Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

అర్జునుడు అన్నాడు—ఈ మహాకాలుడు ఎవరు? ఆయన ఎలా సిద్ధిని పొందాడు? ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఈ తీర్థంలో నాకు మహా ఆశ్చర్యం కలుగుతోంది।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

నేను శ్రద్ధతో అడుగుతున్నాను; దయచేసి ఇవన్నీ నాకు సంపూర్ణంగా విస్తరించి చెప్పండి।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

నారదుడు పలికెను—వరదుడు, స్థాణువు, అవ్యయుడు అయిన మహాకాలునకు నమస్కరించి, ఓ పాండుకులశ్రేష్ఠా, నా శక్తి మేరకు ఆయన చరిత్రను వివరిస్తాను।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

పూర్వకాలంలో వారాణసీ నగరంలో జపకులలో శ్రేష్ఠుడు, రుద్రజపంలో నిమగ్నుడు, మహాభాగ్యవంతుడు ‘మాండి’ అనే మహాయశస్సు గలవాడు ఉండెను।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

అతడు సంతానం లేనివాడు; పుత్రప్రాప్తి కోసం రుద్రజపం ఘనంగా చేసెను. వంద సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత సంతోషించిన శంకరుడు అతనితో పలికెను।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

ఓ మాండి, నీకు ఒక ధీమంతుడైన కుమారుడు కలుగును; నా ప్రభావంతో అతడు పరాక్రమశాలి అవుతాడు; నీ సమస్త వంశాన్ని అతడు उद्धరించి నిలబెడతాడు।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

రుద్రుని వాక్యములు విని మాంటి పరమానందంతో పరవశించాడు. ఆపై కొంత కాలం గడిచిన తరువాత ఆ మహాత్ముడు మాంటి భార్య…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

చటికా తపస్సు మూర్తినే ధరించినట్లుగా గర్భం ధరించింది. ఆ గర్భానికి నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచాయని చెబుతారు.

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

అతడు తల్లి గర్భాన్ని విడిచినప్పటికీ బయటకు రాలేదు. అప్పుడు మాంటి సామగానాలతో అతనిని ఆహ్వానించి ఇలా పలికాడు.

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

వత్సా, సాధారణ కుమారుడైనా తల్లిదండ్రులకు ఎల్లప్పుడూ సుఖకరుడే. తల్లి శుద్ధురాలై ఉండగా నీవు లోపల నుంచే ఆమెను ఎందుకు ఇంతగా బాధిస్తున్నావు?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

వత్సా, మానవలోక నివాసంపై నీకు ఆశ ఎలా కలగదు? అక్కడ ధర్మం, అర్థం, కామం మరియు మోక్షం కూడా సాధ్యమవుతాయి.

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

పూజ మహాఫలాన్ని ఇచ్చే చోట—పితృదేవతలకు తర్పణం, నానావిధ ధర్మాచరణం నిజంగా సాధ్యమయ్యే చోట—మనం ఎప్పుడు మానవజన్మ పొందుదుము?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

ఇలా అనేక యోనుల్లో పుట్టిన భూతాలు కూడా విలపిస్తాయి—‘సత్యంగా మానవజీవితం అతుల్యం; దేవతలకూ అది ఆశించదగినది. అయినా నీవు దానిని నిరాదరిస్తున్నావు—చెప్పు, నీవు కేవలం గర్భంలోనే ఎలా నిలిచివున్నావు?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

గర్భము పలికెను—‘తండ్రీ, ఇవన్నీ నాకు తెలుసు; ఇది పరమ దుర్లభం. అయితే నేను నిత్యం కాలమార్గాన్ని అత్యంతంగా భయపడుతున్నాను.’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

వేదాలలో నిజంగా రెండు మార్గాలు చెప్పబడ్డాయి—కాలమార్గం మరియు అర్చి (ప్రకాశ) మార్గం. అర్చి మార్గం ద్వారా మోక్షం పొందుతారు; కాలమార్గం ద్వారా కర్మలోకి తిరిగి వెళ్తారు.

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

స్వర్గంలోనైనా నరకంలోనైనా, కాలమార్గంలో పడినవాడు ఎక్కడా శాంతి పొందడు—వేటగాడి బాణంతో గాయపడిన జింక వలె.

