Adhyaya 209
Ādi-parva Adhyāya 209: Śaraṇāgati of the Cursed Apsarases; Nārītīrtha-prasiddhi; Arjuna’s Vimocana
Upa-parva: Tīrtha–Śāpa–Mokṣa Episode (Nārītīrtha-prasiddhi and Apsaras-śāpa-vimocana)
The chapter opens with a collective speaker (Varga) describing the group’s distress and their approach to a brāhmaṇa ascetic as a refuge. They confess moral error—pride in beauty and youth leading to improper conduct—and argue from dharma that women are not to be harmed, while also invoking the brāhmaṇa’s expected friendliness toward all beings and the obligation to protect those who surrender. Vaiśaṃpāyana then reports the brāhmaṇa’s gracious response. The brāhmaṇa articulates a conditional timeline and a concrete mechanism for their restoration: when someone lifts them from the water to land while they are seizing men like crocodiles, they will regain their original forms; he also asserts his commitment to truthfulness. He further declares that the associated sacred places will become renowned as “Nārītīrthas,” gaining purificatory status. The group departs, seeking rapid relief, and soon encounters Devarṣi Nārada, who, after hearing their account, directs them to five southern coastal tīrthas and prophesies that Arjuna (Dhanaṃjaya) will liberate them. The narrative confirms the prophecy: Arjuna releases them from the curse, they regain their bodies and disappear as before. After cleansing the tīrthas and taking leave, Arjuna proceeds to Maṇalūra to see Citrāṅgadā; the chapter closes by noting their son Babhruvāhana and Arjuna’s subsequent movement toward Gokarṇa.
Chapter Arc: नारद ऋषि उत्सव के शांत होते ही सुन्द और उपसुन्द के प्रस्थान का वृत्तांत उठाते हैं—दो दैत्य-भ्राता, वर-बल से उन्मत्त, त्रिलोकी को रौंदने निकल पड़ते हैं। → दैत्य-वृद्ध मंत्रियों और सुहृदों की अनुमति लेकर वे रात्रि में मघा नक्षत्र के योग में प्रस्थान करते हैं; गदा, पट्टिश, शूल, मुद्गर और कवचधारी विशाल दैत्यसेना उनके साथ चलती है। उनके आगमन और ब्रह्मा-वरदान का स्मरण कर देवगण त्रिविष्टप छोड़ ब्रह्मलोक की ओर पलायन करते हैं। सुन्द-उपसुन्द रूप बदल-बदल कर (हाथी, सिंह, व्याघ्र, अदृश्य) दुर्गम आश्रमों तक में छिपे मुनियों को खींचकर यमसदन