Adhyaya 107

Verse 1

#-+>.ी >> हु हि की ३. आजानेयका लक्षण इस प्रकार है-गुडगन्धा: काये ये सुश्लक्ष्णा: कान्तितो जितक्रोधा: । सारयुता जितेन्द्रिया: क्षुत्त॒डाहितं चापि नो दुःखम्‌ ।॥। जानन्त्याजानेया निर्दिष्टा वाजिनो धीरै: । अर्थात्‌ जिनके शरीरसे गुड़की-सी गन्ध आती हो

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, ilarawan mo sa akin ang mga watawat na sari-saring anyo—nagniningning sa di-mapantayang karangyaan—na pag-aari ng mga anak ni Pṛthā at ng aking mga tauhan.”

Verse 2

संजय उवाच ध्वजान्‌ बहुविधाकारान्‌ शृणु तेषां महात्मनाम्‌ | रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्ष निबोध मे

Wika ni Sañjaya: “O Hari, makinig habang inilalarawan ko ang sari-saring watawat na dala ng mga mandirigmang dakila ang loob. Alamin mo mula sa akin ang kanilang anyo, kulay, at pangalan—upang ang mga tanda ng pagkakakilanlan sa digmaan ay malinaw na matukoy.”

Verse 3

तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजा: । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावका:,राजेन्द्र! उन श्रेष्ठ महारथियोंके रथोंपर भाँति-भाँतिके ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी दिखायी देते थे

Wika ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga hari, sa mga karwahe ng mga pangunahing mandirigmang-karwahe ay nakita ang sari-saring watawat, naglalagablab na wari’y apoy.”

Verse 4

काज्चना: काञज्चनापीडा: काञ्चनस्रगलंकृता: । काज्चनानीव शुड्राणि काञ्चनस्य महागिरे:

Wika ni Sañjaya: “Ginto ang mga watawat na iyon, may gintong palamuting tuktok, at ginayakan ng mga kuwintas na ginto. Kumikinang sila na parang mga gintong taluktok ng isang dambuhalang bundok—gaya ng maningning na gintong tuktok ng dakilang Bundok Sumeru.”

Verse 5

अनेकवर्णा विविधा ध्वजा: परमशोभना: । ते ध्वजा: संवृतास्तेषां पताकाभि: समन्ततः

Wika ni Sañjaya: “Ang kanilang mga watawat ay sari-saring kulay at iba’t ibang anyo, lubhang maringal pagmasdan. Ngunit ang mismong mga bandilang iyon ay nababalutan at natatakpan sa lahat ng panig ng mga palawit na banderitas na nakapaligid.”

Verse 6

पताकाश्व ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिता:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga bandila at ang mga kabayo ay nagsimulang gumalaw, naantig ng lakas ng kanilang paghinga—larawan ng di-mapalagay na sigla ng larangan ng digmaan, kung saan maging ang mga tanda ng dangal-mandirigma (mga watawat) at ang mga kasangkapan ng pakikidigma (mga kabayo) ay tumutugon sa bugso ng buhay at pagpupunyagi sa harap ng nalalapit na karahasan.

Verse 7

नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रज़्मध्ये विलासिका: । उनकी वे पताकाएँ वायुसे संचालित हो रंगमंचपर नृत्य करनेवाली विलासिनियोंके समान दिखायी देती थीं ।। इन्द्रायुधसवर्णाभा: पताका भरतर्षभ

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng alikabok, ang mga watawat ay waring mga marikit na babaeng sumasayaw sa tanghalan, at ang hangin ang nagtutulak sa kanilang galaw. O toro sa lipi ng Bharata, ang mga bandilang iyon—kumikinang sa mga kulay na tulad ng bahaghari ni Indra—ay tila sumasayaw sa ibabaw ng larangan ng digmaan; kagandahan at pagtatanghal na sumisiklab kahit sa gitna ng dahas ng pakikidigma.

Verse 8

दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान्‌ | भरतश्रेष्ठ! इन्द्रधनुषके समान प्रभावाली फहराती हुई पताकाएँ रथियोंके विशाल रथोंकी शोभा बढ़ाती थीं ।। सिंहलाड्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम्‌

Wika ni Sañjaya: O pinakamainam sa mga Bharata, ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay lalo pang naging maringal nang ang kanilang mga watawat—nanginginig at humahapay—ay umangat sa ibabaw ng malalaking sasakyang-digma, maningning na tulad ng arko ng pana ni Indra. Sa gitna nila’y may isang sagisag na may tanda ng unggoy, mabangis ang mukha at may buntot na gaya ng leon, na nagbabalita ng lakas at paninindigan ng may dala nito sa gitna ng ugong ng digmaan.