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

అందుకే దుఃఖాన్ని తెలిసినవాడిగా కాకుండుట కోరే జ్ఞాని, భయంకరమూ అగాధమూ అయిన కాలస్వరూపాన్ని స్మరించి సంపూర్ణ ఏకాగ్రతతో శ్రమించి యత్నించాలి।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

ఓ తాతా, నా మనస్సు నానా దోషాలచేత మోహింపబడకపోతే, అప్పుడు నేను త్వరగా దుర్లభమైన మానవ జన్మను పొందుదును గాక।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

అప్పుడు, ఓ పార్థా, అతని తండ్రి కాందిశీకుడు దేవుడు మహేశ్వరుని శరణు చేరి—“త్రాహి త్రాహి, మహేశ్వరా!” అని ఆర్తిగా విలపించాడు।

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

ఓ దేవా, నిన్ను తప్ప నా కుమారునికి అభీష్టాన్ని ప్రసాదించగలవాడు మరెవరు? ఈ కుమారుడు నీవే ఇచ్చినవాడు; కనుక నీవే నా సుతుని ఈ లోకంలో జన్మకు సురక్షితంగా చేర్చుము।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

అప్పుడు అతని అత్యంత భక్తికి సంతోషించిన మహేశ్వరుడు పలికెను—“విభూతులు, స్వధర్మజ్ఞానం, వైరాగ్యం మరియు నిజమైన ఐశ్వర్యం నీకు ప్రసాదించుచున్నాను।”

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“హే ప్రభూ! మాండి కుమారుని త్వరగా మేల్కొలిపి, ఈ విపరీత స్థితిని తిప్పివేయుము.” అప్పుడు ప్రకాశించే విభూతులు వెలుగులు చిమ్ముతూ గర్భాన్ని ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

హే మహామతీ మాండి కుమారా! హృదయంలో భయాన్ని నిలుపుకోకు. మేము నలుగురు—ధర్మాది—నీ మనోధైర్యాన్ని విడువము.

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

అప్పుడు అధర్మాది ఇతరులు పలికిరి—“అలా కాదు; మేము నీ మనస్సుకు అంటుకొని ఉంటాము. మా వల్లనే నీకు భయం కలుగును.”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

విభూతులు ఇలా పలికిన వెంటనే ఆ బాలుడు త్వరగా బయటికి వచ్చెను; బయట జన్మించి వణుకుతూ ఏడ్చెను.

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

అప్పుడు విభూతులు పలికిరి—“హే మాండి! ఇతడే నీ కుమారుడు. ఇప్పటికీ కాలమార్గాన్ని భయపడి వణుకుతూ ఏడుస్తున్నాడు.”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

అందువల్ల అతడు ‘కాలభీతి’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందును. ఈ విధంగా వరమిచ్చి వారు మహాదేవుని సన్నిధికి వెళ్లిరి.

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

ఆ బాలుడును శుక్లపక్ష చంద్రునివలె క్రమంగా వృద్ధి చెందెను. సంస్కారములచే శుద్ధిగా సంస్కృతుడై, బుద్ధిమంతుడై, పాశుపత వ్రతానుయాయిగా నిలిచెను.

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

పంచమంత్ర జపముచే శుద్ధుడై అతడు తీర్థయాత్రాపరుడయ్యెను. ఓ భారతా, రుద్రక్షేత్రాలలో స్నానమాచరించి నిరంతరం మంత్రజపము చేసెను.

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

గుప్తక్షేత్ర మహిమలను విని కాలభీతి అక్కడికి చేరెను. అనంతరం అక్కడ భూమిజలములో స్నానమాచరించి, కోట్లకొలది మంత్రజపము చేసెను.

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

తిరిగి వచ్చుచుండగా అతడు ఎక్కువ దూరం వెళ్లకముందే ఒక బిల్వవృక్షమును చూచెను. దానిని చూచి దాని క్రింద కూర్చొని ఒక లక్ష జపమును పూర్తి చేసెను.

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

ఆ విప్రుడు జపం చేస్తుండగా అతని ఇంద్రియాలు లయమై నిశ్చలమయ్యాయి. క్షణమాత్రంలోనే అతడు పరమానందస్వరూపుడే అయ్యెను.

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

ఆ పరమానందానికి స్వర్గాది వాటితో ఎక్కడా సరిపోలిక లేదు. దాని ‘ప్రమాణం’ దానివల్లనే తెలిసేది—గంగాజలపు నిజమైన ప్రమాణం గంగాజలంతోనే గ్రహించబడినట్లు.