भेजते हैं। → पृथ्वी का धर्म-तंत्र टूटता दिखता है—यज्ञ-स्वाध्याय रुक जाते हैं, द्विज और नृपति लुप्त-से हो जाते हैं, उत्सव-यज्ञ उजड़ जाते हैं; श्राद्ध, वषट्कार और मंगल का नाम मिटता है। उनके क्रूर कर्म को देखकर चन्द्र, सूर्य, ग्रह-तारा तक विषाद में डूबे प्रतीत होते हैं—मानो सृष्टि का प्रकाश भी भय से सिकुड़ गया हो। → समस्त दिशाओं को जीतकर वे निःसपत्न हो जाते हैं और कुरुक्षेत्र में अपना निवास जमाते हैं—विजय का शिखर, पर उसी में विनाश का बीज छिपा। → कुरुक्षेत्र में उनका अडिग पड़ाव संकेत देता है कि अब उनके अहंकार और वरदान की परीक्षा निकट है—कौन-सा कारण उन्हें स्वयं अपने ही हाथों टूटने को बाध्य करेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता बछ। 5 नवाधिकद्विशततमो< ध्याय: सुन्द और उपसुन्दद्वारा क्रूरतापूर्ण कर्मोंसे त्रिलोकीपर विजय प्राप्त करना नारद उवाच उत्सवे वृत्तमात्रे तु त्रैलोक्याकाड्क्षिणावु भौ । मन्त्रयित्वा ततः सेनां तावाज्ञापयतां तदा
นารทกล่าวว่า “โอ้ยุธิษฐิระ ครั้นงานฉลองเพิ่งสิ้นสุดลงเท่านั้น ทั้งสองผู้ใคร่ครอบครองไตรโลกก็ปรึกษากัน แล้วในกาลนั้นเองจึงมีบัญชาให้กองทัพเคลื่อนพล”
Verse 2
सुहृद्धिरप्यनुज्ञाती दैत्यर्वृद्धैश्व मन्त्रिभि: । कृत्वा प्रास्थानिकं रात्रौ मघासु ययतुस्तदा
สุหฤทธิ์ได้รับความยินยอมจากเหล่าผู้อาวุโสแห่งไทตยะและเสนาบดีทั้งหลาย แล้วประกอบพิธีตามธรรมเนียมก่อนออกเดินทาง ครั้นถึงราตรีภายใต้นักษัตรมฆา ทั้งสองจึงออกเดินและเริ่มการจาริก
Verse 3
गदापट्टिशधारिण्या शूलमुद्गरहस्तया । प्रस्थितौ सह वर्मिण्या महत्या दैत्यसेनया
พร้อมกับพวกเขา มีกองทัพไทตยะอันมหึมา สวมเกราะและถือกระบอง ขวานศึก (ปัฏฏิศะ) ตรีศูล และค้อนหนัก เคลื่อนตามไป ทั้งสองออกเดินพร้อมกองทัพนั้น เหล่าจารณะเดินเคียงข้าง ขับขานถ้อยมงคลแห่งชัยและบทสรรเสริญ ประกาศคุณความดีของทั้งสอง ดังนี้ไทตยะทั้งคู่จึงก้าวไปด้วยความฮึกเหิมยินดี
Verse 4
मड़लै: स्तुतिभिश्चापि विजयप्रतिसंहितै: । चारणै: स्तूयमानौ तौ जग्मतु: परया मुदा
ท่ามกลางถ้อยมงคลและบทสรรเสริญที่เปี่ยมด้วยความมั่นใจในชัยชนะ และเมื่อเหล่าจารณะสรรเสริญก้องกังวาน ทั้งสองก็เคลื่อนไปด้วยความปีติยิ่ง
Verse 5
तावन्तरिक्षमुत्प्लुत्य दैत्यौ कामगमावुभौ । देवानामेव भवनं जम्मतुर्युद्धदुर्मदौ
ไทตยะทั้งสอง ผู้สามารถไปได้ทุกแห่งตามปรารถนา และเมามัวด้วยคลั่งศึก กระโจนขึ้นสู่เวหา แล้วมุ่งไปยังวิมานของเหล่าเทพเป็นแห่งแรก
Verse 6
