Adhyaya 28

Verse 1

अपन बक। ] अति्ऑशाड<ह (पुत्रदर्शनपर्व) एकोनत्रिशो<5 ध्याय: 5300 बान्धवोंके शोकसे दुखी होना तथा गान्धारी और व्यासजीसे अपने मरे हुए पुत्रोंके दर्शन करनेका अनुरोध जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते

Sinabi ni Janamejaya: “O brahmin, nang ang Haring Dhṛtarāṣṭra—panginoon ng lupa—ay umalis upang manirahan sa gubat, kasama ang kanyang reyna na si Gāndhārī at ang manugang na si Kuntī, ano ang sumunod na nangyari? Isalaysay mo sa akin kung paano naganap ang kamangha-manghang pangyayaring ipinangako ng lubhang maningning na si Vyāsa, na nagsabing, ‘Maghahayag ako ng isang kagila-gilalas na pangyayari’—noong si Vidura ay nagkamit na ng ganap na kaganapan at pumasok sa katawan ni Dharmarāja Yudhiṣṭhira, at ang lahat ng anak ni Pāṇḍu ay naninirahan sa loob ng nasasakupan ng ermitanyo.”

Verse 2

विदुरे चापि संसिद्धि धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले

Sinabi ni Janamejaya: “Nang si Dhṛtarāṣṭra, panginoon ng lupa, ay tumungo sa pamumuhay sa gubat kasama ang reyna niyang si Gāndhārī at ang manugang na si Kuntī; nang si Vidura ay nagkamit ng ganap na kaganapan at pumasok sa katauhan ni Dharmarāja Yudhiṣṭhira; at nang ang lahat ng anak ni Pāṇḍu ay naninirahan sa loob ng nasasakupan ng ermitanyo—paano naganap ang kamangha-manghang pangyayaring ipinangako ng maningning na si Vyāsa, na nagsabing, ‘Maghahayag ako ng isang kagila-gilalas na pangyayari’? Isalaysay mo sa akin.”

Verse 3

यत्‌ तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद्‌ वदस्व मे

Wika ni Janamejaya: “Ang lubhang maningning na pantas na si Vyāsa ay minsang nagpahayag, ‘Magpapakita ako ng isang kababalaghan.’ Ipagpaumanhin mo, kagalang-galang, at sabihin sa akin kung paano naganap ang kahanga-hangang pangyayaring iyon—noong si Haring Dhṛtarāṣṭra, panginoon ng lupa, ay umalis upang manirahan sa gubat kasama ang kanyang legal na asawa na si Gāndhārī at ang manugang na si Kuntī; noong si Vidura ay nagkamit ng ganap na katuparan at pumasok sa katawan ni Dharmarāja Yudhiṣṭhira; at noong ang lahat ng Pāṇḍava ay nanirahan sa loob ng bakuran ng ashram.”

Verse 4

वनवासे च कौरव्य: कियन्तं कालमच्युत: । युधिष्ठिरो नरपति्यवसत्‌ सजनस्तदा,अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले कुरुवंशी राजा युधिष्ठिर कितने दिनोंतक सब लोगोंके साथ वनमें रहे थे?

Tinanong ni Janamejaya: “O supling ng angkan ng Kuru, sabihin mo—gaano katagal nanahan sa gubat si Haring Yudhiṣṭhira, na matatag at hindi kailanman lumilihis sa wastong hangganan ng kanyang dharma, kasama ang kanyang mga tao noon?”

Verse 5

किमाहाराश्ष ते तत्र ससैन्या न्यवसन्‌ प्रभो | सान्तःपुरा महात्मान इति तद्‌ ब्रूहि मेडनघ,प्रभो! निष्पाप मुने! सैनिकों और अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ वे महात्मा पाण्डव क्या आहार करके वहाँ निवास करते थे?

Sinabi ni Janamejaya: “O panginoon, anong pagkain ang tinanggap nila roon habang naninirahan ang mga dakilang Pāṇḍava kasama ang kanilang hukbo at ang mga babae ng panloob na palasyo? O walang dungis, sabihin mo sa akin ito.”

Verse 6

वैशम्पायन उवाच ते<नुज्ञातास्तदा राजन्‌ कुरुराजेन पाण्डवा: । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Hari, nang magkagayon ay nabigyan ng pahintulot ng haring Kuru ang mga Pāṇḍava. Kaya sila’y nagpahinga roon at tumanggap ng sari-saring pagkain at inumin. Ipinakikita ng tagpong ito ang isang sandali ng makatarungang pagtanggap at pakikipagkasundo—na kahit matapos ang malaking digmaan, ang wastong pahintulot, pagpipigil, at pag-aaruga sa panauhin ay sinusunod pa rin.”