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

అక్కడ అతడు కొద్దిసేపు లీనమై, మళ్లీ యథాపూర్వంగా అయ్యెను. అప్పుడు ఆశ్చర్యపడి కాలభీతి—ఓ పార్థా—అని పలికెను.

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

నా ఈ మహానందం వారాణసిలో లేదు, నైమిషంలో లేదు; ప్రభాసంలో లేదు, కేదారంలో లేదు, అమరకంటకంలో కూడా లేదు.

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

ఈ రోజు నాలో ఉద్భవించిన ఈ స్థితి శ్రీపర్వతంలోనూ లేదు, మరెక్కడా లేదు. నా అంతఃకరణవృత్తులు నిర్వికారంగా, స్వచ్ఛంగా అయ్యాయి—గంగాజలంతో నిండిన నాళాల వలె.

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

సర్వభూతాల పట్ల నా హృదయంలో పరమ ప్రీతి ఉద్భవించింది; త్రిలోకమూ నాకు స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తోంది. నా చిత్తం ఒకే పరమధర్మాన్ని అత్యున్నతమని నిశ్చయంగా గ్రహిస్తోంది.

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

అహో! ఈ స్థలమహిమ యొక్క ప్రత్యక్ష ప్రభావం ఇక్కడ స్పష్టంగా ప్రకటించబడింది. ఇది నిర్దోషమైన, పవిత్రమైన ధామం; సమస్త ఉపద్రవాలు, కలతలు లేనిది.

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

అక్కడ నివసించువానికి ధర్మమూ అర్థమూ అలాగే సహస్రగుణంగా వృద్ధి చెందుతాయి. ఆ ప్రభావం వల్లనే నేను దీన్ని నా హృదయంలో ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుంటున్నాను.

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

ఈ పుణ్యస్థలం కాశీ మొదలైన ప్రధాన తీర్థాలకన్నా కూడా విశిష్టమైనది. అందువల్ల నేను ఇక్కడే నిలిచి విస్తారమైన తపస్సు ఆచరిస్తాను.

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

తృష్ణచేత ప్రేరితుడై ఎల్లప్పుడూ తిరుగుతూ—‘ఇది తీర్థం, అది తీర్థం’ అని చెప్పేవాడు—సిద్ధిని పొందడు; అతడు కేవలం కష్టంలోనే మరణిస్తాడు.

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

ఇట్లు ఆలోచించి అతడు బిల్వవృక్షం క్రింద స్థిరంగా నిలిచెను. అంగుళి అగ్రభాగాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఏకాగ్రచిత్తుడై రుద్రమంత్రాలను జపించెను।

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

నీటి ఒక్క బిందువును మాత్రమే స్వీకరించి అతడు కఠిన నియమాన్ని చేపట్టెను. అగ్నివలె తేజస్సుతో శతవర్షములు జపం చేస్తూ నిలిచెను, ఓ భారత।

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

అప్పుడు ఒక మనిషి నీటితో నిండిన కుండను తీసుకొని అక్కడికి వచ్చెను. ఆ సత్పురుష తపస్వికి నమస్కరించి హర్షంతో కాలభీతికి ఈ మాటలు చెప్పెను।

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

ఈ రోజు నీ నియమం పూర్తయింది, ఓ మహామతీ; ఇదిగో ఈ నీరు. దయచేసి స్వీకరించు, అప్పుడు ఇక్కడ నా శ్రమ ఫలప్రదమగును।

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

కాలభీతి అన్నాడు—నీవెవరు? నీ వర్ణం చెప్పు; నిజంగా నీ ఆచారం ఏమిటి? నీ జన్మమూ ఆచారమూ తెలిసిన తరువాతనే నేను దీనిని స్వీకరిస్తాను; లేకపోతే కాదు।

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

ఆ మనిషి అన్నాడు—నా తల్లిదండ్రులు ఎవరో నాకు తెలియదు; వారు పూర్తిగా నశించిపోయారా లేదో కూడా తెలియదు. నేను ఎల్లప్పుడూ ఇదే చూస్తున్నాను—నేను ఎలా ఉన్నానో అలాగే ఉంటాను, అతడూ అలాగే ఉంటాడు.

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

ఆచారాలు, ధర్మకర్తవ్యాలు—వాటితో నాకు ఏ పని లేదు. అందుకే నేను స్పష్టంగా చెబుతున్నాను—ఆ అర్హతలు నాలో లేవు, నేను సమ్యకాచారాన్ని కూడా ఆచరించను.