तयोरागमन ज्ञात्वा वरदानं च तत् प्रभो: । हित्वा त्रिविष्टपं जम्मुर्ब्रह्मलोक॑ तत: सुरा:,उनका आगमन सुनकर और ब्रह्माजीसे मिले हुए उनके वरदानका विचार करके देवतालोग स्वर्ग छोड़कर ब्रह्मलोकमें चले गये
เมื่อทราบการมาถึงของทั้งสอง และระลึกถึงพรที่องค์ผู้เป็นใหญ่ได้ประทานไว้ เหล่าเทพจึงละทิ้งตรีวิษฏปะ (สวรรค์) แล้วมุ่งไปยังพรหมโลก
Verse 7
ताविन्द्रलोक॑ निर्जित्य यक्षरक्षोगणांस्तदा | खेचराण्यपि भूतानि जष्नतुस्तीतव्रविक्रमौ
ครั้นแล้ว เมื่อพิชิตโลกของพระอินทร์ได้ ทั้งสองผู้มีเดชานุภาพดุร้ายก็เริ่มประหัตประหารและกดขี่หมู่ยักษ์ยักษะและรากษส ตลอดจนเหล่าภูตผู้เหินเวหาอื่น ๆ ด้วย
Verse 8
अन्तर्भूमिगतान् नागाज्जित्वा तौ च महारथौ | समुद्रवासिनी: सर्वा म्लेच्छजातीर्विजिग्यतु:
สองมหารถีผู้นั้นครั้นปราบพญานาคซึ่งสถิตอยู่ในบาดาลใต้พิภพได้แล้ว ก็ยังยกไปพิชิตชนเผ่ามเลจฉะทั้งปวงที่อาศัยอยู่ตามชายฝั่งสมุทร
Verse 9
ततः सर्वा महीं जेतुमारब्धावुग्रशासनौ । सैनिकांश्व समाहूय सुतीक्ष्णं वाक्यमूचतु:
ต่อมา ทั้งสองผู้ปกครองด้วยอำนาจอันดุร้ายก็ตั้งใจจะพิชิตแผ่นดินทั้งสิ้น ครั้นเรียกเหล่าทหารมาชุมนุมแล้ว ก็กล่าวถ้อยคำอันเฉียบกร้าวยิ่งนัก
Verse 10
राजर्षयो महायज्ञै्हव्यकव्यैद्धिजातय: । तेजो बलं च देवानां वर्धयन्ति श्रियं तथा
นารทกล่าวว่า “บนแผ่นดินนี้มีราชฤๅษีและพราหมณ์ทวิชะอยู่มาก เขาทั้งหลายประกอบมหายัญ และถวายหัวยะกับกัวยะ อันเป็นเครื่องบูชาแก่เทพและบรรพชน จึงยังเดชและกำลังของเหล่าเทวะให้เพิ่มพูน พร้อมทั้งทวีศรีสมบัติด้วย”
Verse 11
तेषामेवंप्रवृत्तानां सर्वेषामसुरद्धिषाम् । सम्भूय सर्वैरस्माभि: कार्य: सर्वात्मना वध:
นารทกล่าวว่า “เมื่อคนทั้งปวงที่ดำเนินอยู่ในยัญกรรมเช่นนั้นล้วนเป็นปฏิปักษ์ต่ออสูรแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงรวมกำลังกัน และด้วยความมุ่งมั่นสิ้นทั้งใจ จงกระทำการสังหารทำลายพวกเขาให้สิ้น”
Verse 12
एवं सर्वान् समादिश्य पूर्वतीरे महोदथे: । क्रूरां मतिं समास्थाय जग्मतु: सर्वतोमुखौ,समुद्रके पूर्वतटपर अपने समस्त सैनिकोंको ऐसा आदेश देकर मनमें क्रूर संकल्प लिये वे दोनों भाई सब ओर आक्रमण करने लगे
ครั้นมีบัญชาแก่ไพร่พลทั้งปวง ณ ฝั่งตะวันออกแห่งมหาสมุทรแล้ว สองพี่น้องนั้นก็กำหนดจิตอันโหดเหี้ยม ออกยกไปเพื่อบุกโจมตีทั่วทุกทิศ.
Verse 13
यज्जैर्यजन्ति ये केचिद् याजयन्ति च ये द्विजा: । तान् सर्वान् प्रसभं हत्वा बलिनौ जग्मतुस्तत:
ผู้ใดประกอบยัญพิธี และพราหมณ์ทวิชผู้ใดเป็นปุโรหิตทำให้ยัญพิธีสำเร็จ—สองอสูรผู้มีกำลังนั้นฆ่าล้างเสียโดยกำลัง แล้วจึงรุกคืบต่อไป.