Verse 7

मासमेकं विजहुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद्‌ व्यासो यथोक्त ते मयानघ

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa loob ng isang buong buwan ay nanatili sila sa gubat, kasama ang kanilang hukbo at ang mga babae ng panloob na palasyo. Pagkaraan, o walang dungis, gaya ng sinabi ko sa iyo, dumating doon si Vyāsa.”

Verse 8

तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिन्‌पसंनिधौ । व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजम्मुर्मुन॒यो परे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Habang nagpapatuloy ang mga pag-uusap na iyon sa harap ng lahat, O Hari, at sila’y nakaupo sa likuran ni Vyāsa, dumating din doon ang iba pang mga pantas.

Verse 9

नारद: पर्वतश्चैव देवलश्न महातपा: । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्न चित्रसेनश्व भारत,भारत! उनमें नारद, पर्वत, महातपस्वी देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु तथा चित्रसेन भी थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Bhārata, kabilang sa kanila sina Nārada at Parvata, ang dakilang asceta na si Devala, at gayundin ang mga Gandharva na sina Viśvāvasu, Tumburu, at Citrasena.”

Verse 10

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपा: । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञात: कुरुराजो युधिष्ठिर:,धृतराष्ट्रकी आज्ञासे महातपस्वी कुरुराज युधिष्ठिरने उन सबकी भी यथोचित पूजा की

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ayon sa nararapat na kaugalian, si Yudhiṣṭhira—ang haring Kuru na dakila sa pag-aayuno at disiplina—matapos munang humingi ng pahintulot kay Dhṛtarāṣṭra, ay naghandog din sa kanila ng angkop na parangal.

Verse 11

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात्‌ । आसजनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च,युधिष्ठिससे पूजा ग्रहण करके वे सब-के-सब मोरपंखके बने हुए पवित्र एवं श्रेष्ठ आसनोंपर विराजमान हुए

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, silang lahat, matapos tumanggap ng parangal mula kay Yudhiṣṭhira, ay naupo sa mga banal at mararangal na upuan—mga luklukan na mainam at pinalamutian ng balahibo ng paboreal.

Verse 12

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामति: । पाण्डुपुत्रै: परिवृतो निषसाद कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ! उन सबके बैठ जानेपर पाण्डवोंसे घिरे हुए परम बुद्धिमान्‌ राजा धुृतराष्ट्र बैठे

Nang makaupo na silang lahat, ang haring si Dhṛtarāṣṭra na lubhang marunong—napalilibutan ng mga anak ni Pāṇḍu—ay naupo rin, O pinakadakila sa mga Kuru.

Verse 13

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्लान्यास्तथान्याभि: सहोपविविशुस्तत:,गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा दूसरी स्त्रियाँ अन्य स्त्रियोंके साथ आस-पास ही एक साथ बैठ गयीं

Wika ni Vaiśampāyana: Si Gāndhārī, Kuntī, Draupadī, at Sātvātī (Subhadrā), kasama ang iba pang kababaihan, ay naupo nang magkakasama sa malapit.

Verse 14

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठा श्ना भवन्‌ नूप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिता:

Wika ni Vaiśampāyana: Doon, sa gitna nila, sumibol ang mga banal na pag-uusap na matibay na nakaugat sa dharma, O hari. Nagsimula rin ang mga talakayan tungkol sa mga sinaunang rishi at matatandang kaugalian, na hinahabi ng mga salaysay ukol sa mga deva at asura.

Verse 15

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम्‌ । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठ; पुनरेव स तद्‌ वच:

Pagkaraan, nang sumapit na sa wakas ang salaysay, si Vyāsa—ang pinakadakila sa mga nagsasalita—ay nagsalita sa panginoong yaon na nakakakita sa mata ng karunungan, at muling binigkas sa kanya ang mga salitang ito.

Verse 16

विदितं मम राजेन्द्र यत्‌ ते हृदि विवक्षितम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “O pinakamainam sa mga hari, batid ko na ang nais mong ipahayag sa iyong puso.”

Verse 17

गान्धार्याश्वैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा

Wika ni Vaiśampāyana: “At ang dalamhati ni Gāndhārī—anumang pighating nananahan sa kanyang puso—ay nananatili roon nang walang patid.”

