Adhyaya 94

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) ऑपन--माज बछ। अकाल एकनवतितमो<ध्याय: शोकातुर निमिका पुत्रके निमित्त पिण्डदान तथा श्राद्धके विषयमे निमिको महर्षि अत्रिका उपदेश, विश्लेदेवोंके नाम एवं श्राद्धमें त्याज्य वस्तुओंका वर्णन युधिछिर उवाच केन संकल्पितं श्राद्ध कस्मिन्‌ काले किमात्मकम्‌ | भृग्वंगिरसिके काले मुनिना कतरेण वा,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! श्राद्ध कब प्रचलित हुआ? सबसे पहले किस महर्षिने इसका संकल्प किया अर्थात्‌ प्रचार किया? श्राद्धका स्वरूप क्‍या है? यदि भूगु और अंगिराके समयमें इसका प्रारम्भ हुआ तो किस मुनिने इसको प्रकट किया? श्राद्धमें कौन- कौनसे कर्म, कौन-कौनसे फल-मूल और कौन-कौनसे अन्न त्याग देने योग्य हैं? वह मुझसे कहिये

Nagsalita si Yudhiṣṭhira: “Lolo, sino ang unang nag-isip at nagtatag ng ritwal na śrāddha? Sa anong panahon ito lumitaw, at ano ang tunay nitong kalikasan? Kung ang simula nito’y nasa panahon nina Bhṛgu at Aṅgiras, aling muni ang naghayag nito? Sabihin mo rin sa akin kung aling mga gawain, aling mga prutas at ugat, at aling mga uri ng butil ang dapat iwasan sa śrāddha.”

Verse 2

कानि श्राद्धानि वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च । धान्यजात्यश्व का वज्यस्तिन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! श्राद्ध कब प्रचलित हुआ? सबसे पहले किस महर्षिने इसका संकल्प किया अर्थात्‌ प्रचार किया? श्राद्धका स्वरूप क्‍या है? यदि भूगु और अंगिराके समयमें इसका प्रारम्भ हुआ तो किस मुनिने इसको प्रकट किया? श्राद्धमें कौन- कौनसे कर्म, कौन-कौनसे फल-मूल और कौन-कौनसे अन्न त्याग देने योग्य हैं? वह मुझसे कहिये

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Lolo, alin sa mga uri ng śrāddha ang dapat iwasan, alin sa mga ugat at prutas ang dapat tanggihan, at alin sa mga uri ng butil ang ipinagbabawal? Ipaliwanag mo ito sa akin.”

Verse 3

भीष्म उवाच यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्‌ काले यदात्मकम्‌ । येन संकल्पितं चैव तन्‍्मे शूणु जनाधिप,भीष्मजीने कहा--राजन! श्राद्धका जिस समय और जिस प्रकार प्रचलन हुआ, जो इसका स्वरूप है तथा सबसे पहले जिसने इसका संकल्प किया अर्थात्‌ प्रचार किया, वह सब तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो

Sinabi ni Bhishma: “O panginoon ng mga tao, makinig ka sa akin. Isasalaysay ko kung paano unang nagsimulang isagawa ang ritwal na śrāddha—kung kailan at sa anong paraan ito nagsimula, ano ang tunay nitong diwa, at kung sino ang unang nagbalak at nagtatag nito.”

Verse 4

स्वायम्भुवो<त्रि: कौरव्य परमर्षि: प्रतापवान्‌ । तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृत:,कुरुनन्दन! महाराज! प्राचीन कालमें ब्रह्माजीसे महर्षि अत्रिकी उत्पत्ति हुई। वे बड़े प्रतापी ऋषि थे। उनके वंभमें दत्तात्रेयजीका प्रादुर्भाव हुआ

Sinabi ni Bhishma: “O Kauravya, ang dakilang rishi na si Atri ay isinilang mula kay Svayambhū (Brahmā) at makapangyarihan sa lakas ng pag-aayuno at pagninilay. O Hari, kagalakan ng angkan ng Kuru, sa kanyang lahi ay lumitaw ang pantas na kilala bilang Dattātreya.”

Verse 5

दत्तात्रेयस्य पुत्रो5भून्िमि्नाम तपोधन: । निमेश्चाप्पभवत्‌ पुत्र: श्रीमान्नाम श्रिया वृत:,दत्तात्रेयके पुत्र निमि हुए, जो बड़े तपस्वी थे। निमिके भी एक पुत्र हुआ, जिसका नाम था श्रीमान। वह बड़ा कान्तिमान्‌ था

Sinabi ni Bhishma: “Nagkaroon si Dattātreya ng anak na lalaki na ang pangalan ay Nimi, isang taong sagana sa lakas ng pag-aayuno at pagninilay. Si Nimi naman ay nagkaroon ng anak na nagngangalang Śrīmān, pinagkalooban ng kasaganaan at maningning na ningning.”

