Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

Ganito sa Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa (binigkas ni Vāyu), sa unang bahagi, ang ikaanim na kabanata na tinatawag na “Paglalarawan ng salaysay ng Kalpa at Manvantara.” Wika ni Sūta: matapos ang gabing kasinghaba ng isang libong yuga, sa dulo ng gabi, si Brahmā ay kumikilos dahil sa sanhi ng pagpapakawala ng paglikha.

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

Sa tubig na iyon, si Brahmā ay naging anyo ng hangin at gumalaw roon; nang sa karagatang madilim na iyon ay naglaho na ang lahat ng di-gumagalaw at gumagalaw na nilalang.

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

Tinakpan ng tubig ang ibabaw ng daigdig sa lahat ng dako; at bagaman ang mga nilalang ay may pagkakahati-hati, sila’y nananatili lamang sa dalisay na Katotohanan.

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

Gaya ng alitaptap sa gabi ng tag-ulan, gayon siya noon, tinutulak ng lakas ng pagnanais, at sa sariling pag-iisip ay naghanap sa ibang dako.

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

Siya man ay kumapit sa isang paraan at noon ay hinanap ang lupa; at nang malaman niyang ang daigdig ay pumasok at nagkubli sa tubig na iyon, siya’y pumasok doon.

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

Nang maunawaang iyon ay lubhang madilim na dako, ang Diyos na may kakayahang iahon ang daigdig—na inaalala sa mga naunang kalpa—ay ginawa ang gawaing iyon.

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

Ang Prajapati ay nag-anyong tunay na Varaha at pumasok sa tubig, na nagnanais matagpuan ang daigdig na natatakpan ng tubig.

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

Nang iahon ang lupa, inilagay niya ito sa nararapat na kinalalagyan, pinatatag kasama ang mga hangganan; ang tubig-dagat ay sa mga dagat, at ang tubig-ilog ay sa mga ilog.

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

Pinag-isa niya ang mga nagkahiwa-hiwalay at inilagay sa lupa ang mga bundok. Noong unang panahon ng pra-sarga, nang sinusunog ng apoy na Saṃvarta ang lahat.

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

Dahil sa apoy na iyon, natunaw ang mga bundok sa buong daigdig. Sa nag-iisang karagatan, ang mga tipon ng batong-bundok ay pinagsama ng hangin.

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

Saan man ito ibinuhos, doon doon nabuo ang Acala, ang bundok na di matinag. Dahil matatag na gaya ng skandha kaya ‘acala’, at dahil may mga ‘parva’ (bahagi) kaya tinawag na ‘parvata’.

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

Dahil sila’y ‘nilamon’ kaya tinawag na giri, at dahil mga batong nakatambak nang mataas kaya śiloccaya. Pagkaraan, inangat ng Panginoon ang mga iyon at iniligtas ang lupa mula sa kaloob-loobang tubig.

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

Sa pitong dvīpa nito, sa loob ng pitong ulit na pitong taon, pinantay niya ang mga di pantay na lugar at pinatatag ang mga bundok sa paligid sa pamamagitan ng mga bato.

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

Sa mga pulong iyon ay may tig-aapatnapung varṣa (mga lupain); at sa hangganan ng bawat varṣa ay naroon ang gayon ding bilang ng mga bundok.

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

Sila’y nagniningning sa langit at iba pang daigdig ayon sa likas na kalikasan, hindi iba; ang pitong dvīpa at mga dagat ay nagliligid sa isa’t isa na parang mga singsing.

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

Nakaayos ang lahat ayon sa likas na kalikasan, na nagbabalot sa isa’t isa; gayundin ang apat na loka mula sa Bhū, kasama ang Buwan, Araw, at mga planeta.

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

Gaya ng dati, nilikha ni Brahmā rito ang lahat ng sthāvara (di-gumagalaw) na nilalang; at sa kalpang ito, nilikha rin ni Brahmā ang mga diyos na nakatalaga sa kani-kanilang luklukan.

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

Nilikha ni Brahmā ang tubig, apoy, lupa, hangin, kalawakan at kalangitan; pati svarga, mga dako, mga dagat, lahat ng ilog at mga bundok.

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

Itinakda Niya ang banal na diwa ng mga halamang‑gamot, ang sariling ātman, at ang ātman ng mga punò at baging; gayundin ang lava‑kāṣṭha, kalā, muhūrta, mga sandhi, gabi at araw.

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

Itinakda Niya ang kalahating‑buwan, buwan, ayana, taon at mga yuga; at ang mga tagapamahala ng bawat dako (sthānābhimānin) at ang mga pook ay hiwa‑hiwalay na itinakda.

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

Matapos likhain ang anyo ng ‘sthana’, hinubog Niya ang mga kalagayan ng yuga—Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Tiṣya (Kali) yuga.

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

Sa simula ng kalpa, sa Kṛta-yuga, nilikha Niya muna ang mga prajā. Sila rin yaong mga prajā na sinabi ko na sa iyo noong naunang kalpa.

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

Sa kalpang papasok sa saṃvarta, yaong hindi pa nakararating sa Tapoloka at nananatili sa lupa ay natupok ng apoy na iyon.

