्‌ धनुरादाय कर्णो वैकर्तनस्तदा । नकुल॑ पज्चभिर्बाणर्जत्रुदेशे समार्पयत्‌,तब वैकर्तन कर्णने दूसरा धनुष लेकर नकुलके गलेकी हँसलीपर पाँच बाण मारे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa, anak ng tagapaghatid-karwahe (Vaikartana), ay kumuha ng isa pang busog at tinamaan si Nakula ng limang palaso sa gawing buto ng balagat. Sa digmaan, ang husay ay nasusukat sa tumpak at walang-awang mga tama.

Verse 17

तत्रस्थैरथ तैर्बाणैर्माद्रीपुत्रो व्यरोचत । स्वरश्मिभिरिवादित्यो भुवने विसृजन्‌ प्रभाम्‌,वहाँ धँँसे हुए उन बाणोंसे माद्रीकुमार नकुल उसी प्रकार सुशोभित हुए, जैसे सम्पूर्ण जगतमें प्रभा बिखेरनेवाले भगवान्‌ सूर्य अपनी किरणोंसे प्रकाशित होते हैं

Sinabi ni Sañjaya: Doon, kahit nakabaon sa kanyang katawan ang mga palaso, si Nakula—anak ni Mādrī—ay nagningning, tulad ng Araw na nagkakalat ng liwanag sa sanlibutan, na pinapasinag ng sarili nitong mga sinag. Sa sugat man, nananatili ang dangal ng mandirigma.

Verse 18

नकुलस्तु ततः कर्ण विद्ध्वा सप्तभिराशुगै: । अथास्य धनुष: कोटिं पुनश्चिच्छेद मारिष,माननीय नरेश! तदनन्तर नकुलने कर्णको सात बाणोंसे घायल करके उसके धनुषका एक कोना पुन: काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, tinamaan ni Nakula si Karṇa ng pitong mabilis na palaso, at muli niyang pinutol ang isang sulok ng busog nito, O kagalang-galang na hari. Sa gitna ng labanan, pinigil niya ang lakas ni Karṇa sa pamamagitan ng pagwasak sa sandata nito.

Verse 19

सोअन्यत्‌ कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम्‌ । नकुलस्य ततो बाणै: सर्वतोडवारयद्‌ दिश:,तब कर्णने समरांगणमें दूसरा अत्यन्त वेगशाली धनुष लेकर नकुलके चारों ओर सम्पूर्ण दिशाओंको बाणोंसे आच्छादित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagdaka’y kumuha si Karṇa ng isa pang busog, higit na mabilis ang bagsik sa digmaan, at sa pamamagitan ng kanyang mga palaso ay pinaligiran niya si Nakula sa lahat ng panig, sinarhan ang bawat direksiyon. Ipinakita nito ang walang-humpay na agos ng labanan na sumasakal sa galaw ng mandirigma.

Verse 20

संछाद्यमान: सहसा कर्णचापच्युतै: शरै: । चिच्छेद स शरांस्तूर्ण शरैरेव महारथ:,कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा सहसा आच्छादित होते हुए महारथी नकुलने तुरंत ही उसके बाणोंको अपने बाणोंद्वारा ही काट गिराया

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman biglang natabunan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Karṇa, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Nakula ay agad na pinutol ang mga iyon gamit ang sarili niyang mga palaso—palaso laban sa palaso sa init ng digmaan.

Verse 21

ततो बाणमयं जाल विततं व्योम्नि दृश्यते । खटद्योतानामिव व्रातैः सम्पतद्धिर्यथा नभ:,तत्पश्चात्‌ आकाशमें बाणोंका जाल-सा बिछा हुआ दिखायी देने लगा, मानो वहाँ जुगनुओंके समूह उड़ रहे हों

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa kalangitan ay lumitaw ang isang lambat na wari’y hinabi mula sa mga palaso—kaya ang himpapawid ay nagmistulang pinupuno ng mga pulutong ng alitaptap na nagsisibat at nagsasama-sama. Gayon kasiksik ang lipad ng mga sandata sa digmaan.

Verse 22

तैर्विमुक्तै: शरशतैश्छादितं गगनं तदा । शलभानां यथा व्रातैस्तद्वदासीद्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! उस समय धनुषसे छूटे हुए सौ-सौ बाणोंद्वारा आच्छादित हुआ आकाश पतंगोंके समूहसे भरा हुआ-सा प्रतीत होता था

Wika ni Sañjaya: Noon, natakpan ang kalangitan ng daan-daan at daan-daang palasong pinakawalan mula sa mga busog. O panginoon ng bayan, wari’y napupuno ito ng mga pulutong ng balang—gayon kasiksik ang lipad ng mga sandata sa digmaang banal ngunit kakila-kilabot.

Verse 23

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें सहदेव और दुःशासनका युद्धविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,ते शरा हेमविकृता: सम्पतन्तो मुहुर्मुहु: । श्रेणीकृता व्यकाशन्त क्रौज्चा: श्रेणीकृता इव बारंबार गिरते हुए वे सुवर्णभूषित बाण श्रेणिवद्ध होकर ऐसी शोभा पा रहे थे, मानो बहुत-से क्रौंचपक्षी एक पंक्तिमें होकर उड़ रहे हों

Wika ni Sañjaya: Paulit-ulit na dumadagundong pababa ang mga palasong may palamuting ginto. Sa pagkakahulog nilang magkahanay, sila’y kumikislap na wari’y isang kawan ng mga ibong krauñca na lumilipad sa maayos na pormasyon.

Verse 24

बाणजालावूृते व्योम्नि च्छादिते च दिवाकरे | न सम सम्पतते भूम्यां किंचिदप्यन्तरिक्षगम्‌,बाणोंके जालसे आकाश और सूर्यके ढक जानेपर अन्तरिक्षकी कोई भी वस्तु उस समय पृथ्वीपर नहीं गिरती थी पांचालोंके जो वीर महारथी मरनेसे बच गये थे, उन्हें भागते देख तेजस्वी वीर कर्ण पीछेसे उनपर बाणोंकी वर्षा करता हुआ उनकी ओर दौड़ा। उन योद्धाओंके कवच और ध्वज छिन्न-भिन्न हो गये थे। जैसे मध्याह्नकालका सूर्य सम्पूर्ण प्राणियोंकों अपनी किरणोंद्वारा तपाता है, उसी प्रकार महाबली सूतपुत्र अपने बाणोंसे उन शत्रुसैनिकोंको संतप्त करने लगा ।। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णयुद्धे चतुर्विशो5ध्याय:

Wika ni Sañjaya: Nang matakpan ng lambat ng mga palaso ang langit at pati ang araw ay natabingan, wala nang anumang gumagalaw sa himpapawid ang makababa sa lupa nang tuwid at maayos—sapagkat siksik na siksik ang unos ng mga palaso.