Verse 6

पूर्णे वर्षमहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तप: । कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागत:

Sinabi ni Bhishma: “Nang ganap na ang isang libong taon, matapos magsagawa ng napakahirap na pag-aayuno at pagninilay, at yamang ang kanyang sarili ay napailalim sa batas ng Panahon, siya ay dumating sa wakas—namatay.”

Verse 7

उसने पूरे एक हजार वर्षोतक बड़ी कठोर तपस्या करके अन्तमें काल-धर्मके अधीन होकर प्राण त्याग दिया ।। निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा । संतापमगमत्‌ तीव्र पुत्रशोकपरायण:,फिर निमि शास्त्रोक्त कर्मद्वारा अशौच निवारण करके पुत्र-शोकमें मग्न हो अत्यन्त संतप्त हो उठे

Sinabi ni Bhishma: “Pagkaraan, isinagawa ni Nimi ang mga itinakdang ritwal ng paglilinis upang alisin ang aśauca, ayon sa paraang itinatadhana ng mga śāstra. Ngunit siya’y lubos na nalugmok sa pagdadalamhati sa kanyang anak at sinakmal ng matinding dalamhati.”

Verse 8

अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामति: । तमेव गणयन्‌ शोक विरात्रे प्रत्यबुध्यत,तदनन्तर परम बुद्धिमान्‌ निमि चतुर्दशीके दिन श्राद्धमें देने योग्य सब वस्तुएँ एकत्रित करके पुत्रशोकसे ही चिन्तित हो रात बीतनेपर (अमावास्याको श्राद्ध करनेके लिये) प्रात:काल उठे

Pagkaraan, ang lubhang marunong na si Nimi ay nagtipon ng lahat ng handog na nararapat para sa śrāddha sa araw ng Chaturdaśī. Sa pagdadalamhati para sa anak, iyon lamang ang binibilang ng kanyang isip habang lumilipas ang gabi; at nang magdaan ang magdamag, siya’y nagising sa pagsikat ng umaga (upang ganapin ang śrāddha sa araw ng Amāvāsyā).

Verse 9

तस्यासीत्‌ प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मन: । मन: संवृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी

Nang siya’y magbalik-malay, ang kanyang kalooban ay yumanig sa bigat ng dalamhati. Hinila niya pabalik ang isip mula sa mga bagay na dinarama ng pandama, at ang kanyang pag-unawa’y nagsimulang lumawak—humaharap sa loob tungo sa mas malinaw na pagkatanto, sa halip na sa labas tungo sa pagkaligaw at pagkalito.

Verse 10

यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च,फिर श्राद्धके लिये शास्त्रोंमें जो फल-मूल आदि भोज्य पदार्थ बताये गये हैं तथा उनमेंसे जो-जो पदार्थ उनके पुत्रको प्रिय थे, उन सबका मन-ही-मन निश्चय करके उन तपोधनने संग्रह किया

Wika ni Bhishma: “Tinipon niya ang mismong mga pagkaing—mga ugat at mga bunga—na itinatakda ng mga śāstra para sa ritong śrāddha. Matapos munang pagpasiyahan sa isip kung alin sa mga handog na iyon ang lalong minamahal ng kanyang anak, ang ascetikong may dakilang pagtitiyaga ay kinalap ang lahat.”

Verse 11

उक्तानि यानि चाजन्नानि यानि चेष्टानि तस्य ह । तानि सर्वाणि मनसा विनिश्षित्य तपोधन:,फिर श्राद्धके लिये शास्त्रोंमें जो फल-मूल आदि भोज्य पदार्थ बताये गये हैं तथा उनमेंसे जो-जो पदार्थ उनके पुत्रको प्रिय थे, उन सबका मन-ही-मन निश्चय करके उन तपोधनने संग्रह किया

Wika ni Bhishma: “Matapos tiyakin sa isip ang lahat ng bagay—maging yaong itinatakda at yaong nakagawiang gamitin para sa kanya—tinipon ng ascetikong may dakilang pagtitiyaga ang mga iyon, na iniingatan ang wastong handog para sa śrāddha at ang mga minahal ng kanyang anak.”

Verse 12

अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान्‌ | दक्षिणावर्तिका: सर्वा बृसी: स्वयमथाकरोत्‌,तदनन्तर, उन महान्‌ बुद्धिमान्‌ मुनिने अमावास्याके दिन सात ब्राह्मणोंको बुलाकर उनकी पूजा की और उनके लिये स्वयं ही प्रदक्षिण भावसे मोड़े हुए कुशके आसन बनाकर उन्हें उनपर बिठाया

Wika ni Bhishma: Sa araw ng Amāvāsyā (bagong buwan), ipinatawag ng dakilang pantas ang mga Brahmana at pinarangalan sila. Pagkaraan, sa sarili niyang mga kamay, gumawa siya para sa kanila ng mga upuang yari sa banal na damong kuśa, na pawang pinilipit sa mapalad na pagliko sa kanan (paikot na gaya ng orasan), at pinaupo sila roon—bilang tanda ng paggalang, kalinisan ng ritwal, at kababaang-loob sa sariling paglilingkod.