Verse 18

कुन्त्याश्व यन्महाराज द्रौपद्याश्व हृदि स्थितम्‌ “महाराज! गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदीके हृदयमें भी जो दुःख सदा बना रहता है, वह भी मुझे ज्ञात है ।। यच्च धारयते तीव्र दु:खं पुत्रविनाशजम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “O dakilang hari, batid ko ang dalamhating dalam na nananahan sa puso ni Kuntī at gayundin sa puso ni Draupadī—ang matinding pighating patuloy nilang pasan, na isinilang mula sa pagkapuksa ng kanilang mga anak na lalaki.”

Verse 19

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नूप

Wika ni Vaiśampāyana: “Nang marinig ang tungkol sa pagtatagpong ito ng kanilang lahat, ayon sa tunay na nangyari, O hari, …”

Verse 20

इमे च देवगन्धर्वा: सर्वे चेमे महर्षय:

Wika ni Vaiśampāyana: “Narito ang mga makalangit na Gandharva, at narito rin ang lahat ng mga dakilang rishi.” Ipinahihiwatig ng salaysay na ang tagpong ito’y nasasaksihan at pinahihintulutan ng mga nilalang na marangal, kaya’t ang mga pangyayaring nagaganap ay may bigat na moral at kosmiko.

Verse 21

तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं काम॑ प्रददामि ते

“Kung gayon, sabihin mo sa akin, O lubhang marunong: anong hangarin mo ang ipagkakaloob ko sa iyo?”

Verse 22

एवमुक्त: स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना

Nang siya’y kausapin nang gayon ni Vyāsa na may di-masukat na karunungan, ang pinakadakila sa mga hari ay tahimik na nakinig—handa nang tumugon ayon sa dharma at sa payo ng isang rishi na ang pananaw ay lampas sa karaniwang paghatol.

Verse 23

धन्यो>स्म्यनुगृहीतश्व सफलं जीवितं च मे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Mapalad ako; pinagkalooban ako ng biyaya, at ang aking buhay ay nagbunga rin.”

Verse 24

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मन:

“At ngayong araw din, malinaw kong nauunawaan ang minimithing landas at tadhanang nakalaan sa aking sarili rito.”

Verse 25

दर्शनादेव भवतां पूतो<हं नात्र संशय:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa mismong pagtanaw ko sa inyo, ako’y nalinis na—walang alinlangan dito.”

Verse 26

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भूशम्‌

Ngunit ang taong iyon—mapurol ang isip at lubhang baluktot ang pag-unawa—ay labis na pinahirapan ng sunud-sunod na kabiguan at kahihiyan; sa halip na maituwid, lalo pang nalugmok ang kanyang diwa sa pagkalito.

Verse 27

अपापा: पाण्डवा येन निकृता: पापबुद्धिना

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang mga Pāṇḍava—mga lalaking walang sala—ay nilinlang at inapi ng isang taong ang isip ay lubog sa masamang hangarin.

Verse 28

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें व्यासवाक्यविषयक अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,राजानश्न महात्मानो नानाजनपदेश्वरा:

Sa ganitong paraan, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Āśramavāsika Parvan—lalo na sa bahaging Āśramavāsa—natapos ang ikadalawampu’t dalawang kabanata na tumatalakay sa mga salita ni Vyāsa. Ipinapaalaala nito ang pagdalo ng mga haring dakila ang loob, mga pinunong namamahala sa sari-saring kaharian, at itinatampok ang malawak na larangang moral at pampolitika kung saan inilalagay ang payo, pagtalikod sa daigdig, at mga bunga ng digmaan.

Verse 29

ये ते पितृश्च दारांश्व प्राणांक्ष मनसः प्रियान्‌,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि धृतराष्ट्रादिकृतप्रार्थने एकोनत्रिंशो5ध्याय:

Wika ni Vaiśampāyana: “Yaong mga ama ninyo, at yaong mga asawa, at maging ang mismong mga buhay—tunay, ang lahat ng minamahal ng inyong puso…” (Sa ganito niya sinisimulang isa-isahin ang pinakamamahal na ugnayan at mahahalagang bagay sa buhay, upang itindig ang damdamin at batayang moral para sa darating na panalangin at pananabik na muling makita o makapiling, sa gitna ng pagtalikod sa daigdig at ng panahon matapos ang digmaan.)

Verse 30

का नु तेषां गतिर्ब्रह्यन्‌ मित्रार्थे ये हता मूृथे

Wika ni Vaiśampāyana: “O Brahmana, anong hantungan ang tinatamo ng mga napatay sa digmaan alang-alang sa isang kaibigan?”

Verse 31

दूयते मे मनो5भीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Paulit-ulit na pinahihirapan ng dalamhati ang aking isip, sapagkat ako ang naging sanhi upang mapatay ang makapangyarihan.”