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

Sila ay muling nagbabalik sa panibagong paglikha; tunay na sila’y naroroon upang masilayan. Dahil sa sanhi ng muling paglikha, nananatili sila roon upang pagmasdan.

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

Pagkaraan, kapag sila’y nilikha, sila’y umiiral para sa pagpapatuloy ng lahi. Dito sila’y itinuturing na mga paraan upang matamo ang dharma, artha, kama, at moksha.

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

Ang mga deva, ang mga pitri, at sunod-sunod pati ang mga tao. Pagkaraan, sila’y may tapat na tapas at noong unang panahon ay pinunan ang kani-kanilang mga kalagayan.

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

Ang mga Manu na iyon ay nagiging tulad ng Brahmana, mga ganap ang diwa. Sa pamamagitan ng gawang may kalakip na pagkapit at poot, sila’y nakarating sa langit.

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

Sila’y muling bumabalik sa katawan at isinisilang sa bawat yuga. Dahil sa nalalabing bunga ng sariling karma, sila’y nagiging tanyag at nagkakaroon ng gayong likas na pagkatao.

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

Ang mga daigdig ay sumisibol sa mga nilalang, nakatali sa pagdating ng mga kalpa. Siya na sanhi nila sa tubig ay nagpapabatid sa pamamagitan ng karma.

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

Dahil sa mabuti at masamang karma, sila’y isinisilang mula sa Janaloka. Sa iba’t ibang yoni, tumatanggap sila ng mga katawang sari-saring anyo.

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

Mula sa mga deva hanggang sa mga di-gumagalaw, sila’y napapasa isa’t isa ang mga kalagayan. Kadalasan, natatamo nila ang angkop at dalisay na karma.

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

Kaya’t muli nilang natatamo ang gayong pangalan at anyo. Sa bawat kalpa, paulit-ulit silang isinisilang sa parehong pangalan-anyo.

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

Pagkaraan, naganap ang paglikha (sarga) mula sa upasṛṣṭi ni Brahma na nagnanais lumikha. Noon, sa kanyang pagninilay, ang mga nilalang ay naging may tapat na panata (satya-saṅkalpa).

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

Mula sa bibig ay lumitaw ang sanlibong magkaparis. Sila’y nangingibabaw sa sattva at nagningning sa banal na tejas.

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

Mula sa mga mata ay nilikha pa ang isa pang sanlibong magkaparis. Silang lahat ay nangingibabaw sa rajas, malalakas at madaling magalit.

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

Pagkaraan, mula sa mga bisig ay nilikha pa ang isa pang sanlibo. Sila’y halo ng rajas at tamas, kaya’t kinilalang may hilig sa buhay-tahanan.

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

Sa dulo ng buhay, mula kay Vāsakṛt ay mga magkaparis ang isinisilang; at para sa mga naghihingalo, lumilitaw din ang kūṭaka at akūṭaka.

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

Pagkaraan, nagtatag sila ng angkan at iniwan ang kanilang mga katawan. Mula noon, sa kalpang ito ay nagpatuloy ang paglitaw ng mga magkaparis.

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

Sa Kṛta-yuga, ang mga nilalang ay isinilang mula sa isip na nakalubog sa pagninilay; ang mga bagay gaya ng tunog at iba pa ay dalisay, at bawat isa’y may limang tanda.

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

Gayon, sa mga kalagayang pangkaisipan sila’y nananatili sa anyong minamahal; at mula sa kanila sumibol ang mga lahi na siyang pumuno sa sanlibutan.

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

Sila’y dumudulog sa mga ilog, lawa at karagatan, at maging sa mga bundok; noon, para sa munting kasiyahan, sila’y gumagala sa gayong tunggalian.

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

Sa lupang tinatawag na Rasavatī, binibigkas lamang nila ang pagkain; ang mga nilalang na iyon ay malayang gumalaw ayon sa nais at naghahangad ng kaganapang pang-isip.

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

Sa Kṛta-yuga, magkakapantay ang haba ng buhay, ligaya, at anyo nila; sa unang yuga sa simula ng kalpa, wala pa noon ang dharma ni adharma.

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

Ayon sa kani-kanilang tungkulin at karapatan, ang mga nilalang ay isinilang sa bawat yuga. Sa banal na bilang, ito’y apat na libong taon.

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

Sa pasimula, ito’y tinawag na Kṛtayuga; ang sandhyā at sandhyāṃśa ay tig-apat na raan. Pagkaraan, ito’y naging tanyag sa mga tao sa libu-libong paraan.

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

Walang hadlang sa kanila, walang tunggalang magkatunggali, at walang gapos ng kaayusan. Naninirahan sila sa mga bundok at sa tabi ng dagat, umaasa nang walang tahanang tiyak.

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

Ang mga nilalang ay walang dalamhati, hitik sa sattva, at namumuhay sa payapang ligaya. Lagi silang gumagala ayon sa nais at laging masaya ang kalooban.

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

Noon ay may mga hayop at ibon, ngunit walang mga gumagapang. Walang nakatatakot, walang mabangis; ganyan ang paraan ng dharma sa panahong iyon.

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

Ang mga bunga at bulaklak na may ugat ay patuloy na sumisibol. Doon, ang panahon ay lubos na mapayapa at masaya; hindi labis na mainit ni labis na malamig.