Verse 9

स वानरवरो राजन्‌ पताकाभिरलंकृत:

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang pinakadakilang unggoy na iyon, na pinalamutian ng mga watawat, ay namukod bilang lantad na sagisag ng lakas at paninindigan sa gitna ng kaguluhan ng digmaan—isang panlabas na tanda upang palakasin ang loob ng mga kakampi at guluhin ang diwa ng mga kaaway.

Verse 10

तथैव सिंहलाडूगूलं द्रोणपुत्रस्य भारत

Sinabi ni Sañjaya: “Gayon din, O Bhārata, nahayag ang tapang na tulad ng leon at ang mabangis na lakas ng anak ni Droṇa.”

Verse 11

ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम्‌ | भारत! इसी प्रकार हमलोगोंने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा-के श्रेष्ठ ध्वजको प्रातः:कालीन सूर्यके समान अरुण कान्तिसे प्रकाशित देखा था। उसमें सिंहकी पूँछका चिह्न था || १०३ || काज्चनं पवनोदधूतं शक्रध्वजसमप्रभम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, nakita namin ang tuktok ng watawat—nagniningning na parang batang araw sa umaga—gintong-ginto, kumakaway sa hangin, at maningning na tulad ng sagisag ni Indra.”

Verse 12

हस्तिकक्ष्या पुनर्हमी बभूवाधिरथेर्ध्वज:

Sinabi ni Sañjaya: “Muli, lumitaw sa paningin ang watawat na may sagisag na elepante ng anak ni Adhiratha.”

Verse 13

पताका काज्चनी स्रग्वी ध्वजे कर्णस्य संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, sa sagisag ni Karṇa ay may gintong bandila na pinalamutian ng mga kuwintas ng bulaklak.”

Verse 14

आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विन:

Sinabi ni Sañjaya: “Ang guro ng mga Pāṇḍava—isang Brahmanang mapagtiis—ay may marikit na sagisag ng toro sa watawat ng kaniyang malaking karwahe. O Hari, lalo pang nagningning ang dakilang sasakyang iyon dahil sa tanda ng toro, gaya ng karwahe ni Mahādeva, ang tagapagwasak ng Tripura, na pinapapurihan ng marangal na sagisag ng toro.”

Verse 15

गोवृषो गौतमस्यासीत्‌ कृपस्य सुपरिष्कृत: । स तेन भ्राजते राजन्‌ गोवृषेण महारथ:

Wika ni Sañjaya: “O Hari, ang maringal na bandilang may sagisag na toro—na dating kay Gautama—ay nasa pag-aari na ngayon ni Kṛpa. Sa sagisag na torong iyon, ang dakilang mandirigmang sakay-karwahe ay nagliliwanag; ang kaniyang watawat ay nagpapahayag ng angkan at dangal ng pakikidigma sa gitna ng kaguluhan ng labanan.”

Verse 16

मयूरो वृषसेनस्य काउ्चनो मणिरत्नवान्‌

Wika ni Sañjaya: “(May) isang paboreal—pag-aari ni Vṛṣasena—na kulay ginto at pinalamutian ng mga hiyas at batong mamahalin.”

Verse 17

तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मन:

Wika ni Sañjaya: “Dahil sa sagisag na paboreal na iyon, ang karwahe ng dakilang-loob ay nagningning—kapansin-pansin at maningning sa gitna ng ingay at ligalig ng digmaan, bilang tanda ng kaniyang pagdatal at katayuan.”

Verse 18

मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेडग्नेशिखामिव

Wika ni Sañjaya: “(Siya’y) wari’y liyab ng apoy na naglalagablab sa dulo ng watawat ni Śalya, ang hari ng Madra.”

Verse 19

सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष

Wika ni Sañjaya: “O kagalang-galang, ang Sītā na iyon ay nagningning nang siya’y sumakay sa kaniyang karwahe.”

Verse 20

वराह: सिन्धुराजस्य राजतो5भिविराजते

Sinabi ni Sañjaya: “Ang Varāha, na pag-aari ng hari ng Sindhu, ay kumikislap na lantad—namumukod sa karangyaan ng pagkamaharlika sa gitna ng kaguluhan ng labanan.”