Verse 32

मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना

“Dahil sa aking anak—nalinlang, makasalanan, at salat sa wastong paghatol—…”

Verse 33

एतत्‌ सर्वमनुस्मृत्य दहमानो दिवानिशम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa pag-alaala ko sa lahat ng ito, ako’y nagliliyab araw at gabi. Dahil sa dalamhati at pighati, wala akong matagpuang kapayapaan. Ama, nalugmok sa mga pag-aalalang ito, kailanma’y hindi ko nakakamit ang katahimikan.”

Verse 34

न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहत: । इति मे चिन्तयानस्य पित: शान्तिर्न विद्यते

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dahil sa pighati at dalamhati na dumadagok sa akin, hindi ko nakakamit ang kapayapaan. Habang paulit-ulit kong binabalikan sa isip ang mga bagay na ito, ama, walang kapayapaan para sa akin.”

Verse 35

वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविध तस्य राजर्षे: परिदेवितम्‌ । पुनर्नवीकृत: शोको गान्धार्या जनमेजय

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Janamejaya, nang marinig ang sari-saring panaghoy ng maharlikang rishi na iyon—si Dhṛtarāṣṭra—muling nag-alab ang dalamhati ni Gāndhārī, na wari’y muling pinasariwa.”

Verse 36

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्या श्न सुभद्रायास्तथैव च । तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह,कुन्ती, दौपदी, सुभद्रा तथा कुरुरगाजकी उन सुन्दरी बहुओंका शोक भी फिरसे उमड़ आया

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Muling umapaw ang dalamhati kay Kuntī, sa anak na babae ni Drupada (si Draupadī), at gayundin kay Subhadrā—sa mga mararangal na babaeng iyon, mga manugang ng angkan ng Kuru.”

Verse 37

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत्‌ । श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राज्जलिरुत्थिता,आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी देवी श्वशुरके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयीं और पुत्रशोकसे संतप्त होकर इस प्रकार बोलीं

Nalugmok sa dalamhati para sa kanyang mga anak, nagsalita si Gāndhārī ng ganito. Ang reyna, na nakatali ng tela ang mga mata, ay tumindig sa harap ng kanyang biyenan na nakapagdaupang-palad sa paggalang; at—nag-aalab sa pighati—nagsimulang magsalita.

Verse 38

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुज्भव । अस्य राज्ञो हतान्‌ पुत्रान शोचतो न शमो विभो,मुनिवर! प्रभो! इन महाराजको अपने मरे हुए पुत्रोंक लिये शोक करते आज सोलह वर्ष बीत गये; किंतु अबतक इन्हें शान्ति नहीं मिली

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O pinakadakila sa mga pantas, lumipas na ang labing-anim na taon, ngunit ang haring ito—na nagdadalamhati sa mga anak na pinaslang—ay hindi pa rin nakatagpo ng kapayapaan. Hindi pa napapawi ang kanyang pighati, na nagpapakita kung paanong ang pagkakapit sa sariling minamahal at ang sugat ng digmaan ay patuloy na nakagagapos sa isip kahit matagal nang umusad ang panahon.”

Verse 39

पुत्रशोकसमाविष्टो नि:श्वसन्‌ होष भूमिप: । न शेते वसती: सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang pantas, nilamon ng dalamhati sa mga anak, si Haring Dhṛtarāṣṭra ay paulit-ulit na humihinga nang malalim at dumaraing. Buong magdamag ay wala siyang pahinga; hindi dumarating sa kanya ang tulog.”

Verse 40

लोकानन्यान्‌ समर्थो5सि स्रष्टं सर्वास्तपोबलात्‌ | किमु लोकान्तरगतान्‌ राज्ञो दर्शयितुं सुतान्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa lakas ng iyong pag-aayuno at pagninilay (tapas), kaya mong lumikha ng iba pang mga daigdig. Kung gayon, ano ang hirap para sa iyo na ipakita sa hari—kahit minsan lamang—ang kanyang mga anak na napunta na sa ibang dako?”

Verse 41

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम्‌ । शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा

Sinabi ni Vaiśampāyana: “At si Draupadī, si Kṛṣṇā—na ang mga kamag-anak at mga anak na lalaki ay pinaslang nang malupit—ay labis na nagdadalamhati. Sa lahat ng mga manugang na babae, siya ang pinakaminamahal.”

Verse 42

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी । सौभद्रवधसंतप्ता भृशं॑ शोचति भाविनी

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Gayundin, si Subhadrā—kapatid na babae ni Kṛṣṇa, mahinahon magsalita at marangal ang puso—ay labis na pinahirapan ng pagkamatay ni Saubhadra (Abhimanyu) at nagluksa nang matindi.”

