Adhyaya 25
Garuḍa, the Brāhmaṇa’s Release, and Kaśyapa’s Counsel (Gajakacchapa-ākhyāna Prelude)
Upa-parva: Garuḍa-Ākhyāna (Episode of Garuḍa’s Quest and Auxiliary Legends)
This chapter presents a tightly linked sequence of ethical constraint and strategic action. Garuḍa, encountering a brāhmaṇa within reach, explicitly refuses to harm him, articulating a norm that brāhmaṇas are not to be slain even when morally compromised. The brāhmaṇa requests that his Niṣādī companion be released alongside him; Garuḍa consents, emphasizing urgency and the overwhelming force of his own radiance. After their departure, Garuḍa seeks out his father Kaśyapa and reports his mission and predicament: he has been instructed to consume Niṣādas but remains unsated and requires additional sustenance to accomplish the retrieval of amṛta for his mother’s liberation. Kaśyapa responds with an instructive embedded history: two ascetics, Vibhāvasu and Supratīka, driven by disputes over division of wealth, exchange curses and fall into animal births as a great elephant and a massive tortoise, continuing mutual hostility. Kaśyapa directs Garuḍa to utilize these two combatants as food. Garuḍa seizes each with a talon, flies to a celestial grove, and, when the divine trees fear damage from his weight, he approaches a vast branch offered by a great tree—only to break it under the strain, closing the chapter on a note of controlled power and environmental consequence.
Chapter Arc: सौतिरुवाच—विनता, पण में पराजित होकर, अपने ही पुत्र गरुड के सामने दासी-भाव को प्राप्त होती है; उसी अपमान की छाया में कथा आगे बढ़ती है। → कद्रू अवसर पाकर विनता को बुलाती है और आदेश देती है कि वह उसे नागों के रमणीय निवास-स्थान तक ले चले—समुद्र के गर्भ में, एकान्त प्रदेश में। विनता विवश होकर कद्रू को ढोती है; गरुड भी मातृ-वचन से बँधकर साथ चलता है। → नागों की रक्षा और अपने पक्ष की विजय के लिए कद्रू इन्द्रदेव की स्तुति करती है—इन्द्र को वज्र, बलाहक, सृष्टा-संहर्ता, और काल के सूक्ष्म विभागों (मुहूर्त, तिथि, लव, क्षण, मास, ऋतु, संवत्सर) का अधिष्ठाता कहकर पुकारती है; देव-शक्ति को साक्षात् बुलाने वाली यह प्रार्थना अध्याय का शिखर बनती है। → स्तुति के साथ कद्रू का उद्देश्य स्पष्ट होता है—नागों की सुरक्षा सुनिश्चित करना और विनता-गरुड की विवशता को और कस देना; देव-आश्रय लेकर वह अपने अधिकार को वैध ठहराती है। → इन्द्र की कृपा/हस्तक्षेप से नागों की रक्षा कैसे होगी, और गरुड इस दास्य-बंधन को तोड़ने के लिए कौन-सा प्रतिकार करेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
है ० बछ। ] अ्णऑकाडह पञ्चविशो< ध्याय: सूर्यके तापसे मूर्च्छित हुए सर्पोकी रक्षाके लिये कद्रद्वारा इन्द्रदेवकी स्तुति सौतिरुवाच तत: कामगम: पक्षी महावीर्यों महाबल: । मातुरन्तिकमागच्छत् परं पारं महोदथधे:
ครั้นแล้วพญาครุฑ—นกผู้ไปได้ดั่งใจ ปรากฏมหาวีรภาพและมหาพละ—ก็ข้ามมหาสมุทรใหญ่ไปถึงฝั่งโน้น แล้วเข้าไปใกล้มารดาของตน
Verse 2
यत्र सा विनता तस्मिन् पणितेन पराजिता । अतीव दु:ःखसंतप्ता दासीभावमुपागता,जहाँ उनकी माता विनता बाजी हार जानेसे दासी-भावको प्राप्त हो अत्यन्त दुःखसे संतप्त रहती थीं
ณ ที่นั้น วินตาเพราะพ่ายแพ้ในการเดิมพัน จึงตกอยู่ในสภาพทาสี และถูกเผาผลาญด้วยความทุกข์อันแสนสาหัส ดำรงชีวิตอยู่ในความต่ำต้อยนั้น
Verse 3
ततः कदाचिद् विनतां प्रणतां पुत्रसंनिधौ । काले चाहूय वचन कद्रूरिदमभाषत,एक दिन अपने पुत्रके समीप बैठी हुई विनय-शील विनताको किसी समय बुलाकर कद्गूने यह बात कही--
ครั้นกาลหนึ่ง เมื่อถึงเวลาอันสมควร กัทรูได้เรียกวินตา—ผู้กำลังนั่งอยู่ใกล้บุตรและก้มลงด้วยความเคารพ—แล้วกล่าวถ้อยคำนี้แก่เธอ