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

Ang ninanais ng kanilang puso ay natutupad saanman at kailanman. Sa lakas ng kanilang pagninilay, maging mula sa Rasatala ay may lumilitaw sa ibabaw ng daigdig.

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

Iyon ay nagpapalakas at nagpapakinang ng anyo nila at pumupuksa sa katandaan at sakit. Nang walang mga ritwal na pagsasakdal, nabubuo ang kanilang katawan; ang mga tao’y nananatiling may matatag na kabataan.

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

Sa kanila, sa pamamagitan lamang ng matibay na pasya, nang walang pagsasama ng magkapareha, isinisilang ang supling. Magkatulad ang kapanganakan at anyo, at sila’y nagmamahalan nang pantay-pantay.

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

Noon, nananaig ang katotohanan, kawalang-kasakiman, kasiyahan, ligaya, at pagpipigil-sa-sarili (dama). Sa anyo, haba ng buhay, sining, at kilos, silang lahat ay magkakapantay at walang pagkakaiba.

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

Sa mga nilalang, kusang sumisibol ang pagkilos na walang patnubay ng karunungan; at kahit nabuksan na ang pintuan ng mabuti at masamang karma, nananatili ang di-pagkiling sa paggawa.

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

Noon ay wala pang kaayusang varṇa‑āśrama at wala ring tagapagpatupad; sila na may pag-aatubili at poot ay nag-uugali sa isa’t isa nang gayon.

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

Sa Kṛta-yuga, magkakapantay ang anyo at haba ng buhay ng lahat, walang mababa o mataas; karamihan ay isinilang na may ligaya at walang dalamhati.

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

Walang pakinabang‑pagkalugi, walang kaibigan‑kaaway, walang gusto‑ayaw; sa mga walang pagnanasa, ang mga bagay ay kumikilos lamang sa isipan.

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

Noon ay hindi sila labis na nananakit sa isa’t isa, at hindi rin nagbibigay ng natatanging biyaya sa isa’t isa.

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

Sa Kṛtayuga, ang pinakamataas na karunungang banal ang pinupuri; sa Tretāyuga, ang yajña ang itinuturing na pangunahing handog. Sa Dvāpara, lumalaganap ang digmaan; sa Kali, ang pagnanakaw ang naghahari.

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

Ang Kṛtayuga ay nangingibabaw ang sattva; ang Tretāyuga ay may rajas na likas. Ang Dvāpara ay halong rajas at tamas; at ang Kali ay dapat kilalaning tamas ang namamayani—ganyan ang galaw ng mga guṇa sa bawat yuga.

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

Ito ang panahon ng Kṛtayuga; unawain din ang sandhyā, ang yugto ng paglipat nito. Ang Kṛtayuga ay apat na libong taon ang haba.

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

Ang sandhyā-bahagi ng yuga na iyon ay walong daang taon ng mga deva. Sa bilang ng taon ng tao, katumbas ito ng apat na libong taon.

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

Noong panahong iyon, sa mga yugtong iyon, hindi agad nagkakaroon ng pagbaligtad (viparyaya) dahil lamang sa ‘malakas na sigaw’ (utkrośa). Pagkaraan, nang lumipas ang Kṛtayuga na may sandhyā-bahagi, saka…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

Ang dharma ng isang yuga ay sa lahat ng dako ay natitira na lamang ang isang bahagi. Kapag lumipas ang sandhyā, iyon ang tinatawag na sāṃdhya na panahon ng yuga.

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

Dahil sa halong natitirang bahagi, ang dharma ng sandhyā ay muling lumilitaw nang paulit-ulit. Sa gayon, nang ganap na magwakas ang Kṛtayuga, ito ay naglaho noon din.

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

Nang maglaho ang sandhi na iyon, ang mga nilalang ay naging mānasī, yaong isinilang mula sa isip. Sa sumunod na yuga na tinawag na Tretā, matapos ang Kṛta, lumitaw ang siddhi.

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

Sa pasimula ng paglikha, ang walong mānasī na siddhi na aking binanggit—ang walo ay unti-unting nauuwi sa pagkaparam ayon sa pagkakasunod.

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

Sa simula ng isang kalpa, sa Kṛtayuga ay may iisang mānasī na siddhi. Sa lahat ng manvantara, nananatili ito ayon sa paghahati ng apat na yuga.

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

Mula sa mga gawaing isinagawa ayon sa kaugalian ng varna at ashrama, sumibol ang siddhi. Sa dapithapon ng Kṛta-yuga, ito’y lumiit na parang isang bahagi lamang at napasailalim sa pagpipigil.

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

Ang tatlong ito’y salit-salitang nagdadala ng mga bahagi ng dapithapon ng Kṛta-yuga. Humihina ang mga dharma ng mga yuga—ang tapas, śruti, lakas at haba ng buhay ay nababawasan.

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

Nang lumipas ang bahagi ng Kṛta-yuga, kaagad na sumunod ang pagsilang ng Tretā-yuga; O mga dakilang rishi, iyon man ay may mga bahagi pa rin.

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

Nang manghina ang bahagi ng Kṛta-yuga at manatili sa pitong nalalabing kalagayan, sa pasimula ng kalpa ang Tretā-yuga na nagsimula noon ay naging mapayapa at kaaya-aya.