Verse 13

सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्‌ समुपानयत्‌ । ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्न॑ ददौ प्रभु:,प्रभावशाली निमिने उन सातोंको एक ही साथ भोजनके लिये अलोना सावाँ परोसा

Wika ni Bhishma: Pagkaraan, ang makapangyarihang haring si Nimi ay pinagsama-sama ang pitong Brahmin sa iisang oras para sa isang handaan, at inihain sa kanila ang pagkaing mula sa butil na śyāmāka na walang asin.

Verse 14

दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिता: । पादयोश्वैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञज्जते,इसके बाद भोजन करनेवाले ब्राह्मणोंके पैरोंके नीचे आसनोंपर उन्होंने दक्षिणाग्र कुश बिछा दिये और (अपने सामने भी) दक्षिणाग्र कुश रखकर पवित्र एवं सावधान हो अपने पुत्र श्रीमानके नाम और गोत्रका उच्चारण करते हुए कुशोंपर पिण्डदान किया

Wika ni Bhishma: Pagkatapos, inayos niya ang damong darbha (kuśa) na ang mga dulo ay nakaturo sa timog sa ibabaw ng mga upuan. At sa ilalim ng mga paa ng mga Brahmin na kakain, inilagay rin niya ang kuśang nakaturo sa timog—isinagawa ang ritwal nang malinis at maingat, gaya ng nararapat sa mga handog para sa mga yumao.

Verse 15

कृत्वा च दक्षिणाग्रान्‌ वै दर्भान्‌ स प्रयतः शुचि: । प्रददौ श्रीमत: पिण्डान्‌ नामगोत्रमुदाहरन्‌,इसके बाद भोजन करनेवाले ब्राह्मणोंके पैरोंके नीचे आसनोंपर उन्होंने दक्षिणाग्र कुश बिछा दिये और (अपने सामने भी) दक्षिणाग्र कुश रखकर पवित्र एवं सावधान हो अपने पुत्र श्रीमानके नाम और गोत्रका उच्चारण करते हुए कुशोंपर पिण्डदान किया

Wika ni Bhishma: Matapos ayusin ang damong darbha na ang mga dulo ay nakaturo sa timog, si Nimi—malinis at mapagpigil—ay inilagay iyon bilang upuan sa ilalim ng mga paa ng mga Brahmin na kakain. Pagkaraan, naglagay din siya ng kuśang nakaturo sa timog sa harap niya, at maingat at may paggalang na inihandog ang mga bolang-kanin para sa yumao (piṇḍa), habang binibigkas ang pangalan at ang angkan ng kanyang marangal na anak.

Verse 16

तत्‌ कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मन: । पश्चात्तापेन महता तप्यमानो<5भ्यचिन्तयत्‌,इस प्रकार श्राद्ध करनेके पश्चात्‌ मुनिश्रेष्ठ निमि अपनेमें धर्मसंकरताका दोष मानकर (अर्थात्‌ वेदमें पिता-पितामह आदिके उद्देश्यसे जिस श्राद्धका विधान है, उसको मैंने स्वेच्छासे पुत्रके निमित्त किया है--यह सोचकर) महान्‌ पश्चात्तापसे संतप्त हो उठे और इस प्रकार चिन्ता करने लगे--

Matapos maisagawa ang śrāddha, si Nimi—ang pinakadakila sa mga pantas—ay nagpasya sa sarili na nagdulot siya ng pagkalito sa dharma sa kanyang kalooban—iniisip: “Itinatakda ng Veda ang śrāddha para sa ama, lolo, at iba pa; ngunit ako, sa sariling kagustuhan, ay ginawa ito para sa aking anak.” Sa tindi ng pagsisisi, siya’y napaso ng dalamhati at nagsimulang magnilay nang ganito.

Verse 17

अकृतं मुनिश्रि: पूर्व कि मयेदमनुछितम्‌ । कथं नु शापेन न मां दहेयुत्राह्मिणा इति,“अहो! मुनियोंने जो कार्य पहले कभी नहीं किया, उसे मैंने ही क्यों कर डाला? मेरे इस मनमाने बर्तावको देखकर ब्राह्मणलोग मुझे अपने शापसे क्‍यों नहीं भस्म कर डालेंगे?”

Wika ni Bhishma: “Bakit ko nagawa ang di-wastong gawaing ito—isang bagay na hindi kailanman ginawa ng mga pantas noon? Paano nangyaring hindi ako sinusunog ng mga Brahmin sa pamamagitan ng kanilang sumpa? Kaawa-awa! Ako lamang ang gumawa ng hindi kailanman pinasok ng mga tagakita; sa pagtanaw nila sa aking kusang-loob at sariling pasyang asal, bakit hindi nila ako gawing abo sa pamamagitan ng kanilang pagbigkas ng sumpa?”