Verse 4
नागानामालयं भद्रे सुरम्यं चारुदर्शनम् समुद्रकुक्षावेकान्ते तत्र मां विनते नय
“โอ้วินตาผู้เจริญ! ในครรภ์แห่งมหาสมุทร ณ ที่ลี้ลับอันสงัด มีที่พำนักของเหล่านาค งดงามยิ่งและน่าชมยิ่งนัก โอ้ผู้เป็นมงคล จงพาเราไปที่นั่นเถิด”
Verse 5
ततः सुपर्णमाता तामवहत् सर्पमातरम् | पन्नगान् गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदित:,तब गरुडकी माता विनता सर्पोकी माता कद्गूको अपनी पीठपर ढोने लगी। इधर माताकी आज्ञासे गरुड भी सर्पोंको अपनी पीठपर चढ़ाकर ले चले
ครั้นแล้ว วินตา มารดาแห่งสุปรรณา ได้แบกกัทรู มารดาแห่งเหล่าอสรพิษไว้บนหลัง; และครุฑเองก็ด้วย ถูกเร้าด้วยถ้อยคำของมารดา จึงยกเหล่านาคขึ้นพาไปด้วย
Verse 6
स सूर्यमभितो याति वैनतेयो विहंगम: । सूर्यरश्मिप्रतप्ताश्न मूर्च्छिता: पन्नगा भवन्,पक्षिराज गरुड आकाशमें सूर्यके निकट होकर चलने लगे। अतः सर्प सूर्यकी किरणोंसे संतप्त हो मूर्च्छित हो गये
แล้วไวเนเตยะ ครุฑราช ก็โผบินวนเวียนอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ยิ่งนัก ครั้นเหล่านาคถูกแผดเผาด้วยรัศมีสุริยัน ก็สิ้นสติล้มลงด้วยความร้อน
Verse 7
तदवस्थान् सुतान् दृष्टवा कद्रू: शक्रमथास्तुवत् नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते बलसूदन
ครั้นเห็นบุตรทั้งหลายตกอยู่ในสภาพน่าเวทนาเช่นนั้น กัทรูก็เริ่มสรรเสริญท้าวศักระอินทร์ว่า “ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งปวง ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้ปราบพญาพละ”
Verse 8
नमुचिघ्न नमस्ते<स्तु सहस्राक्ष शचीपते । सर्पाणां सूर्यतप्तानां वारिणा त्वं प्लवो भव
ข้าแต่ผู้สังหารนมุจิ ผู้มีพันเนตร พระสวามีแห่งศจี—ขอนอบน้อมแด่พระองค์ สำหรับเหล่านาคที่ถูกแดดแผดเผา ขอพระองค์ทรงเป็นดุจแพด้วยสายน้ำ ชำระให้พวกเขาอาบน้ำและคุ้มครองให้พ้นภัย
Verse 9
त्वमेव परमं त्राणमस्माकममरोत्तम । ईशो हासि पय: स्रष्टं त्वमनल्पं पुरन्दर,“अमरोत्तम! तुम्हीं हमारे सबसे बड़े रक्षक हो । पुरन्दर! तुम अधिक-से-अधिक जल बरसानेकी शक्ति रखते हो
ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่อมตะ พระองค์เท่านั้นคือที่พึ่งและผู้คุ้มครองสูงสุดของพวกข้า ข้าแต่ปุรันทร ผู้ทรงอำนาจบันดาลสายน้ำ—พระกำลังแห่งการโปรยฝนของพระองค์หาที่สุดมิได้
Verse 10
त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमन्निर्विद्युतो 5म्बरे । त्वमभ्रगणविक्षेप्ता त्वामेवाहुर्महाघनम्
พระองค์เองคือเมฆ พระองค์เองคือลม และในนภากาศพระองค์เองคืออัคคีที่ปรากฏเป็นสายฟ้า พระองค์เองคือผู้สลัดกระจายหมู่เมฆทั้งหลาย บัณฑิตทั้งปวงจึงขานพระองค์ว่า “มหาฆนะ” คือเมฆใหญ่ทึบหนา
Verse 11
त्वं वज़मतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहक:ः । स््रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजित:
พระองค์คือวัชระอันน่าสะพรึง ไร้สิ่งใดเทียบได้; พระองค์คือบลาหกผู้กึกก้อง—เมฆแห่งกาลพินาศ พระองค์เองคือผู้สร้างสรรพโลก และพระองค์เองคือผู้ทำลาย—ผู้ไม่เคยพ่ายแพ้
Verse 12
त्वं ज्योति: सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावसु: । त्वं महद्धूतमाश्चर्य त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः
พระองค์คือแสงสว่างในสรรพสัตว์ทั้งปวง; พระองค์คืออาทิตยะคือพระอาทิตย์ และพระองค์คือวิภาวสุคืออัคคี พระองค์คือภาวะอันยิ่งใหญ่พิสดาร; พระองค์คือราชา และทรงเป็นผู้ประเสริฐสูงสุดในหมู่เทวะ
Verse 13
त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् | त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोम: परमार्चित:
ปิตามหะกล่าวว่า “ท่านคือวิษณุ; ท่านคือสหัสรากษะ (อินทราผู้มีพันเนตร). ท่านคือเทพผู้รุ่งเรืองและเป็นที่พึ่งสูงสุดของสรรพชีวิต. โอ้เทวะ ท่านคือทุกสิ่ง; ท่านคืออมฤตะเอง และท่านคือโสมะผู้ได้รับการบูชาสูงสุด.”