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

కాలభీతి చెప్పింది—అలా అయితే నేను నీ నుండి ఎప్పటికీ నీటిని స్వీకరించను. ఇక్కడ నా మాట విను—శ్రుతిలో ప్రకటించినట్లు నా గురువు నాకు బోధించిన వాక్యాన్ని.

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

బీజశుద్ధిని నిర్ధారించకుండా ఎవరి కులం తెలియదో, అతని అన్నం లేదా నీటిని తిన్నా తాగినా సద్గుణుడైనా క్షణమాత్రంలోనే దుఃఖంలో పడతాడు.

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

రుద్రుని ఎరుగని వాడు, రుద్రభక్తుడు కానివాడు—అటువంటి వాడి అన్నం నీటిని సేవించినవాడు నిస్సందేహంగా పాపి అవుతాడు.

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

శివుని గుర్తించక ఆహారం భుజించేవాడు ఇక్కడ ‘బ్రహ్మహా’ అని చెప్పబడుతున్నాడు. బ్రహ్మహా యొక్క అన్నం తినేవాడూ కలుషితుడవుతాడు; అందుచేత అతని అన్నం భుజించకూడదు.

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

గంగాజల కుంభంలో ఒక్క మద్యబిందువు పడితే అది దూషితమయ్యేలా, శివుని తెలియని వాడి అన్నం తినేవాడు శివజ్ఞానియైనా అలాగే అవుతాడు.

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

హీనాచారము/స్థితి గలవాడు శివభక్తుడని చెప్పుకున్నా నిజంగా శివభక్తుడు కాడు. అందుచేత ప్రతిగ్రహం (దానం లేదా ఆతిథ్యం స్వీకరణ)లో రెండు గుణాలను పరిశీలించాలి.

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

నరుడు అన్నాడు—నీ మాటలతో నాకు నవ్వు వస్తోంది. అయ్యో, నీవు మోహితుడవు; నీవు అబద్ధం చెబుతున్నావు—నీవు అపస్మారరోగి, జడుడివి కూడా.

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

శివుడు సదా నిత్యంగా సమస్త భూతాలలో నివసిస్తాడు. అందుచేత మంచి-చెడు గురించి చెప్పే మాట నిజంగా శివనింద కాదు.

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

తనకూ పరునికీ హరుడు (శివుడు) విషయంలో భేదం కల్పించువాడికి, భిన్నదృష్టిగలవానికి, మృత్యువు ఘోరమైన భయాన్ని కలిగిస్తుంది।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

లేదా చెప్పు—నీటిలో అసూచిత్వం ఎలా ఉంటుంది? ఈ కుండ మట్టినుండి పుట్టింది, అగ్నితో కూడా కాల్చబడింది।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

ఇది పాలతో నిండినప్పుడు, వీటిలో అసూచిత్వం ఎక్కడి నుంచి—ఎలా కలుగుతుంది?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

నా స్పర్శ వల్ల అసూచిత్వం కలుగుతుందని భావిస్తే, చెప్పు—ఈ భూమిలోనే స్థితుడైనవానికి ‘అహంకారం’ ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

నీవు భూమిపై నడుస్తావు, కానీ ఆకాశంలో నడవవు—ఇది ఎలా? ఇలా విచారిస్తే నీ మాట మోహితుని పలుకులాగా కనిపిస్తుంది।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

కాలభీతి పలికింది—సర్వభూతాలలో ‘శివుడే ఉన్నాడు’ అని ఇలా చెప్పబడితే, నభస్య (భాద్రపద) మాసంలో మట్టిక ఎందుకు నాస్తికుణ్ని ‘భక్షిస్తుంది’ అన్నట్లు బాధిస్తుంది?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

శుద్ధి నిమిత్తం ఆయన విశ్వానికి యథావిధిగా స్థితి-వ్యవస్థను స్థాపించాడు; అది ఫలముచేతనే (కర్మఫలముచేతనే) నిలబడుతుంది, వేరేలా కాదు—ఇది విను.

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

పూర్వకాలంలో స్రష్ట అయిన ధాత ఈ జగత్తును రూపమయంగా సృష్టించాడు; అది నామప్రపంచమనే తాడుతో ఆవు బంధించబడినట్లే బంధించబడి ఉంది.

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

ఆ నామప్రపంచం నిజంగా నాలుగు విధాలుగా విభజించబడుతుంది—ధ్వని, వర్ణాలు, పదం, వాక్యం; ఇవే నాలుగు ఆధారాలు.