Verse 14
आश्रमेष्वग्निहोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् | गृहीत्वा प्रक्षिपन्त्यप्सु विश्रब्धं सैनिकास्तयो:
เหล่าทหารของพวกเขาไปยังอาศรมของฤๅษีผู้มีจิตขัดเกลา แล้วฉวยเอาเครื่องอัคนิโหตระไป โยนลงสู่สายน้ำอย่างไร้ความเกรงกลัว.
Verse 15
तपोधनैश्व ये क्रुद्धद: शापा उक्ता महात्मभि: । नाक्रामन्त तयोस्तेडपि वरदाननिराकृता:
แม้คำสาปที่มหาตมะผู้มั่งคั่งด้วยตบะเปล่งออกด้วยความกริ้ว ก็ยังไม่อาจครอบงำสองตนนั้นได้ เพราะถูกฤทธิ์แห่งพร (วร) ที่อสูรได้รับมาลบล้างเสียสิ้น.
Verse 16
नाक्रामन्त यदा शापा बाणा मुक्ता: शिलास्विव । नियमान् सम्परित्यज्य व्यद्रवन्त द्विजातय:
ครั้นคำสาปมิอาจยับยั้งได้—ดุจศรที่ยิงใส่ศิลา—เหล่าทวิชก็ละทิ้งวัตรข้อกำหนดทั้งปวง แล้วพากันหนีจากสถานที่นั้น.
Verse 17
पृथिव्यां ये तप:सिद्धा दान्ता: शमपरायणा: । तयोर्भयाद् दुद्गर॒ुवुस्ते वैनतेयादिवोरगा:
แม้เหล่าผู้บำเพ็ญตบะบนแผ่นดิน ผู้สำรวมอินทรีย์และตั้งมั่นในความสงบภายใน ก็ยังพากันหนีด้วยความหวาดกลัวต่ออสูรไทตยะทั้งสองนั้น ดุจงูทั้งหลายแตกกระเจิงเมื่อไวเนเตยะ (ครุฑ) เข้าใกล้
Verse 18
मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशखुवै: । शून्यमासीज्जगत् सर्व कालेनेव हतं तदा
อาศรมทั้งหลายถูกกวาดปั่นจนพังพินาศ หม้อและภาชนะน้ำถูกทุบแตกกระจัดกระจาย ครั้นแล้วโลกทั้งปวงก็ร้างไร้ ประหนึ่งถูกกาล (เวลา) เองประหารลง
Verse 19
ततो राजन्नदृश्यद्धिऋ्षिभिश्व महासुरौ । उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणां
ต่อมา ข้าแต่พระราชา เมื่อมหาอสูรทั้งสองไม่ปรากฏแก่เหล่าฤๅษีแล้ว ด้วยความใคร่จะฆ่า ทั้งคู่จึงตกลงร่วมกันและเริ่มแปลงกาย รับรูปเป็นสัตว์นานาชนิด
Verse 20
प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुड्जरखूपिणौ । संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम्,कठिन-से-कठिन स्थानमें छिपे हुए मुनिको भी वे मद बहानेवाले मतवाले हाथीका रूप धारण करके यमलोक पहुँचा देते थे
พวกมันแปลงเป็นช้างดุคลุ้มคลั่ง มีน้ำมันช้างไหลจากขมับ แม้ฤๅษีที่ซ่อนอยู่ในที่กันดารยากเข้าถึง ก็ยังถูกลากไปถึงยามสทน—ที่ประทับแห่งยม
Verse 21
सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याप्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ । तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन् दृष्टवा निजघ्नतु:
พวกมันบางคราวเป็นสิงห์ บางคราวเป็นเสือ และบางคราวทั้งคู่ก็หายลับไปจากสายตา ด้วยกลอุบายหลากหลายเช่นนั้น อสูรผู้โหดร้ายทั้งสองเมื่อพบฤๅษีที่ใดก็สังหารเสียที่นั่น ผลคือบนแผ่นดิน ยัญพิธีและการสวดศึกษาพระเวท (สวาธยายะ) ต้องหยุดลง ฤๅษีราชาและพราหมณ์ถูกทำลาย และการเดินทาง การสมรส ตลอดจนพิธีมงคลทั้งปวง—รวมทั้งยัญ—ก็สิ้นสุดลงโดยสิ้นเชิง
Verse 22
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रणष्टनूपतिद्विजा । उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा
นารทกล่าวว่า “ครั้งนั้นแผ่นดินตกสู่ความพินาศ พิธียัญและการศึกษาพระเวทหยุดสิ้น กษัตริย์และพราหมณ์ถูกทำลาย และงานมหรสพ—พร้อมทั้งยัญพิธีที่ค้ำจุนมัน—ดับสูญโดยสิ้นเชิง”