Verse 25

निरुद्धे तत्र मार्गे च शरसंघै: समन्ततः । व्यरोचेतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ,बाणोंके समूहसे वहाँ सब ओरका मार्ग अवरुद्ध हो जानेपर वे दोनों महामनस्वी वीर नकुल और कर्ण प्रलयकालमें उदित हुए दो सूर्चोके समान प्रकाशित हो रहे थे

Wika ni Sañjaya: Nang ang daan doon ay ganap na nabara sa lahat ng panig ng siksik na mga bugso ng palaso, ang dalawang dakilang mandirigma—si Nakula at si Karṇa—ay nagningning na parang dalawang araw na sumisikat sa panahon ng pagkalusaw ng sanlibutan: maningning at nakapanghihilakbot sa kanilang karangalan sa digmaan.

Verse 26

कर्णचापच्युतैर्बाणै्व ध्यमानास्तु सोमका: । अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ता भृशार्दिता:,राजेन्द्र! कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंकी मार खाकर सोमक-योद्धा वेदनासे कराह उठे और अत्यन्त पीड़ित हो इधर-उधर छिपने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang tamaan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Karṇa, ang mga mandirigmang Somaka—nanginginig sa sakit at lubhang napinsala—ay nabuwag ang hanay at nagkawatak-watak sa lahat ng dako, naghahanap ng masisilungan, O Hari.

Verse 27

नकुलस्य तथा बाणैई्हन्यमाना चमूस्तव । व्यशीर्यत दिशो राजन्‌ वातनुन्ना इवाम्बुदा:,राजन्‌! नकुलके बाणोंसे मारी जाती हुई आपकी सेना भी हवासे उड़ाये गये बादलोंके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें बिखर गयी

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang pabagsakin sila ng mga palaso ni Nakula, nabuwag ang mga hanay ng iyong hukbo at nagkawatak-watak sa lahat ng direksiyon—gaya ng mga ulap na hinihila at pinupunit ng hangin.”

Verse 28

ते सेने हन्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर्महाशरै: । शरपातमपाक्रम्य तस्थतुः प्रेक्षिके तदा,उन दोनोंके दिव्य महाबाणोंद्वारा आहत होती हुई दोनों सेनाएँ उस समय उनके बाणोंके गिरनेके स्थानसे दूर हटकर खड़ी हो गयीं और दर्शक बनकर तमाशा देखने लगीं

Wika ni Sañjaya: Habang tinatamaan ang dalawang hukbo ng mga dakilang palasong may kapangyarihang makalangit ng dalawang mandirigma, umurong sila mula sa pook na binubuhusan ng ulang-palaso. Pagkaraan, tumayo sila sa malayo at naging mga manonood na lamang—pinagmamasdan ang tunggalian na parang palabas.

Verse 29

प्रोत्सारितजने तस्मिन्‌ कर्णपाण्डवयो: शरैः । अविध्येतां महात्मानावन्योन्यं शरवृष्टिभि:,कर्ण और नकुलके बाणोंद्वारा जब सब लोग वहाँसे दूर हटा दिये गये, तब वे दोनों महामनस्वी वीर अपने बाणोंकी वर्षासे एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang maitaboy palayo sa pook na iyon ang mga tao sa paligid dahil sa mga palaso ni Karṇa at ng Pāṇḍava (Nakula), ang dalawang mandirigmang dakila ang loob ay nagsimulang magtamaan sa isa’t isa sa pamamagitan ng siksik na ulang-palaso.

Verse 30

विदर्शयन्तौ दिव्यानि शस्त्राणि रणमूर्थनि । छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ,युद्धके मुहानेपर वे दोनों दिव्य अस्त्र-शस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए एक-दूसरेको मार डालनेकी इच्छासे सहसा बाणोंद्वारा आच्छादित करने लगे

Wika ni Sañjaya: Sa mismong tuktok ng labanan, ipinamalas ng dalawang mandirigma ang kanilang mga sandatang makalangit; at sa pagnanais na patayin ang isa’t isa, bigla nilang tinabunan ang kalaban ng sunod-sunod na ulang-palaso.

Verse 31

नकुलेन शरा मुक्ता: कड़कबर्हिणवासस: । सूतपुत्रमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्त यथाम्बरे,नकुलके बाणोंमें कंक और मयूरके पंख लगे हुए थे। वे उनके धनुषसे छूटकर सूतपुत्रको आच्छादित करके जिस प्रकार आकाशमें स्थित होते थे, उसी प्रकार उस महासमरमें सूतपुत्रके चलाये हुए बाण पाण्डुकुमार नकुलको आच्छादित करके आकाशमें छा जाते थे

Wika ni Sañjaya: Pinakawalan ni Nakula ang mga palasong pinalamutian ng balahibo ng tagak at paboreal. Ang mga palasong iyon, matapos tabingan ang anak ng tagapaghatid ng karwahe (Karna), ay waring nakabitin sa himpapawid na parang mga anyong nakasuspinde sa langit—sa tindi ng pagkakasiksik ay nalambungan siya sa dakilang labanan.

Verse 32

तथैव सूतपुत्रेण प्रेषिता: परमाहवे । पाण्डुपुत्रमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्ताम्बरे शरा:,नकुलके बाणोंमें कंक और मयूरके पंख लगे हुए थे। वे उनके धनुषसे छूटकर सूतपुत्रको आच्छादित करके जिस प्रकार आकाशमें स्थित होते थे, उसी प्रकार उस महासमरमें सूतपुत्रके चलाये हुए बाण पाण्डुकुमार नकुलको आच्छादित करके आकाशमें छा जाते थे

Wika ni Sañjaya: Gayundin, sa sukdulang labanan, ang mga palasong pinakawalan ng anak ng tagapaghatid ng karwahe (Karna) ay tumabon sa anak ni Pāṇḍu (Nakula) at wari’y nakalat at nakatindig sa kalangitan—sa tindi ng buhos ay natakpan ang mandirigma.

Verse 33

शरवेश्मप्रविष्टी तौ ददृशाते न कैश्वन । सूर्याचन्द्रमसौ राजज्छाद्यमानौ घनैरिव,राजन! जैसे मेघोंद्वारा ढक जानेपर सूर्य और चन्द्रमा दिखायी नहीं देते, उसी प्रकार बाणनिर्मित भवनमें प्रविष्ट हुए उन दोनों वीरोंपर किसीकी दृष्टि नहीं पड़ती थी

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang pumasok na ang dalawang bayani sa “bahay ng mga palaso,” wala nang sinumang makakita sa kanila—gaya ng araw at buwan na di namamasdan kapag natatakpan ng mga ulap.

Verse 34

ततः क्रुद्धों रणे कर्ण: कृत्वा घोरतरं वपु: । पाण्डवं छादयामास समन्ताच्छरवृष्टिभि:,तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए कर्णने रणभूमिमें अत्यन्त भयंकर स्वरूप प्रकट करके चारों ओरसे बाणोंकी वर्षद्वारा पाण्डुपुत्र नकुलको ढक दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karna, nag-aalab sa galit sa larangan, ay nag-anyong lalo pang kakila-kilabot at mula sa lahat ng panig ay tinabingan ang Pāṇḍava (Nakula) ng ulang-palaso.