Verse 43

“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।।

Sinabi ni Vaiśampāyana: Si Subhadrā—kapatid ni Śrī Kṛṣṇa, maamo at laging nagsasalita ng mga salitang mapalad—ay patuloy na sinusunog ng dalamhati sa pagkamatay ng kanyang anak na si Abhimanyu, at walang pahingang lumulubog sa pagdadalamhati. At narito rin ang pinakamamahal na asawa ni Bhūriśravas, nakaupo, wasak sa sakuna ng pagkamatay ng kanyang kabiyak at mariing nananangis. Ang kanyang matalinong biyenan, si Bāhlika—pinakadakila sa mga Kuru—ay napatay rin; at si Somadatta, ama ni Bhūriśravas, kasama ang sarili niyang ama, ay nagwakas bilang bayani sa dakilang digmaang iyon.

Verse 44

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्‌ बाह्विक: स कुरूद्गवह: । निहतः सोमदत्तश्न पित्रा सह महारणे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang kanyang matalinong biyenan, si Bāhlika—pinakadakila sa mga Kuru—ay napatay. At si Somadatta rin, kasama ang kanyang ama, ay namatay sa dakilang labanan.”

Verse 45

श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्‌ रणाजिरे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang pantas, ito ang sandaang manugang na babae na naglilingkod sa akin—ang mga asawa ng iyong anak, ang maringal na hari, lubhang marunong at hindi kailanman tumatalikod sa labanan—na ang sandaang anak na lalaki ay napatay sa larangan ng digmaan. Tinamaan ng napakalaking dalamhati dahil sa sakunang iyon, nananatili silang tapat sa paglilingkod sa akin, kahit ang kanilang pagdadalamhati ay paulit-ulit na nagpapalalim sa pagluluksa naming dalawa ng hari.”

Verse 46

तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम्‌ । पुन: पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang karamihan ng kanyang mga asawa, bagsak sa dalamhati at pighati, ay paulit-ulit na nagpaparami ng panaghoy—sa hari at sa akin din.”

Verse 47

ये च शूरा महात्मान: श्वशुरा मे महारथा:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “At yaong mga magigiting at dakilang-loob na lalaki—ang aking mga biyenan—na mga makapangyarihang mandirigmang nakasakay sa karwahe…”

Verse 48

तव प्रसादाद्‌ भगवन्‌ विशोको<यं महीपति:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa iyong mapagpalang biyaya, O Pinagpala, ang haring ito ay napalaya na sa dalamhati.”

Verse 49

इत्युक्तवत्यां गान्धार्या कुन्ती व्रतकृशानना

Nang masabi ni Gandhārī ang gayon, si Kuntī—na ang mukha’y pumayat dahil sa mga panata at pag-aayuno—(sumagot/naroon), sa tagpong ang dalamhati’y pinapahinahon ng mahigpit na pagpipigil, at ang bigat ng dating gawa ay binabata sa katahimikan at panata.

Verse 50

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शन:

Pagkaraan, ang pantas na si Vyāsa—kilala bilang tagapagkaloob ng biyaya at may kapangyarihang makarinig at makakita mula sa malayo—ay nagsalita tungkol sa bagay na iyon sa malawak niyang pananaw, habang ang salaysay ay lumilihis tungo sa paggabay at mahabaging pagdamay.

Verse 51

तामुवाच ततो व्यासो यत्‌ ते कार्य विवक्षितम्‌

Pagkaraan ay sinabi ni Vyāsa sa kanya: “Sabihin mo sa akin kung ano ang nais mong maganap—anong layunin ang ibig mong ipahayag.”

Verse 52

श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Pagkaraan, yumuko si Kuntī at nagbigay-galang sa kanyang biyenan. Sa mahinahong pagkamahiyain, ibinunyag niya ang isang sinauna at matagal nang ikinubling lihim—isang sandaling ang pagpapakumbaba at pagsasabi ng katotohanan ay itinanghal higit sa sariling hiya, alang-alang sa dharma.

Verse 53

उवाच वाक्‍्यं सत्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्‌,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

Sinabi ni Vaiśampāyana: Sa mahinhin at nag-aatubiling tinig, sinimulan niyang ibunyag ang isang sinaunang bagay. Pagkaraan, si Kuntī ay yumuko, nagbigay-galang sa kanyang biyenan; at bagaman nahihiya, nanatiling matatag, inihayag niya ang isang lumang lihim na matagal nang ikinubli, at nagsalita.