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

Noon, ang siddhi ay nawawala dahil lamang sa ugnayan ng panahon (kāla-yoga), hindi sa iba. Nang maglaho ang siddhing iyon, may ibang siddhi ang sumibol.

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

Nang magbalik ang dalawang bahagi ng tubig, sila’y naging anyong ulap; at mula sa mga ulap na dumadagundong ay nagsimulang umagos ang pagbuhos ng tubig mula sa likuran.

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

Sa iisang pag-ulan na iyon, naging ganap ang ibabaw ng daigdig; saka isinilang ang mga nilalang, at para sa kanila ang mga puno ang tinawag na ‘tahanan’.

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

Ang lahat ng kanilang tinatamasa ay nagmula roon; at sa pasimula ng Treta Yuga, ang mga nilalang ay namuhay na umaasa sa mga iyon.

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

Pagkaraan ng mahabang panahon, dahil sa pagbabago sa kanila mismo, sumibol noon ang isang biglaang kalagayang magulo at pabagu-bago.

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

Ang tinatawag na ‘ārtava’ na dumarating sa kababaihan sa dulo ng buhay, noon ay hindi nagaganap; ngunit dahil sa lakas ng yuga, ito’y nagbago muli.

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

Muling sumapit sa kanila ang panahon ng regla buwan-buwan; at dahil sa gayong ugnayan, noon ay naganap ang pagsasama (maithuna).

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

Dahil ang tuntuning iyon ng panahon ay dumarating sa kanila buwan-buwan; at sa paglitaw ng regla kahit wala sa oras, noon ay naganap ang paglilihi.

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

Ngunit sa kabaligtarang ayos, dahil sa impluwensiya ng panahong iyon, ang lahat ng punong tinatawag na ‘griha’ ay napuksa noon.

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

Nang mapuksa ang mga iyon, ang mga nagmumuni sa katotohanan ay nalito at nabalisa ang mga pandama; kaya noon ay pinagbulayan nila ang siddhi na iyon.

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

Pagkaraan, muling lumitaw sa kanila ang mga punong tinatawag na ‘griha’; at mula roon ay lumabas ang mga kasuotan, mga bunga, at mga alahas.

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

Gayon din, para sa mga Gandharva ay sumisilang ang pulot na hitik sa lasa; sa bawat sisidlan ay nahahayag ang dakilang lakas at kapangyarihang ānvīkṣikī.

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

Dahil doon, namuhay sila sa pasimula ng Tretā-yuga; sa siddhi na iyon napalakas ang mga tao at nawala ang lagnat.

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

Pagkaraan ng panahon, muling natakpan ng kasakiman ang mga tao; pinalibutan nila ang mga puno at sapilitang kinuha ang pulot o pulot-pukyutan.

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

Dahil sa kanilang paglapastangan at muling kasakiman, sa ilang dako ay naglaho pati ang mga punong kalpa kasama ng Panginoon.

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

Sa ilalim ng kapangyarihan ng panahon, noon ay kaunti na lamang ang natirang siddhi; dahil dito, sumiklab nang matindi ang mga salungatan sa kanila.

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

Dahil sa matinding lamig, hangin, at init na magkakasalungat, sila’y labis na nagdusa. Sa pagkabalisa, sila’y umiyak nang kaawa-awa at ipinakita pa ang kanilang mga sugat.

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

Upang salagin ang mga dusa ng magkasalungat, nagtayo sila ng mga tirahan, ngunit nanatiling ligalig ang isip. Yaong dating malayang gumagala ayon sa nais, ay tila nanatiling walang tahanan.

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

Noon, naninirahan sila ayon sa angkop at sa nais—sa mga pook na sagana sa pulot, sa mga bundok, at maging sa mga pampang ng ilog.

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

Sumisilong din sila sa mga kutaing mahirap lapitan—sa ilang na tuyot, sa mga ikot ng tubig, at sa mga kutaing may kaugnayan sa tubig; ayon sa hilig at nais, sa patag man o baku-bako.

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

Upang hadlangan ang lamig at init, sinimulan nilang itayo ang mga tirahang iyon. Pagkaraan, nagtindig sila ng mga nayon at mga sinaunang lungsod.

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

Inayos nila ang mga nayon ayon sa nararapat na bahagi, gayundin ang mga lungsod; itinakda rin ang haba, lapad, at iba’t ibang ayos ng pamayanan.

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

Noon, ayon sa kanilang kaalaman, paulit-ulit nilang sinukat gamit ang sariling mga daliri at nagtatag ng mga pamantayan ng sukat; mula noon ay naging laganap ang mga ito.

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

Sa paraang ito, mula sa tatlong bahagi ng daliri (aṅgula-pradeśa) itinakda ang mga sukat na gaya ng hasta, kiṣku, at dhanuṣ; at ang sampung buko ng daliri ay tinawag na prādeśa.

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

Ang sukat na nabubuo sa hinlalaki at hintuturo ay tinatawag na vyāsa-prādeśa; sa gitnang daliri ay tāla, at sa palasingsingan ay gokarṇa rin.

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

Ang vitasti na sinusukat sa kalingking ay sinasabing labindalawang aṅgula; at ang ratni ay may dalawampu’t isang buko ng daliri ayon sa bilang.