Verse 35

सो5तिच्छन्नो महाराज सूतपुत्रेण पाण्डव: । न चकार व्यथां राजन्‌ भास्करो जलदैर्यथा,महाराज! सूतपुत्रके द्वारा अत्यन्त आच्छन्न कर दिये जानेपर भी बादलोंसे ढके हुए सूर्यके समान नकुलने अपने मनमें तनिक भी व्यथाका अनुभव नहीं किया

Wika ni Sañjaya: O dakilang Hari, bagaman lubos na natabingan ang Pāṇḍava ng anak ng tagapaghatid ng karwahe, hindi siya nakadama ni katiting na pangamba—gaya ng araw na, kahit natatakpan ng ulap, ay hindi nababawasan.

Verse 36

ततः प्रहस्याधिरथि: शरजालानि मारिष | प्रेषयामास समरे शतशो5थ सहस्रश:,मान्यवर! तत्पश्चात्‌ सूतपुत्रने बड़े जोरसे हँसकर पुन: समरांगणमें बाणोंके जाल बिछा दिये। उसने सैकड़ों और हजारों बाण चलाये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Adhirathi (Karna), na humahalakhak nang malakas, ay nagpaulan ng mga palaso sa labanan—tila muling-muling naglalatag ng lambat ng mga palaso, daan-daan at maging libu-libo. Ipinakikita ng tagpong ito ang mabangis na pag-igting ng digmaan, kung saan sumisiklab ang giting at pagmamataas, at lalong bumibigat ang pananagutang moral ng karahasan sa bawat panibagong salakay.

Verse 37

एकच्छायम भूत्‌ सर्व तस्य बाणैर्महात्मन: । अभ्रच्छायेव संजज्ञे सम्पतद्धि: शरोत्तमै:,उस महामनस्वी वीरके गिरते हुए उत्तम बाणोंसे घिर जानेके कारण वहाँ सब कुछ एकमात्र अन्धकारमें निमग्न हो गया। ठीक उसी तरह जैसे बादलोंकी घोर घटा घिर आनेपर सब ओर अँधेरा छा जाता है

Wika ni Sañjaya: Nang bumuhos ang mga palaso ng dakilang-may-diwa na mandirigmang iyon, ang lahat doon ay waring napailalim sa iisang anino—na para bang nagtipon ang makapal na ulap; sapagkat siksik na bumabagsak ang pinakamahuhusay na palaso. Ipinakikita ng larawang ito kung paanong ang giting sa digmaan ay kayang lamunin ang pandama at ang mismong larangan, at gawing dilim—pisikal at moral—ang labanan, kung saan mahirap ang malinaw na paghatol.

Verse 38

ततः कर्णो महाराज धनुश्छित्त्वा महात्मन: । सारथिं पातयामास रथनीडाद्धसन्निव,महाराज! तदनन्तर हँसते हुए-से कर्णने महामना नकुलका धनुष काटकर उनके सारथिको रथकी बैठकसे मार गिराया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, si Karṇa, O dakilang hari, ay pumutol sa busog ng marangal ang diwa (Nakula) at pinabagsak ang kanyang sarathi, ang tagapagmaneho ng karwahe, mula sa upuan—na wari’y tumatawa pa. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang pag-igting ng labanan: ang husay at pagsalakay ay ginagamit upang putulin ang kakayahang lumaban ng kalaban, hindi lamang sa pagwasak ng sandata kundi pati sa pagwasak ng sandigan na nagtataguyod sa mandirigma sa digmaan.

Verse 39

ततोअश्चांश्षतुरश्षास्य चतुर्भिनिशितै: शरैः । यमस्य भवन तूर्ण प्रेषयामास भारत,भारत! फिर चार तीखे बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको भी तुरंत ही यमराजके घर भेज दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, sa apat na matatalim na palaso, mabilis niyang ipinadala ang apat na kabayo ng karwaheng iyon sa tahanan ni Yama. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na husay ng digmaan: ang ganap na paghawak sa sandata ay ginagawang agarang biktima ang mga buhay na sandigan ng labanan—gaya ng mga kabayo ng karwahe—at lalo pang pinabibigat ang pananagutang moral ng karahasan sa isang digmaang dharma.

Verse 40

अथास्य तं रथं दिव्यं तिलशो व्यधमच्छरै: । पताकां चक्ररक्षांश्ष॒ गदां खड्गं च मारिष

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, winasak niya sa pamamagitan ng mga palaso ang maringal at tila-makalangit na karwahe, hanggang maging pira-piraso; at ibinagsak niya ang watawat nito at ang mga panangga ng gulong, pati ang pamalo (gada) at ang espada—O marangal na ginoo. Ipinahihiwatig ng talatang ito ang malupit na katumpakan ng husay sa digmaan: maging ang mga iginagalang na sagisag ng dangal at pag-iingat ay sistematikong winawasak, na nagpapaalala na sa digmaan, ang lakas ay madalas manaig sa mga tanda ng karangalan at pananggalang.

Verse 41

हताश्वो विरथश्रैव विवर्मा च विशाम्पते

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng mga tao, naiwan siya na patay ang mga kabayo, nawala ang kanyang karwahe, at nahubaran ng baluti—walang magawa at lantad sa gitna ng marahas na labanan.”

Verse 42

तमुद्यतं महाघोरं परिघं तस्य सूतज:

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita ang nakapanghihilakbot na pamalong bakal na nakataas, hinarap ng anak ng kutsero (si Karṇa) ang suntok na nalalapit—larawang nagpapakita na sa digmaan, ang giting at paninindigan ay sinusubok sa gilid ng kamatayan, kung saan ang katayuan at pinagmulan ay napapawi sa harap ng gawa at bunga.”

Verse 43

व्यायुधं चैनमालक्ष्य शरै: संनतपर्वभि:

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita nilang wala na siyang sandata, sinalakay nila siya ng mga palasong may mga dugtong na mahusay ang pagkakayuko—isang gawaing naglalantad sa malupit na pagsamantala sa digmaan, kung saan ang mahina ang tinatarget at ang hangganan ng kagitingan at di-makatarungang bentahe ay sinusubok.”

Verse 44

स हन्यमान: समरे कृतास्त्रेण बलीयसा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, bagaman siya’y tinatamaan, hinarap niya ang mas malakas na kaaway na nakapagpakawala na ng mga sandata—larawang nagpapakita na sa digmaan, ang tapang ay sinusubok laban sa nakahihigit na lakas at sa bugso ng karahasang minsang pinakawalan.”

Verse 45

प्राद्रवत्‌ सहसा राजन्‌ नकुलो व्याकुलेन्द्रिय: । अत्यन्त बलवान तथा अस्त्रविद्याके विद्वान्‌ कर्णके द्वारा समरांगणमें आहत हो सहसा नकुल भाग चले। उस समय उनकी सारी इन्द्रियाँ व्याकुल हो रही थीं ।। ४४ ई ।। तमभिद्रुत्य राधेय: प्रहसन्‌ वै पुनः पुन:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, biglang tumakas si Nakula, nalilito ang kanyang mga pandama. Bagaman napakalakas at bihasa sa agham ng mga sandata, nang masugatan siya ni Karṇa sa larangan ng digmaan, agad siyang tumalikod at tumakbo. Noon, nagkagulo ang lahat ng kanyang kakayahan. Nang makita siyang humahagibis palayo, hinabol siya ni Rādheya (Karṇa), na paulit-ulit na tumatawa.”