Verse 21

शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथ:

Sinabi ni Sañjaya: “Palamuti ng makinang na watawat na iyon, si Jayadratha ay namukod na maningning—ang kanyang sagisag ang naglantad sa kanya sa gitna ng ligalig ng digmaan, paalaala na sa pakikidigma, ang panlabas na tanda ng kapangyarihan at dangal ay nakapagpapasigla sa kakampi, ngunit nakaaakit din ng panganib.”

Verse 22

सौमदत्ते: पुनर्यूपो यज्ञशीलस्थ धीमतः

Sinabi ni Sañjaya: “Muli, nabanggit/nasilayan ang haliging handog (yūpa) na pag-aari ni Saumadatti—ang marunong na matatag sa disiplina ng paghahandog. Ipinahihiwatig ng taludtod ang diwang maka-Veda sa gitna ng digmaan, na ang birtud ng ritwal at ang minanang dharma ay naaalala kahit sa marahas na siksik ng labanan.”

Verse 23

ध्वज: सूर्य इवाभाति सोमश्नात्र प्रदृश्यते । सदा यज्ञमें लगे रहनेवाले बुद्धिमान्‌ भूरिश्रवाके रथमें यूपका चिह्न बना था। वह ध्वज सूर्यके समान प्रकाशित होता था और उसमें चन्द्रमाका चिह्न भी दृष्टिगोचर होता था ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Ang watawat ay nagningning na parang araw, at sa ibabaw nito’y tanaw rin ang sagisag ng buwan. Sa karwahe ng marunong na si Bhūriśravā—na laging nakatuon sa mga pagtalima sa paghahandog—nakatindig ang tanda ng yūpa (haliging handog). Ang yūpa na iyon, O hari, na yari sa ginto, ay kumikislap nang maringal sa sasakyan ni Saumadatta—iniiuugnay ang pagkakakilanlan ng mandirigma sa digmaan sa dangal at disiplina ng ritong Veda.”

Verse 24

शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान्‌,महाराज! शलके ध्वजमें चाँदीका महान्‌ गजराज बना हुआ था। भरतश्रेष्ठ! वह ध्वज सुवर्णनिर्मित विचित्र अंगोंवाले मयूरोंसे सुशोभित था और आपकी सेनाकी शोभा बढ़ा रहा था

Sinabi ni Sañjaya: “O dakilang hari, ang watawat ni Śala ay kumikislap nang maringal. Sa pamantayang iyon ay hinubog ang isang dambuhalang elepanteng panginoon na yari sa pilak. O pinakamainam sa angkan ng Bharata, pinalamutian pa ang bandila ng mga gintong pabo-real na may kahanga-hangang sari-saring anyo, at lalo nitong pinatingkad ang karangyaan ng iyong hukbo.”

Verse 25

केतु: काञ्चनचित्रा ड्रैर्मयूरिरुपशोभित: । स केतु: शो भयामास सैन्यं ते भरतर्षभ

Wika ni Sañjaya: O dakilang Hari, O toro sa mga Bharata—isang watawat na kumikislap sa ginto at pinalamutian ng mariringal na paboreal na sari-sari ang kulay ang lantad na namukod. Ang sagisag na iyon ay nagdagdag sa ganda at dangal-mandirigma ng iyong hukbo, bilang hayag na tanda ng kapangyarihang hari at ng maayos na lakas ng hukbong nakahanay sa larangan ng digmaan.

Verse 26

यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा । नागो मणिमयो राज्ञो ध्वज: कनकसंवृत:

Wika ni Sañjaya: Kung paanong ang dakilang puting elepanteng Airāvata ang nagpapaganda sa hukbo ng hari ng mga diyos, gayon din namang namukod ang watawat ni Haring Duryodhana—nababalutan ng ginto—na may sagisag ng isang maringal na elepante na tila hiyas. Ipinahihiwatig ng taludtod na ang kapangyarihang hari sa digmaan ay ipinakikita sa pamamagitan ng mga simbolong nagpapalakas-loob sa sariling panig at nagpapangamba sa kaaway; datapwat ang gayong karangyaan ay likas na walang kinikilingang moral, at nakasalalay sa katuwiran ng adhikaing pinaglilingkuran nito.