Verse 23
हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा । निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता
นารทกล่าวว่า “ทุกหนแห่งมีแต่เสียงคร่ำครวญและเสียงร้องด้วยความหวาดผวา การค้าและการแลกเปลี่ยนหยุดลง ตลาดเงียบงัน พิธีกรรมบูชาเทพถูกยุติ และจารีตอันเป็นกุศล—เช่นพิธีวิวาห์และพิธีมงคลอื่น ๆ—ถูกละทิ้ง”
Verse 24
निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा | अस्थिकड्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना
นารทกล่าวว่า “การเพาะปลูกและการคุ้มครองโคสิ้นสุด เมืองและอาศรมพังพินาศ แผ่นดินเกลื่อนกลาดด้วยกระดูกและโครงกระดูกทั่วทุกแห่ง จนเพียงมองดูก็น่าสะพรึงกลัว”
Verse 25
निवृत्तपितृकार्य च निर्वषट््कारमज्लम् । जगत् प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्षष्म भवत् तदा
นารทกล่าวว่า “พิธีบูชาบรรพชนก็หยุดลง เสียงศักดิ์สิทธิ์ ‘วษฏ’ และมงคลพิธีทั้งปวงสูญหาย โลกทั้งมวลปรากฏเป็นภาพอันน่าหวาดผวา จนแม้แต่จะมองดูก็ยากยิ่ง”
Verse 26
चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकस: । जम्मुर्विषादं तत् कर्म दृष्टवा सुन्दोपसुन्दयो:
นารทกล่าวว่า “เมื่อเห็นกรรมอันน่าสะพรึงของสุนทและอุปสุนทแล้ว ทั้งจันทร์และอาทิตย์ ดาวเคราะห์ ดวงดาว หมู่ดาวนักษัตร และแม้เหล่าเทพผู้สถิตในสวรรค์ ก็ถูกความโศกอันลึกซึ้งครอบงำ”
Verse 27
एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा । निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निविशमभिचक्रतु:
ดังนั้น อสูรทั้งสองตนได้พิชิตทิศทั้งปวงด้วยกรรมอันโหดเหี้ยม ครั้นไร้ผู้ทัดเทียมแล้ว จึงตั้งถิ่นฐานอยู่ ณ กุรุเกษตร
Verse 209
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने नवाधिकद्धिशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ภาคว่าด้วยการมาถึงของวิทุระและการได้มาซึ่งราชสมบัติ บทที่สองร้อยเก้าซึ่งเป็นอุปาขยานเรื่องสุนทะและอุปสุนทะ ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on how a dharma-minded authority should respond to wrongdoing by vulnerable petitioners: the women admit misconduct yet claim protection through śaraṇāgati and the norm of restraint, requiring a response that balances accountability with non-harm and refuge-duty.
The chapter foregrounds that ethical speech and action—truthfulness, protection of those who surrender, and restraint—can transform punitive trajectories into conditional rehabilitation, while sacred geography preserves moral memory through named tīrthas.
Rather than a formal phalaśruti, the text offers an etiological meta-layer: the declaration that these sites will be famed as Nārītīrthas and become purifying, implying enduring religious significance attached to understanding and remembering the episode.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.