Verse 46

ततः स शुशुभे राजन्‌ कण्ठासक्तमहाधनु:,राजन! कण्ठमें पड़े हुए उस महाधनुषसे युक्त नकुल ऐसी शोभा पाने लगे, मानो आकाशमें चन्द्रमापर घेरा पड़ गया हो अथवा कोई श्याम मेघ इन्द्रधनुषसे सुशोभित हो रहा हो

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, siya’y nagningning nang marilag, taglay ang dakilang busog na nakasabit sa kanyang leeg. Sa sandatang iyon, si Nakula ay naging maningning—gaya ng buwan sa langit na napalilibutan ng halo, o gaya ng maitim na ulap-ulan na pinapaganda ng bahaghari ni Indra—isang larawan ng kahandaang pandigma at disiplinadong kagitingan sa gitna ng digmaang unti-unting lumalaganap.

Verse 47

परिवेषमनुप्राप्तो यथा स्याद्‌ व्योम्नि चन्द्रमा: । यथैव चासितो मेघ: शक्रचापेन शोभित:,राजन! कण्ठमें पड़े हुए उस महाधनुषसे युक्त नकुल ऐसी शोभा पाने लगे, मानो आकाशमें चन्द्रमापर घेरा पड़ गया हो अथवा कोई श्याम मेघ इन्द्रधनुषसे सुशोभित हो रहा हो

Wika ni Sañjaya: “O Hari, si Nakula—taglay ang dakilang busog na nakapatong sa kanyang leeg—ay nagningning sa pambihirang ganda, gaya ng buwan sa langit kapag napalilibutan ng halo, o gaya ng maitim na ulap na pinasisinag ng arko ng bahaghari ni Indra.”

Verse 48

तमब्रवीत्तत: कर्णो व्यर्थ व्याहृतवानसि । वदेदानीं पुनर्हष्टो वध्यमान: पुन: पुन:,उस समय कर्णने नकुलसे कहा--'पाण्डुकुमार! तुमने व्यर्थ ही बढ़-चढ़कर बातें बनायी थीं। अब इस समय बारंबार मेरे बाणोंकी मार खाकर पुनः उसी हर्षके साथ तुम वैसी ही बातें करो तो सही। बलवान्‌ कौरव-योद्धाओंके साथ आजसे युद्ध न करना। तात! जो तुम्हारे समान हों, उन्हींके साथ युद्ध किया करो। माद्रीकुमार! लज्जित न होओ। इच्छा हो तो घर चले जाओ अथवा जहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुन हों, वहीं भाग जाओ।” महाराज! ऐसा कहकर उस समय कर्णने नकुलको छोड़ दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos ay nagsalita si Karṇa kay Nakula: “Walang saysay ang iyong mga salita—pagyayabang na walang dahilan. Ngayon, habang paulit-ulit kang pinababagsak ng aking mga palaso, sabihin mong muli ang mga salitang iyon—kung kaya mo—na may gayon ding tapang. Mula ngayon, huwag kang makipaglaban sa makapangyarihang mga mandirigmang Kaurava. Anak, lumaban ka lamang sa mga kapantay mo. Anak ni Mādrī, huwag kang mahiya; kung nais mo, umuwi ka, o tumakas ka sa kinaroroonan nina Kṛṣṇa at Arjuna.” Pagkasabi nito, pinatawad ni Karṇa si Nakula at pinayaon siya.

Verse 49

मा योत्सी: कुरुभि: सार्थध बलवद्धिश्व पाण्डव । सदृशैस्तात युध्यस्व व्रीडां मा कुरु पाण्डव,उस समय कर्णने नकुलसे कहा--'पाण्डुकुमार! तुमने व्यर्थ ही बढ़-चढ़कर बातें बनायी थीं। अब इस समय बारंबार मेरे बाणोंकी मार खाकर पुनः उसी हर्षके साथ तुम वैसी ही बातें करो तो सही। बलवान्‌ कौरव-योद्धाओंके साथ आजसे युद्ध न करना। तात! जो तुम्हारे समान हों, उन्हींके साथ युद्ध किया करो। माद्रीकुमार! लज्जित न होओ। इच्छा हो तो घर चले जाओ अथवा जहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुन हों, वहीं भाग जाओ।” महाराज! ऐसा कहकर उस समय कर्णने नकुलको छोड़ दिया

Wika ni Sañjaya: “O Pandava, huwag kang makipaglaban sa mga Kuru—sa mga mandirigmang makapangyarihan. Anak, lumaban ka lamang sa mga kapantay mo; huwag kang mahiya.” Sa konteksto, ito’y matalim na panunumbat upang hamakin si Nakula: si Karṇa, matapos siyang paulit-ulit na tamaan ng mga palaso, ay nanunuya na tigilan ang paghamon sa mas nakahihigit at umurong kung nanaisin—pinaghalo ang lakas sa labanan at sadyang digmaang sikolohikal.

Verse 50

गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णफाल्गुनौ । एवमुक्‍्त्वा महाराज व्यसर्जयत तं तदा,उस समय कर्णने नकुलसे कहा--'पाण्डुकुमार! तुमने व्यर्थ ही बढ़-चढ़कर बातें बनायी थीं। अब इस समय बारंबार मेरे बाणोंकी मार खाकर पुनः उसी हर्षके साथ तुम वैसी ही बातें करो तो सही। बलवान्‌ कौरव-योद्धाओंके साथ आजसे युद्ध न करना। तात! जो तुम्हारे समान हों, उन्हींके साथ युद्ध किया करो। माद्रीकुमार! लज्जित न होओ। इच्छा हो तो घर चले जाओ अथवा जहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुन हों, वहीं भाग जाओ।” महाराज! ऐसा कहकर उस समय कर्णने नकुलको छोड़ दिया

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Mādrī, umuwi ka sa iyong tahanan—o kung hindi, tumakas ka sa kinaroroonan nina Kṛṣṇa at Phālguna (Arjuna).” Pagkasabi nito, O Hari, pinayaon ni Karṇa si Nakula. Sa bigat na etikal, ito’y panunuya na may halong mapanlibak na ‘awa’: ipinapakita ni Karṇa ang kanyang pag-angat, inuudyukan si Nakula na umiwas sa mas makapangyarihang mandirigma, at pinalalaya siya sa halip na patayin—upang lalong tumindi ang kahihiyan sa ilalim ng mga batas ng dangal sa digmaan.

Verse 51

वधप्राप्तं तु तं शूरो नाहनद्‌ धर्मवित्तदा । स्मृत्वा कुन्त्या वचो राजंस्तत एनं व्यसर्जयत्‌,राजन! यद्यपि नकुल वधके योग्य अवस्थामें आ पहुँचे थे, तो भी कुन्तीको दिये हुए वचनको याद करके धर्मज्ञ वीर कर्णने उस समय उन्हें मारा नहीं, जीवित छोड़ दिया

Wika ni Sañjaya: Bagama’t ang mandirigmang iyon ay nasa abot na ng kamatayan, hindi siya pinatay noon ng magiting na Karṇa. Inalala niya ang pangakong ibinigay kay Kuntī, O Hari, kaya pinalaya niya itong buhay—pinili ang katapatan sa salita at sa dharma kaysa sa madaling pagpatay sa gitna ng labanan.