Verse 27

किंकिणीशतसंह्वादो भ्राजंश्रित्रो रथोत्तमे । व्यभ्राजत भृशं राजन्‌ पुत्रस्तव विशाम्पते

Wika ni Sañjaya: O Hari, panginoon ng bayan, ang iyong anak ay nagningning nang lubha sa ibabaw ng napakahusay na karwaheng pandigma—umaalingawngaw sa ingay ng daan-daang kumakalansing na kampanilya—maningning at maringal, habang ang palabas at panganib ng digmaan ay nagtitipon sa paligid niya.

Verse 28

नवैते तव वाहिन्यामुच्छिता: परमध्वजा:

Wika ni Sañjaya: “Ang mga pangunahing tagapagdala ng watawat ay napabagsak na ngayon sa loob ng iyong hukbo.” Ipinakikita ng ulat ang mabigat at malupit na bigat-moral ng digmaan: kahit ang pinakatanyag na mandirigma, may matatayog na sagisag at dangal, ay hindi rin inililigtas kapag ang tunggaliang pinaiigting ng adharma ay umabot sa sukdulan.

Verse 29

दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपि:

Wika ni Sañjaya: Sa panig ni Arjuna, bilang ikasampu ay iisa lamang—si Mahākapi, ang makapangyarihang dakilang unggoy—na nakatindig bilang natatangi at pambihirang sandigan sa gitna ng hanay.

Verse 30

ततदश्रित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथा:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay pumuwesto sa likod ng mga makinang at napakalalaking panangga, at sumugod sa labanan—naghahanap ng bentahe sa pamamagitan ng pagtatanggol at lakas, sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan.

Verse 31

तथैव धनुरायच्छत्‌ पार्थ: शत्रुविनाशन:

Sinabi ni Sañjaya: Gayundin, si Pārtha (Arjuna), ang tagapuksa ng mga kaaway, ay itinaas at hinila ang kanyang busog—handa nang salubungin ang kalaban nang may disiplinadong paninindigan, sa gitna ng mga hinihingi ng digmaan.

Verse 32

तवापराधादू राजानो निहता बहुशो युधि

Sinabi ni Sañjaya: “Dahil sa iyong pagkakasala, O Hari, maraming mga hari ang napatay nang paulit-ulit sa larangan ng digmaan.”

Verse 33

तेषामासीद्‌ व्यतिक्षेपौ गर्जतामितरेतरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna nila ay sumiklab ang mabangis na paghahalo at banggaan, habang sila’y umuungal sa isa’t isa—bawat panig ay tumutugon sa hamon ng kabila sa kaguluhan ng labanan.

Verse 34

दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च । उस समय एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जना करनेवाले दुर्योधन आदि महारथियों तथा पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनमें परस्पर आघात-प्रतिघात होने लगा ।।

Sinabi ni Sañjaya: Nang magsalpukan ang mga pangunahing maharatha na pinamumunuan ni Duryodhana at si Arjuna—ang “toro” sa mga Pāṇḍava—na nagtatamaan at nagbabalik-salakay sa isa’t isa, noon ang anak ni Kuntī, na si Kṛṣṇa ang kanyang sarathi, ay nagsagawa ng isang sukdulan at kagila-gilalas na gawa.

Verse 35

अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्‌ धनु:

Sinabi ni Sañjaya: Nagningning ang mandirigmang may makapangyarihang bisig habang iwinawasiwas niya ang busog na Gāṇḍīva—ang nakahandang lakas at tindig sa labanan ay tanda ng matatag na loob ng mandirigma at ng mabigat na tungkulin ng isang kṣatriya sa gitna ng digmaang naglalagablab.

Verse 36

तत्रार्जुनो नरव्याप्र: शरैर्मुक्तै: सहस्रशः

Sinabi ni Sañjaya: Doon, si Arjuna—nagpupunyagi sa buong sigla ng isang bayani—ay nagpakawala ng mga palaso nang libu-libo. Sa bigat ng dharma sa digmaan, ang kanyang disiplinadong husay ay naging kasangkapan ng tungkulin, ipinakikitang ang loob at galing ay inihahanay sa malulupit na pangangailangan ng labanan.

Verse 37

ततस्ते5पि नरव्याप्रा: पार्थ सर्वे महारथा:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sumulong din ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—mga lalaking lubos na nakalubog sa siksik ng labanan—O Pārtha, at silang lahat ay bantog na mga pangunahing mandirigma. Ipinahihiwatig nito ang sama-samang paninindigan at tungkuling pandigma na nagtutulak sa kanila pasulong, kahit lalo pang bumibigat ang moral na pasanin ng digmaan.