Verse 153

प्रीयमाणो महातेजा: सर्ववेदविदां वर: । बातचीतके अनन्‍्तमें सम्पूर्ण वेदवेत्ताओं और वक्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी महर्षि व्यासजीने प्रसन्न होकर प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रसे पुन: वही बात कही

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nalugod sa puso, ang dakilang pantas na si Vyāsa—nagniningning sa kapangyarihang espirituwal at pinakadakila sa lahat ng nakaaalam ng mga Veda—ay muling nagsabi ng gayunding mga salita kay Haring Dhṛtarāṣṭra, na ang panloob na paningin ay napukaw ng karunungan.

Verse 186

सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम | “श्रीकृष्णकी बहन सुभद्रा अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेका जो दुःसह दुःख हृदयमें धारण करती है, वह भी मुझसे अज्ञात नहीं है

Sinabi ni Vaiśampāyana: «Si Subhadrā, kapatid na babae ni Kṛṣṇa—alam ko rin ito: ang di-matiis na dalamhating pasan niya sa puso dahil sa pagkakapatay sa kanyang anak na si Abhimanyu ay hindi lingid sa akin.»

Verse 193

संशयच्छेदनार्थाय प्राप्त: कौरवनन्दन । “कौरवनन्दन! नरेश्वर! वास्तवमें तुम सब लोगोंका यह समागम सुनकर तुम्हारे मानसिक संदेहोंका निवारण करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ

Sinabi ni Vaiśampāyana: «O ligaya ng angkan ng Kuru, O hari! Naparito ako upang putulin ang pag-aalinlangan. Nang mabalitaan ko ang pagtitipong ito, dumating ako upang pawiin ang mga pagdududa sa iyong isipan.»

Verse 203

पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भूतम्‌ । 'ये देवता, गन्धर्व और महर्षि सब लोग आज मेरी चिरसंचित तपस्याका प्रभाव देखें

Sinabi ni Vaiśampāyana: «Masdan nila ngayon ang kapangyarihang isinilang mula sa matagal kong naipong pag-aayuno at pagninilay—masaksihan nawa ng mga diyos, ng mga Gandharva, at ng mga dakilang rishi ang bisa ng aking penansang naipon sa paglipas ng panahon.»

Verse 213

प्रवणो5स्मि वरं दातुं पश्य मे तपस: फलम्‌ । “महाप्राज्ञ नरेश! बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा अभीष्ट मनोरथ प्रदान करूँ? आज मैं तुम्हें मनोवाञ्छित वर देनेको तैयार हूँ। तुम मेरी तपस्याका फल देखो”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Handa akong magbigay ng isang biyaya. Masdan mo ang bunga ng aking pag-aayuno at pagninilay. Magsalita ka, O haring marunong—anong minimithing hangarin ang nais mong tuparin ko para sa iyo?”

Verse 233

यन्मे समागमोउद्येह भवद्धिः सह साधुभि: । 'भगवन्‌! आज मैं धन्य हूँ, आपलोगोंकी कृपाका पात्र हूँ तथा मेरा यह जीवन भी सफल है; क्योंकि आज यहाँ आप-जैसे साधु-महात्माओंका समागम मुझे प्राप्त हुआ है

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Mapalad ako ngayon—karapat-dapat sa inyong habag—at namunga ang aking buhay; sapagkat dito at ngayon, nakamtan ko ang pakikisama sa inyo, mga mararangal at banal na dakilang kaluluwa.”

Verse 246

ब्रह्मकल्पैर्भवद्धिर्यत्‌ समेतो5हं तपोधना: । “तपोधनो! आप ब्रह्मतुल्य महात्माओंका जो संग मुझे प्राप्त हुआ उससे मैं समझता हूँ कि यहाँ अपने लिये अभीष्ट गति मुझे प्राप्त हो गयी

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O mga ascetic na mayaman sa pag-aayuno! Yamang napabilang ako sa samahan ninyo na kasingdakila ni Brahmā, nauunawaan kong dito at ngayon ay natamo ko ang mismong layuning minimithi ko. Ang pakikipagniig sa gayong mga dakilang kaluluwang tulad ni Brahmā ay nagiging kapwa landas at hantungan—nagpapadalisay, nagtataas, at nagpapatibay sa pinakamataas na kabutihan.”

Verse 256

विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघा: । “इसमें संदेह नहीं कि मैं आपलोगोंके दर्शनमात्रसे पवित्र हो गया। निष्पाप महर्षियो! अब मुझे परलोकसे कोई भय नहीं है

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O mga pantas na walang kasalanan, wala akong anumang takot sa kabilang-buhay. Tunay nga, sa pagtanaw ko lamang sa inyo ay nalinis na ako; kaya’t walang pag-aalinlangan na ang daigdig sa kabila ay wala nang sindak para sa akin.”