Verse 52

विसृष्ट: पाण्डवो राजन सूतपुत्रेण धन्विना । व्रीडन्निव जगामाथ युधिष्ठिररथं प्रति,नरेश्वर! धनुर्थर सूतपुत्रके छोड़ देनेपर पाण्डुकुमार नकुल लजाते हुए-से वहाँसे युधिष्ठिरके रथके पास चले गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang palayain—pinatawad—ng anak ng Sūta, ang mamamanang si Karṇa, ang Pandava (Nakula), siya’y lumakad na waring nahihiya patungo sa karwahe ni Yudhiṣṭhira. Ang mapakawalan ng kaaway sa gitna ng digmaan ay tila pagkabawas ng dangal; at ang paglapit niya sa nakatatandang kapatid ay tanda ng pag-urong at paghahanap ng kanlungan at payo sa bigat ng dharma at ng pangalan sa pakikidigma.

Verse 53

आरुरोह रथं चापि सूतपुत्रप्रतापित: । निः:श्वसन्‌ दुःखसंतप्त: कुम्भस्थ इव पन्नग:,सूतपुत्रके द्वारा सताये हुए नकुल दुःखसे संतप्त हो घड़ेमें बंद किये हुए सर्पके समान दीर्घ नि:श्वास छोड़ते हुए युधिष्ठिरके रथपर चढ़ गये

Wika ni Sañjaya: Pinahirapan ng anak ng Sūta (Karṇa) at nag-aalab sa dalamhati, sumakay din siya sa karwahe—humihinga nang mahaba, gaya ng ahas na nakakulong sa banga. Ipinapakita ng larawang ito ang bigat ng moral na pasanin sa digmaan: ang panlabas na pagpipigil ng mandirigma’y pinipiga ng sakit at kahihiyan sa loob, ngunit ang tungkulin ay nag-uutos na magpatuloy.

Verse 54

त॑ विजित्याथ कर्णोडपि पज्चालांस्त्वरितो ययौ | रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्णहयेन च,इस प्रकार नकुलको पराजित करके कर्ण भी चन्द्रमाके समान श्वेत रंगवाले घोड़ों और ऊँची पताकाओंसे युक्त रथके द्वारा तुरंत ही पांचालोॉंकी ओर चला गया

Wika ni Sañjaya: Matapos mapabagsak si Nakula, si Karṇa man ay agad na sumugod patungo sa mga Pāñcāla, sakay ng karwaheng may matatayog na watawat at hinihila ng mga kabayong puti na parang buwan—ipinagpapatuloy ang labanan nang walang pahinga matapos ang tagumpay.

Verse 55

तत्राक्रन्दो महानासीत्‌ पाण्डवानां विशाम्पते । दृष्टवा सेनापतिं यान्तं पञ्चालानां रथव्रजान्‌,प्रजानाथ! कौरव-सेनापति कर्णको पांचाल रथियोंकी ओर जाते देख पाण्डव- सैनिकोंमें महान्‌ कोलाहल मच गया

Wika ni Sañjaya: “Nagkaroon ng malaking sigawan sa hanay ng hukbo ng mga Pāṇḍava, O panginoon ng bayan, nang makita nilang ang punong kumandante na si Karṇa ay sumusulong patungo sa nagkakaisang mga karwaheng pandigma ng mga Pāñcāla.” Itinatampok ng taludtod ang bigat ng moral na pasanin ng digmaan: ang pag-usad ng bantog na pinuno patungo sa mahalagang kakampi ay agad nagpapaliyab ng takot, pagmamadali, at likas na pagnanais na ipagtanggol ang sariling panig—ipinapakita kung paanong ang pasya ng kumandante’y umaalon sa isip ng buong hukbo.

Verse 56

तत्राकरोन्महाराज कदनं सूतनन्दन: । मध्य॑ प्राप्ते दिनकरे चक्रवद्‌ विचरन्‌ प्रभु:,महाराज! दोपहर होते-होते शक्तिशाली सूतनन्दन कर्णने चक्रके समान चारों ओर विचरण करते हुए वहाँ पाण्डव-सैनिकोंका महान्‌ संहार मचा दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, doon ay si Karṇa, anak ng tagapagpaandar ng karwahe, ay nagsagawa ng kakila-kilabot na paglipol. Nang sumapit ang araw sa katanghalian, ang makapangyarihang panginoong iyon ay gumalaw na tila isang gulong—umiikot sa lahat ng panig—at nagdulot ng malaking pagkawasak sa hukbo ng mga Pāṇḍava.

Verse 57

भग्नचक्रै रथै: कांश्षिच्छिन्नध्वजपताकिभि: । हताश्वैर्हतसूतैश्न भग्नाक्षैश्षैव मारिष

Wika ni Sañjaya: “O iginagalang, may mga karwaheng wasak ang gulong; may mga naputol ang watawat at bandila; may mga napatay ang mga kabayo; may mga napatay ang mga tagapagpaandar; at may mga nabali rin ang ehe.”

Verse 58

तत्र तत्र च समभ्रान्ता विचेरुर्मत्तकुज्जरा:

Wika ni Sañjaya: Sa iba’t ibang dako ng larangan, ang mga elepante—nagngangalit at nalilito—ay pagala-gala, nagkakalat ng kaguluhan at pangamba.

Verse 59

दावाग्निपरिदग्धाड़ा यथैव स्युर्महावने । बहुत-से मतवाले हाथी वहाँ बड़ी घबराहटमें पड़कर इधर-उधर चक्कर काट रहे थे, मानो किसी बड़े भारी जंगलमें दावानलसे उनके सारे अंग झुलस गये हों ।। ५८ ई ।। भिन्नकुम्भाद्ररुधिराश्छिन्नहस्ताश्च॒ वारणा:,कितने ही हाथियोंके कुम्भस्थल फट गये थे और वे खूनसे भींग गये थे। कितनोंकी सूँड़ें कट गयी थीं, कितनोंके कवच छित्न-भिन्न हो गये थे, बहुतोंकी पूँछें कट गयी थीं और कितने ही हाथी महामना कर्णकी मार खाकर खण्डित हुए मेघोंके समान पृथ्वीपर गिर गये थे

Wika ni Sañjaya: “Gaya ng mga elepante sa malawak na gubat na napaso ng nagngangalit na sunog, na umiikot sa sindak—gayon din, maraming elepanteng nagwawala roon ang paikot-ikot at pasuray-suray sa pagkalito. May mga nabiyak ang umbok sa noo at nababalot sa dugo; may mga naputol ang nguso; may mga napunit ang baluti; marami ang naputulan ng buntot. Sa bagsik ng makapangyarihang Karṇa, maraming elepante ang bumagsak sa lupa na tila mga ulap na nagkadurug-durog.”