Verse 18

ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मन: । ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधन:,यह बात ध्यानमें आते ही उन्होंने अपने वंशप्रवर्तक महर्षि अत्रिका स्मरण किया। उनके चिन्तन करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे

Pagkaraan, inalala niya sa pagninilay ang tagapagtatag ng sarili niyang angkan. Sa mismong sandaling pinagtuunan niya ito ng pagninilay, dumating doon ang ascetikong si Atri—mayaman sa kapangyarihan ng pag-aayuno at pagtalima.

Verse 19

अथात्रिस्तं तथा दृष्टवा पुत्रशोकेन कर्षितम्‌ । भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्यय:,आनेपर जब अविनाशी अत्रिने निमिको पुत्रशोकसे व्याकुल देखा तब मधुर वाणीद्वारा उन्हें बहुत आश्वासन दिया--

Sinabi ni Bhishma: Nang magkagayon, nang makita ni Atri ang kanyang kalagayan—pinahihina ng dalamhati sa anak—ang Di-Nasisira ay lubos na umaliw sa kanya sa pamamagitan ng mga salitang kaaya-aya at nagpapalakas ng loob.

Verse 20

निमे संकल्पितस्ते5यं पितृयज्ञस्तपोधन । मा ते भूद्‌ भी: पूर्वदृष्टो धर्मो5यं ब्रह्मणा स्वयम्‌,“तपोधन निमे! तुमने जो यह पितृयज्ञ किया है, इससे डरो मत। सबसे पहले स्वयं ब्रह्माजीने इस धर्मका साक्षात्कार किया है

Sinabi ni Bhishma: “O Tapodhana Nimi, ang handog-ritwal para sa mga ninuno (pitṛ-yajña) na iyong pinagtibay sa loob ay tunay na nararapat. Huwag kang matakot. Ang dharmang ito ay unang natanto at itinatag mismo ni Brahmā.”

Verse 21

सो<यं स्वयम्भुविहितो धर्म: संकल्पितस्त्वया । ऋते स्वयम्भुव: कोडन्य: श्राद्धेयं विधिमाहरेत्‌,“अतः तुमने यह ब्रह्माजीके चलाये हुए धर्मका ही अनुष्ठान किया है। ब्रह्माजीके सिवा दूसरा कौन इस श्राद्धविधिका उपदेश कर सकता है

Sinabi ni Bhishma: “Ang dharmang ito na iyong pinanghahawakan ay yaong unang itinakda ni Svayambhu (Brahmā). Sino pa, bukod kay Svayambhu mismo, ang makapagtatakda ng wastong paraan ng mga handog sa śrāddha? Kaya ang iyong pagsasagawa ay ayon sa sinaunang tuntuning itinatag ni Brahmā.”

Verse 22

अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्धेयं विधिमुत्तमम्‌ । स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्‌ कुरुष्व निबोध मे,“बेटा! अब मैं तुमसे स्वयम्भू ब्रह्माजीकी बतायी हुई श्राद्धकी उत्तम विधिका वर्णन करता हूँ, इसे सुनो और सुनकर इसी विधिके अनुसार श्राद्धका अनुष्ठान करो

Sinabi ni Bhishma: “Anak ko, ngayo’y ipaliliwanag ko sa iyo ang pinakamainam na paraan ng śrāddha—yaong itinakda ni Svayambhu (Brahmā). Makinig kang mabuti, unawain nang ganap, at saka isagawa ang śrāddha ayon sa tuntuning iyon.”

Verse 23

कृत्वाग्नौकरणं पूर्व मन्त्रपूर्व तपोधन । ततो5ग्नये5थ सोमाय वरुणाय च नित्यश:,“तब तपोधन! पहले वेदमन्त्रके उच्चारणपूर्वक अग्नौकरण--अग्निकरणकी क्रिया पूरी करके अग्नि, सोम, वरुण और पितरोंके साथ नित्य रहनेवाले विश्वेदेवोंको उनका भाग सदा अर्पण करे। साक्षात्‌ ब्रह्माजीने इनके भागोंकी कल्पना की है

Wika ni Bhishma: “O mapagpakumbabang mayaman sa pagtitiyaga, matapos munang ganapin ang ritwal ng pagsisindi at pagtatatag ng banal na apoy, kalakip ang wastong pagbigkas ng mga mantrang Veda, saka araw-araw ay ialay ang itinakdang bahagi: una kay Agni, pagkatapos kay Soma, at kay Varuṇa—upang mapanatili ang itinakdang kaayusan ng pagsamba at mapagtibay ang mga banal na salalayan ng dharma.”