Verse 14
त्वं मुहूर्तस्तिथिस्त्वं च त्वं लवस्त्वं पुन: क्षण: । शुक्लस्त्वं बहुलस्त्वं च कला काष्ठा त्रुटिस्तथा । संवत्सरर्तवों मासा रजन्यश्न दिनानि च
ปิตามหะกล่าวว่า “ท่านคือมุหูรตะและท่านคือติถี; ท่านคือลวะและอีกทั้งท่านคือกษณะ. ท่านคือปักษ์สว่างและท่านคือปักษ์มืดด้วย. ท่านคือส่วนย่อยแห่งกาล—กะลา กาษฐา และตรุฏิ. ปี ฤดูกาล เดือน กลางคืน และกลางวัน—ล้วนเป็นท่านทั้งสิ้น.”
Verse 15
त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुन्धरा सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा । महोदधि: सतिमितिमिंगिलस्तथा महोर्मिमान् बहुमकरो झषाकुल:
ปิตามหะกล่าวว่า “ท่านคือแผ่นดินอันประเสริฐพร้อมด้วยภูผาและพงไพร; และท่านคือท้องฟ้าอันไร้ความมืด มีสุริยะส่องประกาย. ท่านคือมหาสมุทรใหญ่ เต็มด้วยสัตว์ทะเลทิมิและทิมิงคิละ คลาคล่ำด้วยมกราและฝูงปลา และงดงามด้วยคลื่นสูงตระหง่าน.”
Verse 16
महायशास्त्वमिति सदाभिपूज्यसे मनीषिभिम्मुदितमना महर्षिशि: । अभिष्टृत: पिबसि च सोममध्वरे वषट्कृतान्यपि च हवींषि भूतये
ปิตามหะกล่าวว่า “เพราะทราบว่าท่านทรงเกียรติยศยิ่ง นักปราชญ์จึงบูชาท่านมิได้ขาด. เหล่ามหาริษีมีใจยินดีสรรเสริญท่านเนืองนิตย์. ในพิธีบูชายัญท่านเสวยโสมะ และเพื่อความผาสุกกับความสำเร็จสมประสงค์ของยชมานะ ท่านยังทรงรับเครื่องบูชาที่ถวายพร้อมเสียง ‘วษฏ์’.”
Verse 17
त्वं विप्रै: सततमिहेज्यसे फलार्थ वेदाड्रेष्वतुलबलौघ गीयसे च । त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्िजेन्द्रा वेदाड़ान्यभिगमयन्ति सर्वयत्नै:
ปิตามหะกล่าวว่า “เพื่อให้ได้ผลอันพึงปรารถนาในโลกนี้ เหล่าวิประบูชาท่านมิได้ขาด. โอ้อินทรา ผู้เป็นคลังแห่งพลังอันหาที่เปรียบมิได้ แม้ในเวทางคะก็ขับขานพระเกียรติของท่าน. เหล่าทวิชผู้ประเสริฐซึ่งมุ่งมั่นในยัญพิธี พากเพียรทุกวิถีทางเพื่อศึกษารู้เวทางคะ ก็เพื่อจะเข้าถึงท่านนั่นเอง.”
Verse 24
इस प्रकार श्रीमयह़्ा भातत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपव॑र्में गरुडचरित्रविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ภาคอาสตีกะ บทว่าด้วยประวัติครุฑ บทที่ยี่สิบสี่ จึงสิ้นสุดลง
Verse 25
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे पजचविंशो5ध्याय:
อิติ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ในอาสตีกปัรวะ ในตอนสौปर्णะ บทที่ยี่สิบห้า จึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
Garuḍa must reconcile mission-driven necessity (securing capability to obtain amṛta) with a clear ethical boundary: the brāhmaṇa is declared non-killable, requiring release even when Garuḍa is in urgent need of sustenance.
The chapter teaches that legitimate aims do not suspend normative limits; instead, one should seek counsel and alternative means. It also frames divisive greed as a generator of long-term degradation, symbolized by curse-driven rebirth and continuing hostility.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-instruction is implicit, delivered through narrative causality—ethical restraint, consultation, and the karmic cost of rivalry function as the chapter’s interpretive guidance within the epic’s larger soteriological horizon.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.