Verse 60

छिन्नगात्रावराश्नैव च्छिन्नवालधयो<5परे | छिन्ना भ्राणीव सम्पेतुर्हन्यमाना महात्मना,कितने ही हाथियोंके कुम्भस्थल फट गये थे और वे खूनसे भींग गये थे। कितनोंकी सूँड़ें कट गयी थीं, कितनोंके कवच छित्न-भिन्न हो गये थे, बहुतोंकी पूँछें कट गयी थीं और कितने ही हाथी महामना कर्णकी मार खाकर खण्डित हुए मेघोंके समान पृथ्वीपर गिर गये थे

Wika ni Sañjaya: Maraming elepante ang naputulan ng mga paa’t bahagi ng katawan at ng mga tali ng panghila; ang iba nama’y naputulan ng balahibo sa buntot. Sa hampas ng dakilang mandirigmang iyon, sila’y gumuho sa lupa na tila mga ulap na nabasag—wasak at nagkapatong-patong sa gitna ng paglipol.

Verse 61

अपरे त्रासिता नागा नाराचशरतोमरै: । तमेवाभिमुखं जग्मु: शलभा इव पावकम्‌,दूसरे बहुत-से गजराज कर्णके नाराचों, शरों और तोमरोंसे संत्रस्त हो जैसे पतंगे आगमें कूद पड़ते हैं, उसी प्रकार कर्णके सम्मुख चले जाते थे

Wika ni Sañjaya: Ang iba pang mararangal na elepante, bagaman nanginginig sa takot sa mga palasong may dulong bakal, mga palaso, at mga sibat ni Karṇa, ay sumugod pa rin nang tuwid sa kanya—gaya ng mga gamu-gamo na tumatalon sa naglalagablab na apoy. Ipinakikita ng tanawing ito ang mabagsik na pamimilit ng digmaan: ang takot ay hindi laging humahantong sa pag-urong, at sa pagkahibang ng labanan, sumisiklab ang isang tapang na handang magpahamak sa sarili laban sa napakalakas na puwersa.

Verse 62

अपरे निष्टनन्तश्न व्यदृश्यन्त महाद्विपा: । क्षरन्त: शोणितं गात्रैनगा इव जलस््रवा:,अन्य बहुत-से बड़े-बड़े हाथी झरने बहानेवाले पर्वतोंके समान अपने अंगोंसे रक्तकी धारा बहाते और आर्तनाद करते दिखायी देते थे

Wika ni Sañjaya: Marami pang dambuhalang elepante ang nakita, humahagulhol sa sakit, at ang kanilang mga katawan ay umaagos ng dugo—gaya ng mga bundok na nagbubuhos ng rumaragasang tubig mula sa mga dalisdis. Ipinapakita ng larawang ito ang kakila-kilabot na kabayaran ng digmaan: kahit ang pinakamakapangyarihan, kapag itinulak sa labanan, ay nagiging tanawin ng pagdurusa.

Verse 63

उरश्छदैरवियुक्तांश्व॒ वालबन्धैश्व वाजिन: । राजतैश्न तथा कांस्यै: सौवर्णश्वैव भूषणै:,कितने ही घोड़ोंके उनकी छातीको छिपानेवाले कवच कटकर गिर गये थे, बालाबन्ध छिन्न-भिन्न हो गये थे, सोने, चाँदी और कांस्यके आभूषण नष्ट हो गये थे, दूसरे साज-बाज भी चौपट हो गये थे, उनके मुखोंसे लगाम भी निकल गये थे, चँवर, झूल और तरकस धराशायी हो गये थे तथा संग्रामभूमिमें शोभा पानेवाले उनके शूरवीर सवार भी मारे जा चुके थे। ऐसी दशामें रणभूमिमें भ्रान्‍्त होकर भटकते हुए बहुत-से उत्तम घोड़ोंको हमने देखा था

Wika ni Sañjaya: Nakita namin ang maraming piling kabayo na pagala-gala sa pagkalito sa larangan ng digmaan—may suot pa ring panangga sa dibdib at mga tali sa bungi, ngunit ang kanilang mga palamuting pilak, tanso, at ginto ay wasak at nagkalasog-lasog. Nagkagulo ang mga harnes at kasangkapan, at ang dating maringal na kaayusan ng digmaan ay gumuho sa mga guho, kaya ang mga kabayo’y napadpad na walang patutunguhan sa gitna ng pagkawasak.

Verse 64

हीनांश्नाभरणैश्नेव खलीनैश्व विवर्जितान्‌ । चामरैश्न कुथाभिश्न तूणीरैः पतितैरपि,कितने ही घोड़ोंके उनकी छातीको छिपानेवाले कवच कटकर गिर गये थे, बालाबन्ध छिन्न-भिन्न हो गये थे, सोने, चाँदी और कांस्यके आभूषण नष्ट हो गये थे, दूसरे साज-बाज भी चौपट हो गये थे, उनके मुखोंसे लगाम भी निकल गये थे, चँवर, झूल और तरकस धराशायी हो गये थे तथा संग्रामभूमिमें शोभा पानेवाले उनके शूरवीर सवार भी मारे जा चुके थे। ऐसी दशामें रणभूमिमें भ्रान्‍्त होकर भटकते हुए बहुत-से उत्तम घोड़ोंको हमने देखा था

Wika ni Sañjaya: Nakita namin ang maraming piling kabayo na pagala-gala sa pagkalito sa larangan—hubad na sa panangga sa dibdib at mga kasangkapan, pira-piraso ang mga tali sa ulo, wasak ang mga palamuting ginto, pilak, at tanso; sira ang iba pang harnes, at nalaglag ang renda mula sa kanilang mga bibig; nakahandusay ang mga pamaypay na chāmara, mga sapin sa upuan, at maging ang mga lalagyan ng palaso. Ang matatapang na mangangabayong dating nagbibigay sa kanila ng dangal sa digmaan ay napatay na—kaya ang mga kabayo, walang gumagabay, ay naglalagalag na kaawa-awa sa gitna ng mga guho ng labanan.

Verse 65

निहतै: सादिभिश्लैव श्रैराहवशोभितै: । अपश्याम रणे तत्र भ्राम्यमाणान्‌ हयोत्तमान्‌,कितने ही घोड़ोंके उनकी छातीको छिपानेवाले कवच कटकर गिर गये थे, बालाबन्ध छिन्न-भिन्न हो गये थे, सोने, चाँदी और कांस्यके आभूषण नष्ट हो गये थे, दूसरे साज-बाज भी चौपट हो गये थे, उनके मुखोंसे लगाम भी निकल गये थे, चँवर, झूल और तरकस धराशायी हो गये थे तथा संग्रामभूमिमें शोभा पानेवाले उनके शूरवीर सवार भी मारे जा चुके थे। ऐसी दशामें रणभूमिमें भ्रान्‍्त होकर भटकते हुए बहुत-से उत्तम घोड़ोंको हमने देखा था

Wika ni Sañjaya: “Doon sa larangan ng digmaan, nakita namin ang maraming napakahuhusay na kabayo na pagala-gala sa pagkalito—mga kabayong ang kanilang kasangkapan at palamuti, na minsang maringal sa sagupaan ng sandata, ay naputol at nawasak, at ang kanilang mga mangangabayo ay bumagsak na.”