Verse 266

दूयते मे मनो नित्यं स्मरत: पुत्रगृद्धिन: । 'परन्तु अत्यन्त खोटी बुद्धिवाले उस मन्दमति दुर्योधनके अन्यायोंसे जो मेरे सारे पुत्र मारे गये हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ngunit ang aking isip ay laging pinahihirapan, sapagkat ako—na nakakapit sa aking mga anak—ay patuloy na naaalala kung paanong ang lahat ng aking mga anak na lalaki ay napatay dahil sa mga kawalang-katarungan ni Duryodhana, yaong lubhang naliligaw na tao. Kaya’t isang malaking dalamhati ang bumibigat sa aking dibdib.”

Verse 283

आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गता: । अनेक देशोंके स्वामी महामनस्वी नरेश मेरे पुत्रकी सहायताके लिये आकर सब-के-सब मृत्युके अधीन हो गये

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dumating sila alang-alang sa aking anak, ngunit silang lahat ay napasailalim sa kapangyarihan ng Kamatayan. Ang mga haring dakila ang loob—mga panginoon ng maraming kaharian—ay dumating upang umalalay sa aking anak, subalit bawat isa, walang sinuman ang nakaligtas, ay naging sakop ng pagkamatay.”

Verse 296

परित्यज्य गता: शूरा: प्रेतराजनिवेशनम्‌ । वे सब शूरवीर भूपाल अपने पिताओं, पत्नियों, प्राणों और मनको प्रिय लगनेवाले भोगोंका परित्याग करके यमलोकको चले गये

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Tinalikdan nila ang lahat ng nagbibigkis sa kanila sa buhay-mundo, at ang mga bayani ay lumisan patungo sa tahanan ng Panginoon ng mga yumao—si Yama. Ibig sabihin: ang mga haring mandirigmang iyon, iniwan ang pagkakapit sa mga ama, sa mga asawa, maging sa sariling buhay, at sa mga aliw na minamahal ng isip, at nagtungo sa kaharian ni Yama.”

Verse 303

तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि । “ब्रह्मन्‌! जो मित्रके लिये युद्धमें मारे गये उन राजाओंकी क्‍या गति हुई होगी? तथा जो रणभूमिमें वीरगतिको प्राप्त हुए हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: “At gayundin, anong hantungan ang natamo ng aking mga anak at mga apo na napatay sa digmaan? ‘O Brahmana! Ano kaya ang kapalaran ng mga haring namatay sa labanan alang-alang sa kaibigan? At ang aking mga anak at apo na tumanggap ng kamatayang-bayani sa larangan—anong hantungan ang kanilang narating?’”

Verse 313

भीष्मं शान्तनवं वृद्ध द्रोणं च द्विजसत्तमम्‌ । “महाबली शान्तनुनन्दन भीष्म तथा वृद्ध ब्राह्मणप्रवर द्रोणाचार्यका वध कराकर मेरे मनको बारंबार दुःसह संताप प्राप्त होता है

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang pagpaslang kay Bhīṣma, ang matandang anak ni Śāntanu, at kay Droṇa, ang pinakadakila sa mga ‘dalawang ulit isinilang’ na brāhmaṇa, ay paulit-ulit na nagdudulot sa aking isip ng di-matiis na dalamhati.”

Verse 323

क्षयं नीत॑ कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता । “अपवित्र बुद्धिवाले मेरे पापी एवं मूर्ख पुत्रने समस्त भूमण्डलके राज्यका लोभ करके अपने दीप्तिमान्‌ कुलका विनाश कर डाला

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dahil sa pagnanasa sa paghahari sa buong daigdig, ang aking anak na makasalanan at hangal—na may isip na marumi—ay nagdala sa aming maningning na angkan sa pagkapuksa.”

Verse 466

तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang pantas, dahil sa dakilang pagsisimulang iyon ay patuloy niya akong pinararangalan at pinaglilingkuran. ‘Ang mga maringal na haring ito—mga anak ko—na kailanma’y hindi tumalikod sa labanan at sukdulang marunong: narito ang kanilang sandaang asawa, sapagkat ang kanilang sandaang anak ay napatay sa larangan ng digmaan. Ang mga manugang kong babae, bagaman tinitiis ang mga hampas ng dalamhati at pighati, ay paulit-ulit na nagpapabigat sa aking pagdadalamhati at sa pagdadalamhati ng hari. O dakilang pantas, silang lahat, na umiiyak sa ilalim ng malakas na bugso ng panaghoy, ay nakaupo at nakapaligid sa akin na nag-iisa.’”