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

అక్కడ ధ్వని నాదమయమైనది; వర్ణాలు ‘అ’తో ప్రారంభమవుతాయి. ‘శా–వ–మి’ అని పదం చెప్పబడింది, వాక్యమూ అలాగే—ఇలా తెలుసుకొని శివుని భజించాలి.

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

శ్రుతి మతమున ఆ వాక్యమును కూడా త్రివిధమని చెప్పెదరు—ఒకటి ప్రభువు/స్వామికి సమ్మతమైనది, మరియొకటి సుహృద్‌ (హితైషి మిత్రుడు) సమ్మతమైనది।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

కాంతా (ప్రియ) సమ్మతమైన వాక్యమూ ఇందులో చేరును—అని వాక్యమును త్రివిధమని వారు ఎరుగుదురు. స్వామి సేవకునికి ‘ఇది ఆచరించు’ అని ఆజ్ఞాపించునట్లు, అటువంటి వాక్యమే ప్రభుసమ్మతము.

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

అలాగే శ్రుతి, స్మృతి—ఈ రెండూ—ప్రభుసమ్మతమైన వచనమును ప్రకటించును. ఇతిహాస-పురాణాది గ్రంథములు సుహృద్‌సమ్మతమని చెప్పబడును.

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

నిజమైన సుహృద్‌లా ఉపదేశించి అతనిని తత్త్వమార్గమున నడిపించాలి. కావ్యాలాపములు మొదలైనవి (కాంతా/ప్రియ) సమ్మతమైతే ‘కాంతాసమ్మతం’ అని చెప్పబడును.

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

స్వామి వచనమును స్మరించి బాహ్య-అంతః శుచితను నిలుపుకొనాలి. అలాగే సుహృద్ వచనమును అనుసరించి, స్వర్గకాంక్షతో శౌచమును పరిరక్షించాలి.

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

ఇది నిశ్చయంగా ఆచరించవలసినదే—భూమిపై జన్మించినవారి పరంపరాగత శ్రుతి ఇలా చెబుతుంది. కానీ నీవు నాస్తిక్యవాక్యాలతో దీనిని పలికితే, ఆ విధంగా అది గ్రహించదగినది కాదు.

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

అలా అయితే వేదశ్రుతి, శాస్త్రాలు, పురాణాలు—ఇవన్నీ ఎందుకు? ప్రాచీనకాలంలో సప్తర్షులకు ముందున్న బ్రాహ్మణులు, తరువాత కర్మభూమికలో క్షత్రియులుగా మారారు.

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

వేదాన్ని అనుసరించినవారు అందరూ, ముందుగా మోహగ్రస్తులైనా, తరువాత నిపుణులుగా శుద్ధులుగా అయ్యారు. అలాగే వేదాంతవచనం—సత్త్వంలో స్థితులైనవారే నిజంగా ఊర్ధ్వగాములు.

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

రజోగుణప్రేరితులు మధ్యస్థితిలో నిలుస్తారు; తమోగుణాధీనులు అధోగతికి వెళ్తారు. కానీ సాత్త్విక ఆహారం, సాత్త్విక వృత్తితో మనిషి స్వర్గగామి అవుతాడు.

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

ఇందులో మనం అసూయ గానీ ద్వేషం గానీ చేయకూడదు; ఎందుకంటే భూతాలలో శివుడు లేడని కాదు. ఆయన నిశ్చయంగా సమస్త జీవుల్లో ఉన్నాడు—ఇక్కడ ఒక ఉపమానం కూడా విను.

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

బంగారంతో అనేక ఆభరణాలు తయారవుతాయి—కొన్ని శ్రద్ధాపూర్వకంగా సుందరరూపములు, మరికొన్ని హీనరూపములు గలవు।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

అన్ని ఆభరణాలలో బంగారం తప్పక ఉంటుంది; అలాగే సమస్త జీవులలో ఆ సదాశివుడు వ్యాపించి ఉన్నాడు। హీనరూపమైనది శుద్ధి చేయబడితే సత్యశుద్ధిని పొందుతుంది, కాని అందరితో ఒకే రూపంగా మారదు।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

అలాగే ఈ దేహం శుద్ధి చేయబడితే పవిత్రమై స్పష్టంగా స్వర్గలోకానికి చేరుతుంది। కాబట్టి జ్ఞాని సర్వథా హీనమైనదాన్ని స్వీకరించకూడదు।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