Verse 38

संवृते नरसिंहैस्तु कुरूणामृषभे<र्जुने । महानासीत्‌ समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य नि:स्वन:,जब कुरुश्रेष्ठ अर्जुन उन पुरुषसिंहोंद्वारा घेर लिये गये, तब उस सेनामें महान्‌ कोलाहल प्रकट हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Nang si Arjuna—ang pinakamatatag sa angkan ng Kuru—ay mapalibutan ng mga mandirigmang tila mga leon, sumiklab ang isang napakalakas na kaguluhan sa hukbo; umalunignig at sumabog ang ingay ng sandatahan, tanda ng tindi ng moral na bigat ng labanan, kung saan nagsasalpukan ang tapang at tungkulin sa harap ng nakalalamang na puwersa.

Verse 53

नानावर्णविरागाभि: शुशुभु: सर्वतो वृता: । वे परम शोभासम्पन्न अनेक प्रकारके बहुरंगे ध्वज सब ओरसे नाना रंगकी पताकाओंद्वारा घिरकर बड़ी शोभा पाते थे

Sinabi ni Sañjaya: Napaliligiran sa lahat ng panig ng mga watawat at bandilang makukulay at matingkad ang pagkakakulay, sila’y nagmistulang maringal—isang panlabas na pagpapakita ng kaayusang pandigma at pagtitiwala sa sarili sa gitna ng naglalagablab na karahasan ng digmaan.

Verse 83

धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यदृश्यत भैरवम्‌ । उस संग्राममें अर्जुनका भयंकर ध्वज वानरके चिह्से सुशोभित दिखायी देता था। उस वानरकी पूँछ सिंहके समान थी और उसका मुख बड़ा ही उग्र था

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, lumitaw ang watawat ni Dhanañjaya (Arjuna) sa anyong nakapanghihilakbot—marikit na may sagisag ng unggoy. Ang buntot ng unggoy ay tulad ng sa leon, at ang mukha’y lubhang mabangis, na wari’y nagpapahayag ng paninindigan ni Arjuna at ng matuwid na tiwalang nagpapakatatag sa kanya sa gitna ng sindak ng digmaan.

Verse 96

त्रासयामास तत्‌ सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्चन: । राजन! श्रेष्ठ वानरसे सुशोभित तथा पताकाओंसे अलंकृत गाण्डीवधारी अर्जुनका वह ध्वज आपकी उस सेनाको भयभीत किये देता था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang watawat ni Arjuna—ang may tangan sa Gāṇḍīva—na pinalamutian ng dakilang sagisag ng unggoy at ginayakan ng mga palawit at banderitas, ay naghasik ng sindak sa hukbong iyon. Sa himig-dharma ng digmaan, hindi ito basta pagpapakitang-gilas: ang pamantayan ay nagiging lantad na tanda ng paninindigan at giting, yumanig sa loob ng kalaban at humubog sa tensiyong moral sa pagitan ng tungkulin at pagwasak.

Verse 104

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Kaya nga, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging ukol sa pagpaslang kay Jayadratha—natapos ang ika-isang daan at ika-apat na kabanata, na tumatalakay sa masalimuot at magulong anyo ng labanan. Ang pormulang pangwakas na ito’y nagtatampok sa walang humpay na pagkakumplikado ng digmaan at inilalagay ang salaysay bilang talaang moral ng mga gawa at bunga sa mas malawak na pakikibakang dharmiko.

Verse 105

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि ध्वजवर्णने पजञ्चाधिकशततमो<ध्याय:

Kaya nga, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging ukol sa pagpaslang kay Jayadratha—nagtatapos ang ika-isang daan at ika-limang kabanata, na nakatuon sa paglalarawan ng mga watawat. Ang pangwakas na kolopon na ito’y inilalagay ang salaysay bilang bahagi ng mas malawak na talaang moral at pangkasaysayan ng digmaan, at nagmamarka ng paglipat sa pag-unlad ng tungkulin, paninindigan, at mga bunga ng mga panatang pandigma.