Verse 24

विश्वेदेवाश्व ये नित्यं पितृभि: सह गोचरा: । तेभ्य: संकल्पिता भागा: स्वयमेव स्वयम्भुवा,“तब तपोधन! पहले वेदमन्त्रके उच्चारणपूर्वक अग्नौकरण--अग्निकरणकी क्रिया पूरी करके अग्नि, सोम, वरुण और पितरोंके साथ नित्य रहनेवाले विश्वेदेवोंको उनका भाग सदा अर्पण करे। साक्षात्‌ ब्रह्माजीने इनके भागोंकी कल्पना की है

Wika ni Bhishma: “At ang mga Vishvedeva—na laging kasama ng mga Pitri (mga Ninuno)—ay may mga bahaging itinakda na para sa kanila ni Svayambhu (Brahma) mismo. Kaya, matapos ganapin ang paunang ritwal sa wastong pagbigkas ng mga mantrang Veda, dapat na palagiang ialay ang nararapat na bahagi sa mga Vishvedeva na nananahan kasama nina Agni, Soma, Varuṇa, at ng mga Pitri.”

Verse 25

स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी । वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च

Wika ni Bhishma: “Dito, dapat purihin ang Daigdig—siya na nagdadala ng paghahasik at nagtataguyod sa lahat ng itinanim. Siya’y tinatawag ding Vaiṣṇavī at Kāśyapī; at dito rin siya’y kilala bilang Akṣayā, ‘ang Di-Nauubos.’”

Verse 26

“तदनन्तर श्राद्धकी आधारभूता पृथ्वीकी वैष्णवी, काश्यपी और अक्षया आदि नामोंसे स्तुति करनी चाहिये ।। उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभु: । ततो<ग्निश्चैव सोमश्ष॒ आप्याय्याविहतेडनघ,“अनघ! श्राद्धके लिये जल लानेके लिये भगवान्‌ वरुणका स्तवन करना उचित है। इसके बाद तुम्हें अग्नि और सोमको भी तृप्त करना चाहिये

Itinuro ni Bhishma: “Pagkaraan ng mga naunang ritwal, purihin ang Daigdig—na salalayan ng śrāddha—sa paggalang sa kanya sa mga pangalang Vaiṣṇavī, Kāśyapī, at Akṣayā. Kapag magdadala ng tubig para sa ritwal, awitin ang papuri kay Varuṇa na makapangyarihan. Pagkatapos, O walang dungis, bigyang-kasiyahan din sina Agni at Soma, upang magpatuloy ang mga handog nang walang sagabal.”

Verse 27

देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा । उष्णपा ये महाभागास्तेषां भाग: प्रकल्पित:,“ब्रह्माजीके ही उत्पन्न किये हुए कुछ देवता पितरोंके नामसे प्रसिद्ध हैं। उन महाभाग पितरोंको उष्णप भी कहते हैं। स्वयम्भूने श्राद्धमें उनका भाग निश्चित किया है

Wika ni Bhishma: “May ilang banal na nilalang na nilikha ni Svayambhu (ang Sariling-Isinilang na Lumikha) at nakikilala sa pangalang ‘Pitri’ (mga Ninuno). Ang mararangal na Pitri na iyon ay tinatawag ding Uṣṇapā. Para sa kanila, itinakda ni Svayambhu ang isang tiyak na bahagi sa mga handog ng śrāddha—pinatutunayan na ang paggalang sa mga ninuno ay tungkuling pinahihintulutan at iniuutos ng dharma.”

Verse 28

ते श्राद्धेनाच्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्‌ | सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्ट: स्वयम्भुवा,'श्राद्धके द्वारा उनकी पूजा करनेसे श्राद्धकर्ताके पितरोंका पापसे उद्धार हो जाता है। ब्रह्माजीने पूर्वकालमें जिन अग्निष्वात्त आदि पितरोंको श्राद्धका अधिकारी बताया है, उनकी संख्या सात है

Wika ni Bhīṣma: “Tunay nga, kapag sila’y pinararangalan nang wasto sa pamamagitan ng ritwal na śrāddha, ang mga ninuno ay napapalaya mula sa kasalanan. Ang angkan ng mga ninunong tinatawag sa śrāddha ay pitong antas, gaya ng itinakda noong unang panahon ni Svayambhū (Brahmā).”

Verse 29

विश्वे चाग्निमुखा देवा: संख्याता: पूर्वमेव ते । तेषां नामानि वक्ष्यामि भागाहाणां महात्मनाम्‌,“विश्वेदेवोंकी चर्चा तो मैंने पहले ही की है, उन सबका मुख अग्नि है। यज्ञमें भाग पानेके अधिकारी उन महात्माओंके नामोंको कहता हूँ

Wika ni Bhīṣma: “Naipahayag ko na sa iyo ang mga Viśvedevas—yaong mga diyos na ang ‘bibig’ ay si Agni, sapagkat sa pamamagitan ng apoy nila tinatanggap ang mga handog. Ngayon ay ipahahayag ko ang mga pangalan ng mga dakilang-loob na may karapatang tumanggap ng kanilang itinakdang bahagi sa paghahandog.”