Verse 476

सोमदत्तप्रभृतय: का नु तेषां गति: प्रभो | 'प्रभो! जो मेरे महामनस्वी श्वशुर शूरवीर महारथी सोमदत्त आदि मारे गये हैं, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई है?

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O panginoon, anong kapalaran—anong kalagayan pagkamatay—ang natamo ng mga iyon, mula kay Somadatta at sa iba pa?”

Verse 483

यथा स्याद्‌ भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव । “भगवन्‌! आपके प्रसादसे ये महाराज, मैं और आपकी बहू कुन्ती--ये सब-के-सब जैसे भी शोकरहित हो जाय, ऐसी कृपा कीजिये

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nawa’y mangyari na ang haring ito, ako mismo, at si Kuntī—ang iyong manugang—ay maging malaya sa dalamhati. O Pinagpala, sa pamamagitan ng iyong biyaya, ipagkaloob mo ang gayong habag.”

Verse 493

प्रच्छन्नजातं पुत्र तं सस्मारादित्यसंनिभम्‌ | जब गान्धारीने इस प्रकार कहा, तब व्रतसे दुर्बल मुखवाली कुन्तीने गुप्तरूपसे उत्पन्न हुए अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी पुत्र कर्णका स्मरण किया

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang magsalita nang gayon si Gāndhārī, si Kuntī—na ang mukha’y nanghihina dahil sa pag-aayuno at pagtalima—ay palihim na naalala ang anak niyang si Karṇa, na isinilang sa pagtatago at kumikislap na tila araw.

Verse 503

अपश्यद्‌ दु:खितां देवीं मातरं सव्यसाचिन: । दूरतककी देखने-सुनने और समझनेवाले वरदायक ऋषि व्यासने अर्जुनकी माता कुन्तीदेवीको दु:खमें डूबी हुई देखा

Sinabi ni Vaiśampāyana: Mula sa malayo, nakita ng mapagkaloob na pantas na si Vyāsa—na may malayong abot na paningin, pandinig, at pag-unawa—si Kuntī Devī, ang banal na ina ni Arjuna, na lubog sa pighati.

Verse 516

तद्‌ ब्रूहि त्वं महाभागे यत्‌ ते मनसि वर्तते । तब भगवान्‌ व्यासने उनसे कहा--“महाभागे! तुम्हें किसी कार्यके लिये यदि कुछ कहनेकी इच्छा हो, तुम्हारे मनमें यदि कोई बात उठी हो तो उसे कहो

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O marangal na ginang, sabihin mo sa akin ang nasa iyong isipan. Kung may nais kang ipahayag para sa isang layunin, sabihin mo ito nang hayagan.”

Verse 1636

दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै । राजेन्द्र! तुम्हारे हृदयमें जो कहनेकी इच्छा हो रही है, उसे मैं जानता हूँ। तुम निरन्तर अपने मरे हुए पुत्रोंक शोकसे जलते रहते हो

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O pinakamainam sa mga hari, alam ko ang nais sabihin ng iyong puso. Sapagkat ikaw ay nilalamon ng dalamhati—walang tigil na nasusunog dahil sa iyong mga anak na lalaki, nagluluksa sa mga yumao.”

Verse 2236

मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे । अमित बुद्धिमान्‌ महर्षि व्यासके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने दो घड़ीतक विचार करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया

Matapos magmuni-muni nang sandali, nagsimula siyang magsalita. At ang dakilang pantas na si Vyāsa—na di masukat ang talino—ay nagpatuloy sa kanyang mga salita. (Sa konteksto, si Dhṛtarāṣṭra ay huminto muna upang mag-isip at saka tumugon nang may pagninilay, hindi padalos-dalos, upang ipakita ang bigat na moral ng pananalita at pasya.)

Verse 2736

घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा । पापपूर्ण विचार रखनेवाले उस दुर्योधनने निरपराध पाण्डवोंको सताया तथा घोड़ों, मनुष्यों और हाथियोंसहित इस सारी पृथ्वीके वीरोंका विनाश करा डाला

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dahil sa kanya, ang daigdig ay naging pook ng pagkatay—kasama ang mga kabayo, tao, at elepante. Ang Duryodhana na iyon, na ang isip ay punô ng masasamang balak, ay umapi sa mga Pāṇḍava na walang sala at nagbunsod ng pagkapuksa ng mga bayani sa buong mundo.”