ఈ దేహం శుద్ధి చేయబడినప్పటికీ అన్ని విధాలుగా, అన్ని వ్యవహారాలలో అది గ్రాహ్యం కాదు; ఎందుకంటే ఎవరి నుండైనా విచక్షణలేక స్వీకరించేవాడు ఆచారంలోనూ ఆహారంలోనూ శుద్ధుడు కాడు।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

అతడు కొద్ది రోజుల్లో ‘శుచి’ అయినా, అతని రాతిలాంటి స్వభావం స్పష్టంగా మిగిలే ఉంటుంది। కాబట్టి నేను సంపూర్ణ నిశ్చయంతో ఇక్కడ ఈ నీటిని ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ స్వీకరించను।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

అది సముచితమై కనిపించినా అసముచితమై కనిపించినా, మాకు పరమ ప్రమాణం శ్రుతియే. ఇలా చెప్పగానే ఆ మనిషి నవ్వి, కుడిచేతితో కూడా సంకేతం చేశాడు.

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

బొటనవేలితో నేలను గీకి అతడు ఒక అతి ఉత్తమమైన గుంతను చేశాడు. ఆ నీటిని అందులో వేసిన వెంటనే ఆ గుంత నీటితో నిండిపోయింది.

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

నీరు పొంగి పొర్లింది; అప్పుడు అతడు పాదంతో నేలను గీకి ఒక సరస్సును చేశాడు. ఆ సరస్సు కూడా మిగిలిన నీటితో నిండిపోయింది.

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

ఆ మహా అద్భుతాన్ని చూసినా ఆ బ్రాహ్మణుడు ఏమాత్రం ఆశ్చర్యపడలేదు; ఎందుకంటే భూతాది ఉపాసకులలో అనేక విధాల విచిత్రమైన చమత్కారాలు సంభవిస్తాయి.

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

ఇలాంటి విచిత్ర చమత్కారాల కారణంగా కూడా శ్రుతి బోధించిన సనాతన మార్గాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు.

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

ఆ మనిషి అన్నాడు—నీవు అతి మూర్ఖుడవు; అయినా బ్రాహ్మణత్వం, పాండిత్యపు మాటలు పలుకుతున్నావు. పూర్వజ్ఞులు పలికిన శ్లోకం వినలేదా—‘బావి ఒకరిది, కుండ మరొకరిది, తాడు ఇంకొకరిది, ఓ భారతా’॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

కొంతమంది ఇతరులకు తాగిస్తారు, కొంతమంది తామే తాగుతారు—అయినా అందరూ సమాన భాగస్వాములే. ఈ నీరు నాదే; మరి ధర్మజ్ఞుడనుకునే నీవు ఎందుకు తాగడం లేదు?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

నారదుడు అన్నాడు—అప్పుడు అతడు ‘సమభాగులు’ అనే ఆ శ్లోకాన్ని అనేక విధాలుగా ఆలోచించాడు. నిశ్చయం లేక, కుండ మొదలైన సాధనాల ద్వారా కూడా సమభాగితా ఉంటుందా అని విచారించాడు.

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

అనేక పడవలంత సామగ్రిని అందరూ కలిపి సమర్పిస్తే, ఆ కార్యపుణ్యం అందరికీ సమాన భాగమవుతుంది. అలాగే కర్తకు లభించే ఫలమూ మళ్లీ మళ్లీ అందరికీ సమానంగా దక్కుతుంది.

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

శుచిగా ఉండి శివధ్యానం చేస్తూ, మందిరం మరియు బావి నిర్మించినవాడి బావి నీటిని తాగినవాడు—నీటిలో ‘ప్రతిగ్రహం’ (దానం స్వీకారం) లేకపోవడం వల్ల—ఆ నిర్మాతకు సమానమైన ఫలాన్ని పొందుతాడు.

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

ఇట్లు నిర్ణయించుకొని కాలభీతి ఆ మనిషితో అన్నాడు—“ఇది సత్యమే; కానీ కేవలం ఒక కుండ నీటితో గోతిని ఎలా నింపగలం?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“నా కళ్లముందే ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుండగా నావంటి వాడు ఎలా తాగగలడు? చెప్పు. అది ధర్మమో అధర్మమో, నేను ఏ విధంగానూ తాగను.”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

అతని సంకల్పం ఇంత దృఢమని చూసి, ఓ కురునందనా, ఆ పురుషుడు నవ్వి క్షణంలోనే అక్కడి నుంచి అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

కాలభీతి పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనై ఎంతో ఆలోచించాడు—“ఇది ఏ వృత్తాంతం? ఇది ఏమిటి?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

అతడు ఆలోచిస్తుండగానే బిల్వవృక్షం కింద అత్యంత శోభనమైన, ఎత్తైన మహాలింగం ప్రత్యక్షమై, భూమిపై దిక్కులన్నిటినీ ప్రకాశింపజేసింది.