Verse 66

प्रासै: खड्गैश्न रहितानृष्टिभिश्चवापि भारत । हयसादीनपश्याम कज्चुकोष्णीषधारिण:,भारत! कवच और पगड़ी धारण करनेवाले कितने ही घुड़सवारोंको हमने प्रास, खड्ग और ऋष्टि आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे रहित होकर मारा गया देखा। कितने ही कर्णके बाणोंकी मार खाते हुए थरथर काँप रहे थे और बहुत-से अपने शरीरके विभिन्न अवयवोंसे रहित हो यत्र-तत्र मरे पड़े थे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, nakita namin ang maraming mangangabayo—nakasuot ng baluti at nakapulupot ng panyo sa ulo—na napatay nang sila’y mawalan ng sibat, tabak, at maging ng mahabang lanseta. Sa bagsik ng mga palaso ni Karṇa, marami ang nanginginig habang tinatamaan at ibinabagsak, at marami pa ang nakahandusay na patay, nagkalat dito’t doon, na naputulan ng iba’t ibang bahagi ng katawan.

Verse 67

निहतान्‌ वध्यमानांश्व वेपमानांश्व भारत । नानाजड्रावयवैहीनांस्तत्र तत्रेव भारत,भारत! कवच और पगड़ी धारण करनेवाले कितने ही घुड़सवारोंको हमने प्रास, खड्ग और ऋष्टि आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे रहित होकर मारा गया देखा। कितने ही कर्णके बाणोंकी मार खाते हुए थरथर काँप रहे थे और बहुत-से अपने शरीरके विभिन्न अवयवोंसे रहित हो यत्र-तत्र मरे पड़े थे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, nakita namin ang mga nakahandusay na patay, ang iba’y pinapatay pa, at ang iba nama’y nanginginig sa takot. Marami ang nagkalat dito’t doon, wasak ang katawan—naputulan ng iba’t ibang bahagi—sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 68

रथान्‌ हेमपरिष्कारान्‌ संयुक्ताञ्जवनैह्यै: । भ्राम्यमाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम्‌,वेगशाली घोड़ोंसे जुते हुए कितने ही सुवर्णभूषित रथ सारथि और रथियोंके मारे जानेसे वेगपूर्वक दौड़ते दिखायी देते थे

Wika ni Sañjaya: «Nakita namin ang maraming karwaheng pandigma, pinalamutian ng ginto at nakayuko sa mga kabayong matutulin, na humahagibis at umiikot nang ligaw—pagkat napatay na ang mga tagapagmaneho at ang mga mandirigmang sakay nito.»

Verse 69

भग्नाक्षकूबरान्‌ कांश्रचिदू भग्नचक्रांश्व भारत । विपताकध्वजांश्वान्याज्छिन्नेषादण्डबन्धुरान्‌,भरतनन्दन! कितने ही रथोंके धुरे और कूबर टूट गये थे, पहिये टूक-टूक हो गये थे, पताका और ध्वज खण्डित हो गये थे तथा ईषादण्ड और बन्धुरोंके टुकड़े-टुकड़े हो गये थे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, ang ilang karwahe’y nabasag ang ehe at naputol ang pamatok; ang iba nama’y nadurog ang mga gulong. Ang iba pa, O ligaya ng angkan ng Bharata, ay napunit ang mga bandila at watawat, at naputol ang mga baras at pangkabit ng poste—mga bakas ng walang-humpay na pagwasak sa larangan ng digmaan.

Verse 70

विहतान्‌ रथिनस्तत्र धावमानांस्ततस्ततः । सूतपुत्रशरैस्तीक्ष्णैरहन्यमानान्‌ विशाम्पते

Wika ni Sañjaya: «Doon, ang mga mandirigmang sakay ng karwahe—na tinamaan na at nalito—ay nagtatakbuhan sa iba’t ibang panig. Ngunit ang matutulis na palaso ng anak ng Sūta (Karna) ay patuloy na pumuputol at pumapatay sa kanila, O panginoon ng bayan.»

Verse 71

तारकाजालसंछन्नान्‌ वरघण्टाविशोभितान्‌

Wika ni Sañjaya: “(Namasdan nila) ang mga sasakyang pandigma na natatakpan ng mga palamuting tila lambat ng mga bituin, at lalong nagningning dahil sa mahuhusay na kampana.”

Verse 72

नानावर्णविचित्राभि: पताकाभिरलंकृतान्‌ । वारणाननुपश्याम धावमानान्‌ समन्तत:ः

Wika ni Sañjaya: “Namasdan namin ang mga elepanteng pinalamutian ng mga bandilang sari-sari ang kulay at anyo, na sumasalakay at humahagibis sa lahat ng panig.”

Verse 73

नक्षत्रसमूहोंके चिह्ववाले कवचोंसे आच्छादित, उत्तम घंटोंसे सुशोभित तथा अनेक रंगकी विचित्र ध्वजा-पताकाओंसे अलंकृत हाथियोंको हमने चारों ओर भागते देखा था ।। शिरांसि बाहूनूरूंश्व॒ च्छिन्नानन्यंस्तथैव च | कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम समन्तत:,हमने यह भी देखा कि कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा योद्धाओंके मस्तक, भुजाएँ और जाँघें कट-कटकर चारों ओर गिर रही हैं

Wika ni Sañjaya: “Nakita namin sa lahat ng dako ang mga elepanteng nababalutan ng baluting may mga tanda na tila kumpol ng bituin, kumikislap sa ganda dahil sa mahuhusay na kampana, at pinalalamutian ng mga watawat at bandilang sari-sari ang kulay; sila’y nagtatakbuhan sa paligid. At nakita rin namin, sa bawat panig, ang mga ulo, bisig, at hita—pati iba pang mga sangkap—na napuputol at bumabagsak, tinamaan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Karṇa.”

Verse 74

महान्‌ व्यतिकरो रौद्रो योधानामन्वपद्यत । कर्णसायकनुन्नानां युध्यतां च शितै: शरै:,कर्णके बाणोंसे आहत हो तीखे बाणोंसे युद्ध करते हुए योद्धाओंमें वहाँ अत्यन्त भयंकर और महान्‌ संग्राम मच गया था

Wika ni Sañjaya: “Sa hanay ng mga mandirigma—na itinutulak pasulong at tinatamaan ng mga palaso ni Karṇa, ngunit patuloy pa ring lumalaban gamit ang mga palasong matalas—sumiklab ang isang napakalaki at nakapanghihilakbot na sagupaan, isang kaguluhang pandigma na tunay na nakakatindig-balahibo.”

Verse 75

ते वध्यमाना: समरे सूतपुत्रेण सृज्जया: । तमेवाभिमुखं यान्ति पतड़ा इव पावकम्‌,समरांगणमें सूंजयोंपर कर्णके बाणोंकी मार पड़ रही थी, तो भी पतंगे जैसे अग्निपर टूट पड़ते हैं, उसी प्रकार वे कर्णके ही सम्मुख बढ़ते जा रहे थे

Wika ni Sañjaya: “Bagaman pinapatay sa gitna ng labanan ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe (si Karṇa), ang mga Sṛñjaya ay patuloy na sumusugod nang tuwid sa kanya—gaya ng mga gamu-gamo na dumadagsa sa naglalagablab na apoy.”