Verse 30

बल॑ धृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्‌ पावनस्तथा । पार्ष्णिक्षेमा समूहश्च॒ दिव्यसानुस्तथैव च

Wika ni Bhīṣma: “Lakas at katatagan; kawalang-sala; ang gumagawa ng kabutihan; ang nagpapadalisay; katiyakan ng pag-iingat sa likuran (matibay na pananggalang); isang mahigpit na nagkakaisang pangkat (sama-samang suporta); at ang banal na tuktok (mataas na pag-abot na makalangit)—ang mga ito man ay kabilang sa mga mapalad na kaloob na inilalarawan.”

Verse 31

विवस्वान्‌ वीर्यवान्‌ ह्वीमान्‌ कीर्तिमान्‌ू कृत एव च । जितात्मा मुनिवीर्यश्व दीप्तरोमा भयंकर:

Wika ni Bhīṣma: “Si Vivasvān ay makapangyarihan sa kagitingan, may mahinahong pagpipigil at tanyag; at siya’y ganap din sa matuwid na asal. Siya’y may pagpipigil-sa-sarili, taglay ang lakas-espirituwal ng isang muni, maningning ang anyo, at nakapanghihilakbot sa pagkamaharlika.”

Verse 32

अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताप्यंशुमांस्तथा । शैलाभ: परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा

Wika ni Bhīṣma: “Nariyan si Anukarmā, at naroon din si Pratīta; gayundin si Pradātā at si Aṁśumān. Naroon din si Śailābha, isang haring sukdulan ang poot, at si Dhīroṣṇī rin.”

Verse 33

सत्रजो वज्री वरी चैव विश्वेदेवा: सनातना: । विद्युद्वर्चा: सोमवर्चा: सूर्यश्रीक्षेति नामत:

Wika ni Bhīṣma: “Ito ang mga sinaunang Viśvedevas, na nakikilala sa mga pangalang Satraja, Vajrī, Varī, Vidyudvarcā, Somavarcā, at Sūryaśrīkṣa.”

Verse 34

सोमप: सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयक: । उष्णीनाभो नभोददश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च

Wika ni Bhīṣma: “(Siya’y pinupuri bilang) Somapa, Sūrya-Sāvitra, Dattātmā, at Puṇḍarīyaka; gayundin bilang Uṣṇīn ābha, Nabhodada, Viśvāyu, at tunay na Dīpti.” Sa bahaging ito, ipinagpapatuloy ni Bhīṣma ang mapitagang pagbanggit ng mga banal na epíteto—mga pangalang naglalarawan ng makalangit na ningning, lakas na nagtataguyod ng buhay, at kadalisayan—upang hikayatin ang nakikinig na linangin ang debosyon at katatagang moral sa pamamagitan ng pag-alaala sa mga dakilang katangiang ito.

Verse 35

चमूहर: सुरेशश्न व्योमारि: शंकरो भव: । ईश: कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्‌

Wika ni Bhīṣma: Siya ang tagapagwasak ng mga hukbo; ang panginoon ng mga diyos; ang kaaway ng mga kapangyarihan sa kalangitan; si Śaṅkara, si Bhava. Siya ang Īśa, ang Kataas-taasang Panginoon; ang gumagawa at ang lumilikha ng tagumpay; ang may kakayahan at husay; ang mismong daigdig, at ang nagsasagawa ng mga gawang banal. Sa ganitong pagbilang na wari’y himno, inilalarawan ni Bhīṣma ang diyos bilang tagapamahala ng katarungan at mabisang lakas sa likod ng matuwid na gawa, na humihimok sa paggalang at pag-ayon sa banal na kaayusan.

Verse 36

गणित: पज्चवीर्यश्रु आदित्यो रश्मिवांस्तथा । सप्तकृत्‌ सोमवर्चाश्च विश्वकृत्‌ कविरेव च

Wika ni Bhīṣma: “Tinatawag Siya na Gaṇita; Siya rin ay Pañcavīryaśru; Siya ang Āditya, ang maningning; at ang Raśmivān, ‘may taglay na mga sinag’. Kilala rin Siya bilang Saptakṛt, Somavarcā, ‘kumikinang na gaya ng buwan’, Viśvakṛt, ‘tagapaglikha ng lahat’, at Kavi, ‘ang marunong na tagakita’.”

Verse 37

अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च । कीर्तितास्ते महाभागा: कालस्य गतिगोचरा:

Wika ni Bhīṣma: “Sila’y inilarawan bilang mga tagapagtanggol na sumusunod, bilang mahuhusay na tagapagbantay, bilang mga inapo, at bilang mga panginoong naghahari—yaong mga dakila na ang pag-angat at pagbagsak ay nasasaklaw ng pagdaloy ng Panahon.”