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

ఆ మహాలింగం ప్రాదుర్భవించినప్పుడు, ఓ భారతా, ఆకాశంలో అప్సరావృందం నర్తించింది; గంధర్వులు మధురంగా గానం చేశారు।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ఇంద్రుడు పారిజాత పుష్పవృష్టిని కురిపించాడు; దేవులు, మునులు ‘జయ’ అని నినదించి, అనేక స్తోత్రాలతో ప్రభువును స్తుతించారు।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

ఆ మహోత్సవం జరుగుతున్న వేళ, ఓ కౌరవ్యా, ఆనందంతో నిండిన కాలభీతి నమస్కరించి స్తోత్రాన్ని పలకడం ప్రారంభించాడు।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

పాపానికి మృత్యువైనవాడా, భవపంకాన్ని నశింపజేసేవాడా, కలకల నాదస్వరూపుడా, కాలమార్గానికీ కాలమైన దేవ మహాకాలా—శ్రీ కాలకంఠా, భవచక్రాంతక కాలరూపా, నేను నీ శరణు పొందుతున్నాను।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

నేను నీ ఈశాన ముఖానికి ప్రణామం చేస్తున్నాను. శ్రుతి—వేదమే నిన్ను స్తుతిస్తుంది; నీవు సమస్త విద్యల అధిపతి, భూతేశ్వరుడు, ఆద్య పితామహుడు. కావున హే మహేశ్వరా, నీకు నమస్కారం.

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

వేదములు స్తుతించు ఆ పరమేశ్వరుని నేనాశ్రయించుచున్నాను—‘తత్పురుష’ అనే రెండవ శరణము. మేము నిన్ను తెలిసికొన్నాము; ఆ అనుగ్రహమునే మాకు ప్రసాదించుము. ఓ శ్రీరుద్ర దేవేశ్వరా, నీకు పునఃపునః నమస్కారము.

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

నీ మూడవ ముఖమైన ‘అఘోర’మునకు నేను శరణు పొందుచున్నాను; అథర్వ పరంపరలో ప్రీతిపాత్రమైన నీ రూపములు ఇవే. అవి సౌమ్యమైనా భయంకరమైనా, నీ అధీనమై సంచరించు సమస్త భూతప్రాణులకు నేను నిత్యం నమస్కరిస్తాను.

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

నేను నిత్యము నీ నాల్గవ ముఖమైన ‘సద్యోజాత’మునకు శరణు పొందుచున్నాను; నీకు పునఃపునః నమస్కారము. జన్మ జన్మలలో నీవే నా ఆదికారణమై ఉండుము; ఓ శివా, భవమును మించినవాడా, అక్కడక్కడ నన్ను కాపాడి నడిపించుము.

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

వామదేవరూపమునకు, జ్యేష్ఠరుద్రరూపమునకు, కాలరూపమునకు—కాలమానములను మార్చువాడవైన నీకు నమస్కారము. బలమును ప్రసాదించువాడవు, సమస్త బలమును అణచువాడవు, దుష్టభూతములను సంహరించువాడవు, మనస్సుకు అతీతమైన ‘మనోన్మనా’వైన నీకు నమస్కారము.

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

మేము త్ర్యంబక ప్రభువును అత్యంత పుణ్యసుగంధములతో ఆరాధించుచున్నాము—శివమయ శుభపుష్టిని వృద్ధి చేయువాడవు. పండిన ఉర్వారుకము (దోసకాయ) కఠిన బంధనమునుండి విడిపోవునట్లు, ఓ త్ర్యంబకా, నన్ను మృత్యుమార్గమునుండి విడిపించి కాపాడుము.

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

హే ఈశ్వరా! వైరాగ్యముగల మునులు నీ శ్రేష్ఠమైన షడక్షర మంత్రాన్ని జపిస్తారు; వారిపై నీవు ప్రసన్నుడవుతావు. మేము కూడా అదే మంత్రాన్ని జపిస్తున్నాము—ఓంకారపూర్వకంగా ‘నమః శివాయ’।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

హే భారతా! ఈ విధంగా స్తుతింపబడిన మహాదేవుడు లింగం నుండి బయలుదేరి, తన మహాప్రభతో త్రిలోకాలను ప్రకాశింపజేస్తూ ప్రత్యక్షుడై ద్విజునితో పలికెను.