Verse 76

त॑ दहन्तमनीकानि तत्र तत्र महारथम्‌ । क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्नेमिवोल्बणम्‌,महारथी कर्ण प्रलयकालके प्रचण्ड अग्निके समान जहाँ-तहाँ पाण्डव-सेनाओंको दग्ध कर रहा था। उस समय क्षत्रिय लोग उसे छोड़कर दूर हट जाते थे

Sinabi ni Sañjaya: Habang sinusunog ng dakilang mandirigmang-karwahe ang mga hanay ng hukbo dito at doon, nagsimulang umiwas at umurong ang mga kṣatriya—gaya ng mga taong napapaurong sa mabangis na apoy na naglalagablab sa wakas ng isang panahon.

Verse 77

हतशेषास्तु ये वीरा: पज्चालानां महारथा: । तान्‌ प्रभग्नान्‌ द्रुतान्‌ वीर: पृष्ठतो विकिरझ्छरै:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga natitirang bayani sa mga dakilang mandirigmang-karwahe ng Pāñcāla, na wasak na at tumatakas, ay hinabol mula sa likuran ng matapang na mandirigma, at pinangalat niya sila sa ulang-palaso.

Verse 78

अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान्‌ । तापयामास तान्‌ बाणै: सूतपुत्रो महाबल: । मध्यंदिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुद:

Sinabi ni Sañjaya: Ang maningning at makapangyarihang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karna) ay sumugod sa mga napinsala na ang baluti at mga watawat, at pinasiklab ang kanilang pagdurusa sa ulang-palaso. Nang sumapit ang tuktok ng katanghalian, itinaboy niya ang kanilang dilim gaya ng araw na nagpapawi ng lagim sa mga nilalang.

Verse 406

शतचन्द्रं च तच्चर्म सर्वोपकरणानि च । मान्यवर! इसके बाद उसने अपने बाणोंद्वारा नकुलके उस दिव्य रथको तिल-तिल करके काट दिया और पताका, चक्ररक्षकों, गदा एवं खड्गको भी छिजत्न-भिन्न कर दिया। साथ ही सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे सुशोभित उनकी ढाल तथा अन्य सब उपकरणोंको भी उसने नष्ट कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Winawasak niya ang kalasag na may sandaang sagisag ng buwan, pati ang lahat ng iba pang kagamitan.

Verse 416

अवतीर्य रथात्तूर्ण परिघं गृह धिष्ठित: । प्रजापालक नरेश! घोड़े, रथ और कवचके नष्ट हो जानेपर नकुल तुरंत उस रथसे उतरकर हाथमें परिघ लिये खड़े हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “O hari, tagapangalaga ng bayan! Nang masira ang kanyang mga kabayo, karwahe, at baluti, mabilis na bumaba si Nakula mula sa karwahe at tumindig nang matatag, tangan ang pamalong bakal (parigha).”

Verse 423

व्यहनत्‌ सायकै राजन्‌ सुतीक्ष्णैर्भारसा धनै: । राजन्‌! उनके उठे हुए उस महाभयंकर परिघको सूतपुत्रने अत्यन्त तीखे तथा दुष्कर कार्यको सिद्ध करनेवाले बाणोंद्वारा काट डाला

Wika ni Sanjaya: O Hari, si Karna—ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay bumaril ng mga palasong ubod ng talas, mabigat at tiyak ang tama, at sa gayon ay pinabagsak at pinagputol-putol ang nakapanghihilakbot na pamalong bakal habang ito’y itinataas pa lamang.

Verse 433

आर्पयद्‌ बहुभि: कर्णो न चैनं समपीडयत्‌ | उन्हें अस्त्र-शस्त्रोंसे हीन देखकर कर्णने झुकी हुई गाँठवाले बहुसंख्यक बाणोंद्वारा और भी घायल कर दिया; परंतु उन्हें घातक पीड़ा नहीं दी

Wika ni Sanjaya: Tinamaan siya ni Karna ng maraming palaso, ngunit hindi niya ipinagpatuloy ang pag-atake hanggang sa tuluyang durugin siya. Nang makita niyang wala na itong sandata, lalo pa niya itong sinugatan ng napakaraming palasong may buhol-buhol na dugtungan, subalit hindi siya nagbigay ng nakamamatay at nagpapahirap na tama.

Verse 703

विशस्त्रांश्व॒ तथैवान्यान्‌ सशस्त्रांश्व हतान्‌ बहून्‌ । प्रजानाथ! सूतपुत्रके तीखे बाणोंसे हताहत होकर बहुतेरे रथी वहाँ इधर-उधर भागते देखे गये। कितने ही रथी शस्त्रहीन होकर तथा दूसरे बहुत-से सशस्त्र रहकर ही मारे गये थे

Wika ni Sanjaya: O panginoon ng mga tao, marami ang nakitang napatay—may mga naalisan ng sandata at may mga nanatiling armado. Sa paulit-ulit na tama ng matatalim na palaso ng anak ng Sūta (si Karna), napakaraming mandirigmang nakasakay sa karwahe ng iyong hukbo ang nakitang nagkakawatak-watak at tumatakas sa lahat ng dako sa larangan. Ang ilan, nang mawalan ng sandata, ay pinaslang; at marami ring iba, kahit armado pa, ay napatay rin.

Verse 4536

सज्यमस्य धनु: कण्ठे व्यवासृजत भारत । भारत! राधापुत्र कर्णने बारंबार हँसते हुए उनका पीछा करके उनके गलेमें प्रत्यंचासहित अपना धनुष डाल दिया

Wika ni Sanjaya: O Bharata, hinayaan niyang dumausdos sa kanyang leeg ang busog na nakatali na ang pisi. Pagkaraan, si Karna, anak ni Radha, na paulit-ulit na tumatawa, ay humabol at isinabit ang sarili niyang busog, kasama ang pisi, sa leeg ng kalaban.

Verse 5736

हियमाणानपश्याम पज्चालानां रथव्रजान्‌ | माननीय नरेश! उस समय हमलोगोंने कितने ही रथियोंको ऐसी अवस्थामें देखा कि उनके रथके पहिये टूट गये हैं, ध्वजा, पताकाएँ छिन्न-भिन्न हो गयी हैं, घोड़े और सारथि मारे गये हैं और उन रथोंके धुरे भी खण्डित हो गये हैं। उस अवस्थामें समूह-के-समूह पांचाल महारथी हमें भागते दिखायी दिये

Wika ni Sanjaya: O kagalang-galang na hari, noon ay nakita namin ang mga pangkat ng mga karwahe ng mga Panchala na gumuho at nagkawatak-watak—maraming mandirigmang nakasakay sa karwahe ang naging walang magawa: wasak ang mga gulong, punit-punit ang mga watawat at bandila, patay ang mga kabayo at ang mga tagapagmaneho, at maging ang mga ehe ay nabali. Sa gayong kalagayan, ang mga pangkat-pangkat ng dakilang mandirigmang karwahe ng Panchala ay nagmistulang tumatakas sa aming paningin.