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

Ang hasta ay itinuturing na may sukat na dalawampu’t apat na angula. Ang kiṣku (dviratni) ay sinasabing apatnapu’t dalawang angula.

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

Ang dhanurdaṇḍa ay apat na hasta; ang nālikā at yuga ay mga sukat din. Sa isang libong dhanus, itinakda roon ang dalawang gavyūti.

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

Ang walong libong dhanus ay itinakdang isang yojana. Sa sukat na yojana ring ito inayos dito ang mga pook-panirahan.

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

May apat na uri ng durga; tatlo rito ay likás na kusang umusbong. Ang ikaapat ay durgang gawa ng tao—ang pasya nito ay aking ipaliliwanag.

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

Ang kuta na may pader na may taas-baba at may mga siwang, at napalilibutan ng moat sa lahat ng panig, ay tinatawag na ‘Rucaka’; gayundin ang ‘Pratikadvāra’ at ‘Kumārīpura’ (mga uri ng kuta).

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

Sa mga agos ng tubig, ang ‘Dvihasta’ ang pinupuri bilang pinakadakila, umaagos malapit sa Kumārīpura. Sa ‘Hastasrota’, ang sampung-hasta ang pinakamainam; binabanggit din ang siyam-hasta at walong-hasta.

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

Tungkol sa mga kheṭa, mga lungsod at mga nayon sa lahat ng dako; at tungkol din sa tatlong uri ng kuta: kuta sa bundok, kuta sa tubig, at kuta sa dhanu (gubat/tuyong lupain).

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

Kahit sa mga kutang gawa ng tao, ganito ang tuntunin ng lapad at haba: ang lapad ay kalahating yojana, at ang haba ay mas mahaba pa ng isang ikawalong bahagi.

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

Ang lungsod na iyon ay dapat may haba ayon sa sukat na paramārddhārddha, at ang lupa ay nakahilig sa silangan at hilaga. Ang ilang sulok ay putol at ang ilan ay pinalapad, na nakaayos na tila hugis pamaypay.

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

Ang lungsod na bilog, hugis-vajra, o pahaba ay hindi pinupuri. Kaya itinayo nila ang isang lungsod na parisukat, marangal at tila makalangit, na itinuturing na mabuti at mapalad.

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

Ang tahanang mas mababa sa dalawampu’t apat ang sukat ay tinatawag na ‘hrasva’, at hanggang walong daan ay itinuturing na pangunahing ‘vāstu’. Dito pinupuri ang gitnang bahagi—maliit at walang kahoy.

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

Pagkatapos, sinasabi na ang sukat na walong daang kiṣku ang pangunahing paninirahan. Ang ‘kheṭa’ ay kasinglaki ng kalahati ng diyametro ng lungsod, at ang mas mataas pa rito ay tinatawag na antas na ‘pāna’.

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

Mula sa lungsod hanggang isang yojana ay ‘kheṭa’; mula sa kheṭa hanggang kalahating yojana ay ‘gāma’ (nayon). Dalawang krośa ang sukdulang hangganan, at ang hangganan ng bukirin ay apat na dhanu.

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

Ginawa nila ang mga daan sa iba’t ibang direksiyon na may lapad na dalawampung dhanu. Ang daang-bayan ay dalawampung dhanu rin, ngunit ang daang-hangganan ay sampung dhanu lamang.

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

Ginawa ang maringal na lansangang-hari na may lapad na sampung dhanu, upang ang tao, kabayo, karwahe, at elepante ay makadaan nang walang siksikan.

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

Sa sukat na apat na busog, itinakda ang mga sangang-daan (śākhā-rathyā). Ang mga daang-itaas (rathyoparathyā) ay tatlong busog, at ang mga pasilyong-itaas (uparatyakā) ay dalawang busog.

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

Ang jaṃghāpatha ay apat na pāda ang sukat, at ang pagitan ng mga bahay ay tatlong pāda. Ang dhṛtimārga ay itinuturing na ‘ūrdhva-ṣaṣṭha’ (pag-angat ayon sa ikaanim na bahagi); sa pagkakasunod ay tinatawag na padika.

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

Ang palibot na avaskāra (bakuran/loob) ay iniwang isang pāda lamang sa lahat ng panig. Nang magawa ang mga pook na iyon, muling itinayo ang mga bahay at tahanan.

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

Kung paanong noon ang mga puno ay nakatindig kasama ng mga bahay, gayon din nilang sinimulang gawin muli, matapos magmuni-muni nang paulit-ulit.

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

Ang ilang sanga ng puno ay bumaba, ang ilan ay kumalat sa gawing ito at sa gawing iyon. May mga sanga ring umangat paitaas, at may iba pang lumaganap nang pahilis sa gilid.

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

Kapag sinuri sa talino ayon sa wastong tuntunin, gaya ng paglawak ng mga sanga ng puno; gayon din, ang mga bahaging ginawang tulad-sanga ay inalaala bilang ‘śālā’.

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

Sa gayon, mula sa mga sanga naging tanyag ang ‘śālā’, at mula sa ‘śālā’ ay tinutukoy din ang mga bahay; kaya tinawag silang ‘śālā’ at kinikilalang naroon ang ‘pagka-śālā’.