Verse 38

“बल, धृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्‌, पावन, पर्ष्पिक्षेमा, समूह, दिव्यसानु, विवस्वान्‌, वीर्यवानू, हीमान्‌, कीर्तिमान, कृत, जितात्मा, मुनिवीर्य, दीप्तरोमा, भयंकर, अनुकर्मा, प्रतीत, प्रदाता, अंशुमान, शैलाभ, परमक्रोधी, धीरोष्णी, भूपति, स्रज, वज्री, वरी, विश्वेदेव, विद्युद्वर्चा, सोमवर्चा, सूर्यश्री, सोमप, सूर्यसावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीयक, उष्पीनाभ, नभोद, विश्वायु, दीप्ति, चमूहर, सुरेश, व्योमारि, शंकर, भव, ईश, कर्ता, कृति, दक्ष, भुवन, दिव्यकर्मकृत्‌, गणित, पंचवीर्य, आदित्य, रश्मिवान्‌, सप्तकृत, सोमवर्चा, विश्वकृत, कवि, अनुगोप्ता, सुगोप्ता, नप्ता और ईश्वर। इस प्रकार सनातन विश्वेदेवोंके नाम बतलाये गये। ये महाभाग कालकी गतिके जाननेवाले कहे गये हैं ।। अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवा: पुलकास्तथा । हिंगुद्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लसुनं तथा

Bhīṣma said: “Bala, Dhṛti, Vipāpmā, Puṇyakṛt, Pāvana, Puṣṭikṣema, Samūha, Divyasānu, Vivasvān, Vīryavān, Himavān, Kīrtimān, Kṛta, Jitātmā, Munivīrya, Dīptaromā, Bhayaṅkara, Anukarmā, Pratīta, Pradātā, Aṃśumān, Śailābha, Paramakrodhī, Dhīroṣṇī, Bhūpati, Sraja, Vajrī, Varī, Viśvedeva, Vidyudvarcā, Somavarcā, Sūryaśrī, Somapa, Sūryasāvitra, Dattātmā, Puṇḍarīyaka, (Uṣṇīnāmā), Nabhoda, Viśvāyu, Dīpti, Camūhara, Sureśa, Vyomāri, Śaṅkara, Bhava, Īśa, Kartā, Kṛtī, Dakṣa, Bhuvana, Divyakarmakṛt, Gaṇita, Pañcavīrya, Āditya, Raśmivān, Saptakṛt, Somavarcā, Viśvakṛt, Kavi, Anugoptā, Sugoptā, Naptā, and Īśvara—thus have the eternal names of the Viśvedevas been declared. These great beings are said to know the course of Time.” “Further, certain grains are not fit to be offered in śrāddha rites—such as kodrava and pulāka; likewise among pungent substances and vegetables, onion and garlic are also (to be avoided).”

Verse 39

सौभाज्जन: कोविदारस्तथा गृज्जनकादय: । कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च

Bhīṣma said: “(One should also offer/prepare) saubhājjana, the kovidāra, and likewise gṛjjanaka and other such items; also a gourd of the kūṣmāṇḍa-type, and black salt as well.”

Verse 40

ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत्‌ । कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च । अंकुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृंगाटकानि च

Bhīṣma said: “One should avoid village boar’s flesh, and also any food that has not been ritually sprinkled (purified). Likewise, kṛṣṇājājī, viḍa, and śītapākī are to be avoided; and so too sprouts and similar items, as well as water-chestnuts here.”

Verse 41

“अब श्राद्धमें निषिद्ध अन्न आदि वस्तुओंका वर्णन करता हूँ। अनाजमें कोदो और पुलक-सरसो, हिंगुद्रव्य--छौंकनेके काम आनेवाले पदार्थोमें हींग आदि पदार्थ, शाकोंमें प्याज, लहसुन, सहिजन, कचनार, गाजर, कुम्हडा और लौकी आदि; कालानमक, गाँवमें पैदा होनेवाले वाराहीकन्दका गूदा, अप्रोक्षित--जिसका प्रोक्षण नहीं किया गया (संस्कार- हीन), काला जीरा, बीरिया सौंचर नमक, शीतपाकी (शाक-विशेष), जिसमें अंकुर उत्पन्न हो गये हों ऐसे मूँग और सिंघाड़ा आदि। ये सब वस्तुएँ श्राद्धमें वर्जित हैं ।। वर्जयेल्लवणं सर्व तथा जम्बूफलानि च । अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्‌

Bhishma explains the discipline of purity in śrāddha (ancestral offerings): one should exclude certain items and conditions that are considered ritually unsuitable. In particular, all kinds of salt and jambu fruits are to be avoided, and food that has been defiled—such as by sneezing over it—or associated with improper emotional disturbance like weeping, should also be rejected for śrāddha. The ethical thrust is that reverence for ancestors is expressed through careful restraint, cleanliness, and avoidance of anything viewed as contaminating or careless.