Verse 116

नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेलक्ष्म समुच्छितम्‌ अश्व॒त्थामाका इन्द्रध्वजके समान प्रकाशमान सुवर्णमय ऊँचा ध्वज वायुकी प्रेरणासे फहराता हुआ कौरव-नरेशोंका आनन्द बढ़ा रहा था

Sinabi ni Sañjaya: Ang matayog na gintong watawat ni Aśvatthāmā—nagniningning na tulad ng pamantayan ni Indra at itinaas bilang sagisag ng angkan ni Droṇa—ay pumapagaspas sa udyok ng hangin at nagdaragdag ng galak at pananalig sa mga haring Kaurava. Sa himig-dharma ng digmaan, ipinahihiwatig ng larawang ito na ang panlabas na tanda ng kapangyarihan at lahi ay kayang magsiklab ng pagmamataas at sigla, kahit sinusubok ng larangan ang mas malalalim na pag-aangkin ng dharma.

Verse 126

आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव । अधिरथपुत्र कर्णका ध्वज हाथीकी सुवर्णमयी रस्सीके चिह्नसे युक्त था। महाराज! वह संग्राममें आकाशको भरता हुआ-सा दिखायी देता था

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa kasagsagan ng labanan ay waring napupuno ang mismong langit. Ang mataas na watawat ni Karṇa, anak ni Adhiratha, ay may tanda ng gintong elepante at pinalamutian ng gintong lubid; sa digmaan ay lumitaw itong napakalawak na para bang sinasakop ang kalangitan.

Verse 133

नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरिता । युद्धसस्‍्थलमें कर्णके ध्वजपर सुवर्णमयी मालासे विभूषित पताका वायुसे आन्दोलित हो रथकी बैठकपर नृत्य-सा कर रही थी

Wika ni Sañjaya: Sa bugso ng hangin, ang bandilang pinalamutian ng gintong kuwintas sa watawat ni Karṇa ay umuugoy sa larangan ng digmaan, na wari’y sumasayaw sa upuan ng karwahe.

Verse 153

त्रिपुरघ्नरथो यद्वद्‌ गोवृषेण विराजता । पाण्डवोंके आचार्य

Wika ni Sañjaya: Kung paanong ang karwahe ng Tagapagpuksa ng Tripura (Śiva) ay nagniningning dahil sa marikit na sagisag ng toro, gayon din ang dakilang karwahe ni Kṛpācārya—guro ng mga Pāṇḍava, isang mapag-ascetang brāhmaṇa mula sa angkan ni Gautama—ay naging maringal; sa kanyang watawat ay nakaukit ang magandang tanda ng toro, na lalo pang nagpaganda sa kanyang karwahe.

Verse 163

व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत्‌ सेनाग्रमुपशो भयन्‌ । वृषसेनका मणिरत्नविभूषित सुवर्णमय ध्वज मयूर-चिह्नसे युक्त था। वह मयूर सेनाके अग्रभागकी शोभा बढ़ाता हुआ इस प्रकार खड़ा था, मानो बोल देगा

Wika ni Sañjaya: Sa pinakaharap ng hukbo ay may nakatayong watawat na ginto, pinalamutian ng mga hiyas, na wari’y magsasalita. May sagisag ng pabo real, pinatitingkad nito ang karangyaan ng unahang hanay at tila ipinahahayag ng mismong anyo nito ang dangal at paninindigan ng panig ni Vṛṣasena sa gitna ng digmaan.

Verse 183

सौवर्णी प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम्‌ । मद्रराज शल्यकी ध्वजाके अग्रभागमें हमने अग्निशिखाके समान उज्ज्वल, सुवर्णमय, अनुपम तथा शुभ लक्षणोंसे युक्त एक सीता (हलसे भूमिपर खींची हुई रेखा) देखी थी

Wika ni Sañjaya: Nasaksihan namin sa pinakaharap na bahagi ng watawat ni Śalya, hari ng Madra, ang isang gintong “sītā”—isang guhit na parang bakas ng araro na hinihila sa lupa—na nagniningning na tila dila ng apoy, walang kapantay, at may mga mapalad na tanda.

Verse 196

सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता । माननीय नरेश! जैसे खेतमें हलकी नोकसे बनी हुई रेखा सभी बीजोंके अंकुरित होनेपर शोभासम्पन्न दिखायी देती है

Wika ni Sañjaya: “O kagalang-galang na hari! Kung paanong ang guhit na ukit ng dulo ng araro sa bukid ay nagiging marikit kapag sumibol na ang lahat ng binhi, gayon din ang ‘Sītā’—ang tudling na likha ng araro—ay nagkamit ng dakilang ningning nang sumandig sa karwaheng pandigma ng hari ng Madra.”