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

Sapagkat sa loob nito ang puso’y lumuluwag at sumasaya, kaya tinawag itong ‘prāsāda’; kaya ang mga bahay, śālā, at prāsāda ay pinangalanang gayon.

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

Noong panahong iyon, nang maglaho ang mga punong kalpa kasama ang pulot, hinarap nila ang mga hampas ng tunggalian at nag-isip ng lunas sa dalamhati.

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

Ang mga nilalang na yaon, nababalisa sa dalamhati, ay nilikha at ipinakita; at noon ding yaon, sa Tretāyuga, sumibol ang kanilang siddhi o ganap na kaganapan.

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

Sa kanila ay may isa pang ulan na tumutupad sa lahat ng layon, na bumubuhos ayon sa kanilang nais. Dito lumitaw ang tubig-ulan na iyon, at maging ang naging matamis na katas.

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

Gayon umiral ang kaayusang ito sa ikalawang paglikha ng ulan. At ang mga patak ng tubig na sumunod ay bumagsak sa ibabaw ng daigdig.

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

Sa pagsasanib ng tubig at lupa, noon ay sumibol ang mga halamang-gamot. Ang mga ito’y isinilang na may bulaklak, ugat, at bunga.

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

Hindi sila inararo ni itinanim; kusang sumibol bilang labing-apat na uri, pang-nayon at kaaya-aya. At ang mga punò at palumpong na namumulaklak at namumunga ayon sa panahon ay isinilang din.

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

Sa Treta Yuga, sila’y nagpakita sa pamamagitan ng mahiwagang kapangyarihan ng mga halamang-gamot. Noon, sa simula ng Treta, ang mga nilalang ay nabubuhay sa mga halamang iyon.

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

Pagkaraan, muling sumibol sa kanila ang pagnanasa at kasakiman sa lahat ng panahon; dahil sa di-maiiwasang dahilan at sa kapangyarihan ng Yuga Treta.

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

Pagkatapos, pinaligiran at inangkin nila ang mga ilog, bukirin, at kabundukan; at sapilitang kinuha, ayon sa lakas, ang mga puno, palumpong, at mga halamang-gamot.

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

Ang mga siddhātmā na ipinaliwanag ko noon para sa inyo ay tunay na mga anak-sa-isip ni Brahmā, na isinilang dito sa pasimula ng panahon.

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

Yaong mga payapa, yaong masisigla, yaong masipag sa gawa, at yaong nagdurusa—mula roon ay muling nagbalik at isinilang sa Yuga Treta.

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

Ang mga Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya, Śūdra, at maging ang mga taong mapanlinlang—ay nahubog sa mga naunang kapanganakan ayon sa pagkakakilala sa kabutihan at kasamaan.

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

Pagkaraan, ang mga malalakas ay namuhay ayon sa Smrti: tapat, di-marahas, walang kasakiman, at nagwagi sa sarili.

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

Naroon sila upang magsalita at magturo, ngunit hindi nag-iimpok; at ang mahihina ang gumagawa ng kanilang mga gawain para sa kanila.

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

Ang iba na may munting lakas ay namuhay sa paglilingkod sa kanila; sa gayon, sa pag-asa sa isa’t isa, napasok sila sa kalituhan at pagsasalungatan.

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

Dahil sa kapinsalaang iyon, noon ang mga halamang-gamot na payapa ay labis na nanghina at tila naglaho; gaya ng buhangin na hawak sa kamao na dumudulas palabas.

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

Pagkaraan, dahil sa lakas ng yuga, ang labing-apat na uri—mga halamang-bayan at halamang-gubat—ay muling nakukuha sa pamamagitan ng bunga, bulaklak, at ugat.

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

Nang maglaho ang mga iyon, nalito ang mga nilalang; nilamon ng gutom, silang lahat ay lumapit kay Brahma na Svayambhu.

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

Sa pasimula ng Tretā-yuga, dumating sila na naghahangad ng ikabubuhay; naunawaan ni Bhagavān Brahma Svayambhu ang kanilang layon.

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

Sa pamamagitan ng tuwirang pagtanaw na nagbibigay-lakas, napag-isip niya at nalaman na nilamon ng lupa ang mga halamang-gamot; kaya sila’y muling sumibol.

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

Ginawang guya ang Sumeru, ginatasan niya ang Daigdig na ito; nang magatasan ang Daigdig na anyong baka, lumitaw ang mga binhi sa ibabaw ng lupa.

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

Sumibol ang mga binhing iyon; ipinamalas ng Panginoon ang mga halamang-gamot sa mga nayon at gubat—nanatili hanggang mahinog ang bunga, ngunit nasasaklaw ng pitong sandaling maikli.

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

Sa mga butil: bigas, sebada, trigo, garbansos at linga; at mayroon ding priyangu, udara, koradushta at savamaka—mga uri na binanggit.

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

Masha, mudga, masur, nivara at kulattha; at harika at charaka—ang mga ito’y inaalala bilang labimpitong uri ng ‘gama’.

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

Ganito inaalala ang mga uri ng halamang-pagkain na pang-nayon: shyamaka, nivara, jartila, kasama ang gavedhuka.

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

Kuruvida, venuyava, at matirkātaka—binanggit din; ang mga halamang-pagkain na pang-nayon at pang-gubat na ito ay labing-apat ang bilang.