Verse 42

“सब प्रकारका नमक, जामुनका फल तथा छींक या आँसूसे दूषित हुए पदार्थ भी श्राद्धमें त्याग देने चाहिये ।। निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम्‌ । पितरक्न हि देवाश्न नाभिनन्दन्ति तद्धवि:,'श्राद्धविषयक हव्य-कव्यमें सुदर्शनसोमलता निन्दित है। उस हविको विश्वेदेव एवं पितृगण पसंद नहीं करते हैं

Bhishma teaches that in rites for the ancestors (śrāddha), certain items must be excluded as ritually unfit: all kinds of salt, jamun fruit, and any substance tainted by sneezing or tears. He further states that in offerings meant for gods and ancestors (havya and kavya), the plant called “sudarśana” is censured; the Fathers and the divine recipients do not approve of such an oblation. The ethical thrust is careful purity and appropriateness in ancestral worship, where intention must be matched by disciplined observance.

Verse 43

चाण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते | काषायवासा: कुछ्ठी वा पतितो ब्रह्म॒हापि वा,“पिण्डदानका समय उपस्थित होनेपर उस स्थानसे चाण्डालों और श्वपचोंको हटा देना चाहिये। गेरुआ वस्त्र धारण करनेवाला संन्यासी, कोढ़ी, पतित, ब्रह्महत्यारा, वर्णसंकर ब्राह्मण तथा धर्मभ्रष्ट सम्बन्धी भी श्राद्धकाल उपस्थित होनेपर विद्दानोंद्वारा वहाँसे हटा देने योग्य हैं!

Wika ni Bhishma: Kapag dumating na ang oras ng pag-aalay ng mga bilog na kanin para sa yumao (piṇḍa), dapat ilayo sa pook na iyon ang Caṇḍāla at ang śvapaca (tagaluto ng aso). Gayundin, sa panahon ng śrāddha, itinatakda ng mga pantas na ang mga tulad ng nagtalikod-sa-mundo na nakasuot ng okrang kasuotan, ang may ketong, ang nalugmok sa wastong asal, at maging ang pumatay ng isang brāhmaṇa ay dapat alisin sa paligid—upang maisagawa ang ritwal nang walang sagabal at may nararapat na kadalisayan ayon sa tuntunin.

Verse 44

संकीर्णयोनिर्विप्रश्न॒ सम्बन्धी पतितश्न यः । वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते,“पिण्डदानका समय उपस्थित होनेपर उस स्थानसे चाण्डालों और श्वपचोंको हटा देना चाहिये। गेरुआ वस्त्र धारण करनेवाला संन्यासी, कोढ़ी, पतित, ब्रह्महत्यारा, वर्णसंकर ब्राह्मण तथा धर्मभ्रष्ट सम्बन्धी भी श्राद्धकाल उपस्थित होनेपर विद्दानोंद्वारा वहाँसे हटा देने योग्य हैं!

Wika ni Bhīṣma: “Ang taong may halong o di-wastong kapanganakan, ang kamag-anak na may ugnay sa isang vipraśna (yaong lumalabag o gumugulo sa kaayusang Brahmaniko), at sinumang nalugmok mula sa tamang asal—ang mga ito ay dapat ibukod ng mga pantas kapag dumating na ang oras ng handog na śrāddha (nivāpa/piṇḍadāna).”

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भगवान्‌ स्ववंश्यं तमृषिं पुरा । पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधन:,पूर्वकालमें अपने वंशज निमि ऋषिको श्राद्धके विषयमें यह उपदेश देकर तपस्याके धनी भगवान्‌ अत्रि ब्रह्माजीकी दिव्य सभामें चले गये

Wika ni Bhīṣma: Matapos niyang magturo nang gayon sa sinaunang panahon sa rishi na mula sa sarili niyang angkan, ang pinagpalang si Atri—mayamang-mayaman sa kapangyarihan ng pag-aayuno at pagninilay—ay nagtungo sa banal na kapulungan ng Pitāmaha (Brahmā).

Verse 91

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Anuśāsana Parva—sa bahaging tumatalakay sa dharma ng pagbibigay—nagtatapos ang ika-siyamnapu’t isang kabanata hinggil sa ritwal at pamamaraan ng śrāddha.

Verse 96

तत: संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहित: । प्रातःकाल जागनेपर उनका मन पुत्रशोकसे व्यथित होता रहा; किन्तु उनकी बुद्धि बड़ी विस्तृत थी। उसके द्वारा उन्होंने ममनको शोककी ओरसे हटाया और एकाग्रचित्त होकर श्राद्धवेधिका विचार किया

Wika ni Bhīṣma: “Pagkaraan, sa isip na natipon at payapa, sinimulan niyang pagnilayan ang wastong pamamaraan ng mga ritong śrāddha. Bagaman sa paggising niya sa bukang-liwayway ay nananatiling sugatan ang puso sa dalamhati para sa anak, malawak at matatag ang kanyang pag-unawa. Sa talas na iyon ay inilihis niya ang isip mula sa pagdadalamhati, at naging iisang-tuon, pinag-isipan ang paghahanda ng dambana ng śrāddha at ang nararapat na pagsasagawa nito.”