Verse 203

ध्वजाग्रेडलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृत: । सिन्धुराज जयद्रथकी ध्वजाके अग्रभागमें उज्ज्वल सूर्यके समान श्वेत कान्तिमान्‌ और सोनेकी जालीसे विभूषित चाँदीका बना हुआ वराहचिह्न अत्यन्त सुशोभित हो रहा था

Inilarawan ni Sañjaya: Sa pinakatuktok ng watawat ni Jayadratha, hari ng Sindhu, ay kumikislap ang sagisag na Varāha (baboy-ramo) na yari sa pilak—maputing nagniningning na tila araw—at lalo pang pinalamutian ng lambat na ginto, kaya’t lubhang maringal ang anyo.

Verse 213

यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शोभते । जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्राममें पूषा शोभा पाते थे, उसी प्रकार उस रजतनिर्मित ध्वजसे जयद्रथकी शोभा हो रही थी

Wika ni Sañjaya: “Kung paanong si Pūṣan ay minsang nagningning sa sinaunang digmaan ng mga deva at asura, gayon din si Jayadratha ay nagmistulang maringal, at lalo pang pinatingkad ng kanyang bandilang yari sa pilak.”

Verse 236

राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूप: समुच्छित: । राजन! जैसे यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयमें ऊँचा यूप सुशोभित होता है, भूरिश्रवाका वह सुवर्णमय यूप वैसे ही शोभा पा रहा था

Wika ni Sañjaya: “O Hari! Kung paanong sa pinakadakilang handog—ang Rājasūya—ang mataas na haliging pang-alay (yūpa) ay nakatindig na maringal, gayon din ang gintong yūpa ni Bhūriśravas ay nagningning sa karangalan.”

Verse 286

व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभा: । ये नौ उत्तम ध्वज आपकी सेनामें बहुत ऊँचे थे और प्रलयकालके सूर्यके समान अपना प्रकाश फैलाते हुए आपकी सेनाको उद्धासित कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: “Ang matatayog na watawat at mga bandilang iyon, maningning na tila araw sa wakas ng isang yugto, ay nagkalat ng kanilang liwanag at nagpasinag sa iyong hukbo.”

Verse 306

कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपा: । तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले उन सब महारथियोंने अर्जुनको मारनेके लिये तुरंत ही विचित्र, चमकीले और विशाल धनुष हाथमें ले लिये

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga makapangyarihang mandirigmang iyon—mga tagasunog ng kaaway—ay dagling kumuha ng kanilang mga pana alang-alang kay Arjuna. Pagkaraan, sa layuning patayin si Arjuna, agad nilang sinunggaban ang mga panang kakaiba, kumikislap, at napakalalaki, handang magpataw ng pighati sa kanilang mga kaaway.

Verse 316

गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद्‌ राजन दुर्मन्त्रिते तव । राजन! उसी प्रकार दिव्य कर्म करनेवाले शत्रुनाशन पार्थने भी आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप अपने गाण्डीव धनुषको खींचा

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, dahil sa iyong maling payo, si Arjuna—ang may mga gawang tila maka-diyos at tagapagwasak ng kaaway—ay hinila rin ang kanyang pana na Gāṇḍīva. Kaya, sa bunga ng iyong ligaw na patakaran, ang mga puwersang dapat sana’y napigil ay napilitang kumilos nang pasya at walang atrasan.”

Verse 326

नानादिग्भ्य: समाहूता: सहया: सरथद्विपा: । महाराज! आपके अपराधसे उस युद्धसस्‍्थलमें अनेक दिशाओंसे आमन्त्रित होकर आये हुए बहुत-से राजा अपने घोड़ों, रथों और हाथियोंसहित मारे गये हैं

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang hari, dahil sa iyong pagkakasala, sa larangan ng digmaan ay maraming haring kapanalig—na tinawag mula sa iba’t ibang dako—ang napatay, kasama ang kanilang mga kabayo, mga karwahe, at mga elepante.

Verse 343

यदेको बहुभि: सार्ध समागच्छदभीतवत्‌ | वहाँ श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने यह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम किया कि अकेले ही बहुतोंके साथ निर्भय होकर युद्ध आरम्भ कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Kay kamangha-mangha ang tapang na iyon—si Arjuna, anak ni Kuntī, na si Śrī Kṛṣṇa ang kanyang tagapagmaneho ng karwahe, ay walang takot na humarap sa marami kahit mag-isa, at siya mismo ang nagpasimula ng labanan.”