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

Ang labing-apat na butil na pang-nayon at pang-gubat na ito ay unang lumitaw sa simula ng Tretayuga; lahat ay tumubo nang kusa, hindi inararo ng araro.

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

Ang mga puno, palumpong, baging at gumagapang na halaman, pati mga damo—kumukuha ng ugat, bunga at usbong; lumalago at nagbibigay ng kani-kanilang bunga.

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

Noon, ginatasan ni Svayambhu ang Daigdig para sa mga binhi; mula sa mga binhing iyon, dito isinilang ang mga halamang-gamot na namumulaklak at namumunga ayon sa panahon.

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

Nang ang mga halamang-gamot na nilikha ay hindi pa rin lumaganap dito, itinatag niya para sa kanilang pag-aaruga ang paraan ng kabuhayan na tinatawag na ‘vārta’.

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

Para sa kanila, ipinamalas ng Bhagavān Svayambhu ang ‘hastasiddhi’, ang galing ng kamay na bunga ng sariling karma; mula noon, ang mga halamang-gamot ay naging maaaring bungkalin, itanim, at lutuin.

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

Nang maging ganap ang katawan sa vārta, itinatag ni Prajāpati ang isang maryādā o banal na hangganan, upang sila’y mag-ingatan sa isa’t isa.

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

Yaong mga tumanggap at nagkupkop sa kanila ay mga makapangyarihan; at matapos ipagtanggol ang iba, itinatag niya ang mga Kshatriya.

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

Kung ilan ang nilikha nang gayon, gayon din karami ang lumalapit; sabihin ang katotohanan ayon sa nangyari—nawa’y pagtibayin iyon ni Brahma para sa inyo.

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

At ang iba pang mahihina ay inilagay sa gawain ng pag-iingat; nanatili sa lupa, winawasak nila ang pagkaaliping binili.

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

Sila nga ang tinatawag na ‘Vaishya’—mga magsasaka at tagapagtustos ng kabuhayan; yaong naglilingkod, nagmamadali, at nalulugod sa pag-aasikaso.

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

Yaong walang ningning at kakaunti ang lakas ay tinawag niyang ‘Shudra’; at ang kanilang mga gawain at dharma ay itinakda ng Panginoong Brahma.

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

Kahit naitakda na ang wastong kaayusan, ang mga tao dahil sa pagkalito at pagkalulong ay hindi na muling sumunod sa dharmang iyon.

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

Kahit namumuhay ayon sa dharma ng mga varna, nagbanggaan sila sa isa’t isa; nalalaman ng Panginoong Brahma ang lahat ayon sa katotohanan.

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

Itinakda ni Brahma para sa mga kshatriya ang lakas, parusa, at pakikidigma bilang kabuhayan; at itinakda rin ang pagganap ng yajna, pagtuturo, at pagtanggap ng handog.

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

Itinakda ng Panginoon ang mga tungkuling ito para sa mga brahmana; at sa mga vaishya ay ibinigay ang pag-aalaga ng hayop, kalakalan, at pagsasaka.

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

Pagkaraan, itinakda para sa mga shudra ang kabuhayang mula sa mga gawaing-kamay at sining; at muling itinakda ang ilang pangkalahatang tungkulin para sa brahmana, kshatriya, at vaishya.

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

Ang pagsasagawa ng yajña, pagtuturo ng Veda, at pagbibigay-dāna ay mga pangkalahatang dharma. At sa pagbabahagi ng kabuhayan mula sa gawain, sila’y nagtutulungan dito sa mundo.

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

Para sa kanila, muli Niyang itinakda ang mga kalagayan sa tuktok ng kabilang-daigdig. Ang dako ng mga dvija na masigasig sa mga ritwal ay tinatawag na ‘Prajāpatya’.

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

Ang kalagayan ng mga kṣatriya na hindi tumatakas sa digmaan ay ‘Aindra’. At ang kalagayan ng mga vaiśya na nabubuhay sa sariling hanapbuhay ay ‘Māruta’.

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

Ang kalagayan ng mga śūdra na nananatili sa paglilingkod ay ‘Gāndharva’. Ang mga dakong ito ay para sa mga varṇa na marangal at may wastong asal.

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

Nang maging matatag ang kaayusan ng cāturvarṇya, dahil sa takot sa parusa ay nanatili ang mga varṇa sa kani-kanilang tungkulin. Pagkatapos, nang maging matatag ang mga varṇa, itinatag Niya ang mga āśrama.

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

Ang gṛhastha, brahmacārī, vānaprastha, at yati—ito ang apat na āśrama; itinatag ng Panginoon gaya ng dati.

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

Ang mga gawaing ayon sa varṇa-dharma, dito ay may apat na uri ng bunga; matapos gampanan ang karma at manahan sa āśrama, tinatamasa nila ang bunga nito.

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

Itinatag ni Brahmā ang mga āśrama na iyon, na parang gabay sa mga isip na naliligaw; saka niya itinuro at itinakda ang kanilang dharma.

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

Itinakda rin ang kanilang mga landas ng pagsulong (prasthāna), pati yama at niyama; at noong una, ang āśrama ng gṛhastha ay sumasaklaw sa apat na varṇa.