Verse 353

जिगीषुस्तान्‌ नरव्याप्रो जिघांसुश्च जयद्रथम्‌ । उनपर विजय पानेकी इच्छा रखकर जयद्रथके वधकी अभिलाषासे गाण्डीव धनुषको खींचते हुए पुरुषसिंह महाबाहु अर्जुनकी बड़ी शोभा हो रही थी

Sinabi ni Sañjaya: Taglay ang pasyang manaig sa mga kaaway na iyon at ang nag-aalab na hangaring patayin si Jayadratha, si Arjuna—ang tigre sa mga tao, ang makapangyarihang bisig—ay nagningning sa karangalan habang hinihila niya ang pana na Gāṇḍīva.

Verse 363

अदृश्यांस्तावकान्‌ योधानू्‌ प्रचक्रे शत्रुतापन: । उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले नरव्याप्र अर्जुनने अपने छोड़े हुए सहस्तरों बाणोंद्वारा आपके योद्धाओंको अदृश्य कर दिया

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, ang tagasunog ng mga kaaway, ay nagpa-“di-nakikita” sa inyong mga mandirigma—sapagkat lubos silang natabunan at nalunod sa rumaragasang ulang ng libu-libong palasong pinakawalan niya. Sa moral na himpapawid ng digmaan, ipinahihiwatig ng larawang ito na ang giting, kapag itinali sa panata at layuning pinili, ay makapagpapawalang-lakas maging sa matatapang, at magpapalubog sa kanila sa bunga ng panig na kanilang kinampihan.

Verse 376

अदृश्यं समरे चक्र: सायकौचै: समन्तत: । तब उन सभी पुरुषसिंह महारथियोंने भी समरांगणमें सब ओरसे बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको अदृश्य कर दिया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ginawa nila siyang tila di-nakikita sa lahat ng panig, sa pamamagitan ng siksik na mga kumpol ng palasong bumubuhos sa paligid. Ang mga maharathi na tulad ng mga leon, sa pag-ulan ng mga volley sa buong larangan, ay tinabunan si Arjuna hanggang hindi na siya matanaw—larawang nagpapakita na ang galing sa digmaan ay maaaring pansamantalang magtabing kahit sa pinakadakilang bayani sa gitna ng bagsik ng labanan.

Verse 1763

यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । राजेन्द्र! जैसे स्वामी स्कन्दका रथ सुन्दर मयूर-चिह्लसे शोभित होता है, उसी प्रकार महामना वृषसेनका रथ उस मयूरचिह्लसे शोभा पा रहा था

Wika ni Sañjaya: “O hari, kung paanong ang karwahe ni Panginoong Skanda ay nagniningning na may sagisag ng paboreal, gayon din ang karwahe ng marangal na si Vṛṣasena—kumikinang, pinapaganda ng kaparehong tanda ng paboreal.”

Verse 2736

ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा । प्रजानाथ! वह विचित्र ध्वज दुर्योधनके उत्तम रथपर सैकड़ों क्षुद्रधंटिकाओंकी ध्वनिसे शोभायमान था। उस महान्‌ ध्वजसे युद्धस्थलमें आपके पुत्र कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang inyong anak—si Duryodhana, ang pinakadakila sa mga Kuru—ay nagningning nang lubos. Ang kanyang mainam na karwahe, may dakilang bandila at makulay na pamantayang kumikilos, ay lalo pang naging maringal dahil sa pagkalansing ng daan-daang maliliit na kampanilya. Sa pamamagitan ng mataas na bandilang iyon, siya’y nagpakitang lalo pang marilag sa larangan—larawan ng maharlikang pagmamataas at pagpapamalas ng lakas-militar sa gitna ng bigat ng dharma sa digmaan.

Verse 2936

अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्नलिना । दसवाँ ध्वज एकमात्र अर्जुनका ही था, जो विशाल वानरचिह्लसे सुशोभित था। उससे अर्जुन उसी प्रकार देदीप्यमान हो रहे थे, जैसे अग्निसे हिमालय पर्वत उद्धासित होता है

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng bandilang iyon, nagningas ang liwanag ni Arjuna—gaya ng Himalaya na naliliwanagan ng isang koronang apoy. Ang kanyang karwahe ay may iisang matayog na pamantayan, maringal sa sagisag ng Dakilang Wanara (malaking unggoy); at dahil dito, si Arjuna’y nagmistulang maningning, nagbubunsod ng pagkamangha at matibay na loob sa gitna ng bigat ng dharma sa digmaan.