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

Pati ang mga gawi at patakaran ng tatlong āśrama; ipaliliwanag ko ang mga ito nang sunod-sunod, kasama ang mga vrata at niyama.

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

Ang asawa, pag-aalaga sa banal na apoy, paggalang sa panauhin, yajña, mga ritong śrāddha, at pag-aaruga sa nasasakupan—ito ang buod ng dharma ng maybahay.

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

Magdala ng tungkod, magsuot ng mekhalā, matulog sa lupa, magsuot ng balat; maglingkod sa guro, mabuhay sa limos, at mag-aral ng kaalaman—ito ang dharma ng brahmacārin.

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

Magsuot ng magaspang na tela, dahon, at balat; mabuhay sa ugat, bunga, at halamang-gamot ng gubat. Sa dalawang sandhyā, maligo at magsagawa ng homa—ito ang tuntunin ng naninirahan sa gubat.

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

Kahit sa kagipitan, mabuhay sa limos, huwag magnakaw, panatilihin ang kalinisan; huwag magpabaya, panatilihin ang brahmacarya, mahabag sa lahat ng nilalang, at magpatawad—iyan ang dharma.

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

Ang pakikinig, paglilingkod sa guro, at katotohanan—ito ang ikasampung tanda. Ang dharmang may sampung katangian ay ipinahayag ni Svayambhū.

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

Dito binanggit ang limang panata ng bhiksu at ang mga panatang Bhaiṣya-Veda; at isinalaysay niya ang mga pook nito at ang mga nananatili sa kalagayang ‘aśuṣmin’.

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

Ang mga rishi na ūrdhvaretas ay sinasabing walumpu’t walong libo; at ang pook na inaalala para sa kanila ay siya ring pook ng mga naninirahan sa piling ng guro.

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

Ang pook na inaalala para sa Saptarṣi ay siya ring pook ng mga naninirahan sa gubat; para sa mga maybahay ay ang mundong Prajāpatya, at para sa mga nyāsin ay ang pagkalusaw (kṣaya) sa Brahman.

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

Ang ‘akṛta’ (higit sa likas) na pook ng mga yogi ay hindi nakakamtan nang hindi napagtatagumpayan sa pagsasanay; at ang mga pook ng mga nasa āśrama ay tunay na nasa Brahma-sthāna.

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

May apat na landas na itinatag para sa Devayāna; at ang mga landas ng Pitṛyāna ay inaalala ring apat din.

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

Ayon sa kaayusang pangdaigdig ni Brahma noong sinaunang unang manvantara, ang pintuan ng mga landas ng Devayāna ay inaalala bilang si Ravi (Araw); gayundin, ang pintuan ng mga landas ng Pitṛyāna ay tinatawag na si Candramā (Buwan).

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

Kaya nito, nang maitatag ang paghahati ng varṇa at āśrama, dumating pa rin ang panahong ang mga taong nananatili sa varṇa-dharma ay hindi lumalago at hindi umuunlad.

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

Pagkaraan, sa gitna ng Tretāyuga, lumikha Siya ng isa pang prajā na mula sa Kanyang isipan; sila’y lumitaw mula sa Kanyang mga katawan at sa likas na pagkatao’y kahawig Niya rin.

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

Sa unang Tretāyuga, nang unti-unting sumapit ang gitnang panahon, sinimulan niyang lumikha ng isa pang prajā na mula sa isipan upang magparami ng mga nilalang.

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

Pagkatapos, nilikha ng Panginoon ang mga prajā na nangingibabaw sa sattva at rajas; sila ang mga nagsasagawa ng dharma, artha, kāma, at mokṣa, at mga tagapagtaguyod ng gawi ng pamumuhay sa daigdig.

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

Ang mga deva, ang mga pitṛ (ninuno), ang mga rishi at ang mga Manu—sa dharmang angkop sa bawat yuga—sa kanila pinalago at inalagaan ang mga nilalang na ito.

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

Nang magpakita ang pangkat ng paglikha, ang Svayambhū na Brahmā ay nagmuni sa mga nilalang at mula sa sariling isip ay lumikha ng mga supling na mánas, na may sari-saring lakas.

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

Ang mga nilalang na sinabi ko na sa iyo noon ay nananahan sa mga pangkat ng tao; sa nagdaang kalpa sila’y sinauna, at sa kalpang ito ang mga deva at iba pa ang siyang mga nilalang dito.

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

Sa kanyang pagninilay, sila’y nagpakita rito upang maganap ang pagsilang; ayon sa pagkakasunod ng manvantara, sa unang manvantara sila’y kaniṣṭha (pinakahuli/pinakamababa).

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

Ang mga lahing ito’y naging tanyag noon pa sa pamamagitan ng mga naghubog sa kanila rito; noon, sila’y may kasamang mga ugat na di nauubos—mga binhi ng karmang mabuti at masama.

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

Dahil sa kapintasan ng bunga ng karmang iyon, sumibol ang maraming pagdurusa; sa mga deva, asura, pitri, yaksha, gandharva, at sa mga tao rin.

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

Ang mga rakshasa at pisacha, mga hayop, ibon, gumagapang, mga puno, nilalang ng naraka, mga insekto at iba pa ay nagtipon; upang maging pagkain ng mga nilalang, nilikha sila ng Vidhata.