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

హే ద్విజా! ఈ మహాతీర్థంలో నీవు అత్యంత భక్తితో నన్ను ఆరాధించావు; అందువల్ల, వత్సా, నేను నీపై అత్యంత సంతుష్టుడను. ఇకపై కాలుడు ఏ విధంగానూ నీపై అధికారం చెలాయించలేడు.

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

నేను కూడా—మానవరూపంలో ఉన్నప్పటికీ—నీ ధర్మనిష్ఠను చూచి ఇలా అంటున్నాను: ధన్యమైనది ఈ ధర్మమార్గం; ఎందుకంటే నీ వంటి సజ్జనులు దీనిని కాపాడి నిలుపుతున్నారు.

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

నా సరస్సు కూడా అన్ని తీర్థాల నుండి తెచ్చిన జలాలతో నింపబడింది. ఈ నీరు మహాపుణ్యదాయకం; నీ కోసమే నేను దీనిని సమాహరించాను.

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

సప్తమంత్రాల గూఢరహస్యం నా ఈ స్తవనంలో నిబద్ధమై ఉంది. దీనిని పఠిస్తే సప్తమంత్రసాధన ఫలమే కలుగును.

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

నన్ను కోరిన వరాన్ని—నీ మనసుకు ఇష్టమైనదాన్ని—నన్ను నుండే ఎంచుకో. నీవు నన్ను అత్యంత సంతోషింపజేశావు; ఇక్కడ నీకు నిరాకరించదగినది ఏదీ లేదు.

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

కాలభీతి అన్నాడు—నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను, ఓ శంకరా, నీవు ప్రసన్నుడవైనందున. నీ తృప్తితో ధర్మకర్మలు ఫలిస్తాయి; లేకపోతే అవి కేవలం శ్రమగానే భావించబడతాయి.

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

నీవు ప్రసన్నుడవైతే, ఈ లింగంలో నీ సాన్నిధ్యం సదా స్థాపింపబడుగాక. ఈ లింగార్థం ఇక్కడ చేయబడే ఏ కార్యమైనా అక్షయ ఫలదాయకమగుగాక.

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

దైవ పంచాక్షర మంత్రాన్ని పదివేల సార్లు జపించిన ఫలం ఏదో, అదే ఫలం ఈ లింగ దర్శనం మరియు భక్తిపూర్వక నమస్కారమాత్రంతో కలుగుగాక.

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

హే మహేశ్వరా! నేను కాలమార్గం (మృత్యుపథం) నుండి విముక్తుడనైనందున, ఈ లింగం ‘మహాకాల’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందుగాక.

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

ఇంకా ఎవడు ఈ బావిలో స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం చేస్తాడో—అతనికి సమస్త తీర్థఫలం లభించుగాక; పితృులకు అక్షయగతి కలుగుగాక.

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

అతని మాటలు విని సంతోషించిన శంకరుడు ఇలా అన్నాడు: ఎక్కడ స్వయంభూ లింగం ఉంటుందో, అక్కడ నేను నిత్యం నివసిస్తాను.

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

స్వయంభూ, బాణంతో నిర్మితమైనది, రత్నోత్పన్నమైనది, ధాతు/రాయి/లోహంతో చేసినది—ఇలాంటి లింగాలు క్రమంగా ఫలాన్ని ఇస్తాయి; ముందున్నవి తరువాతివాటికంటే దశగుణ ఫలప్రదమని చెప్పబడింది.

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

ఆకాశంలో తారకా-లింగం, పాతాళంలో హాటకేశ్వరుడు, ధారాపృష్టంపై స్వయంభూ (లింగం)—ఈ త్రయం పవిత్రతలోను శక్తిలోను సమానమే.

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా హృదయపూర్వకంగా ఏది ప్రార్థించబడుతుందో అది నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుంది. ఇక్కడ పుష్ప-ఫలార్పణ, పూజ, నైవేద్యం, స్తోత్రక్రియలు విశేష ఫలప్రదాలు.

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

దానం గానీ, మరే ఏ పుణ్యకర్మ గానీ—దాని పుణ్యఫలం అక్షయమవుతుంది; ముఖ్యంగా మాఘమాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు, శివయోగం ఉన్నప్పుడు, ఓ బిడ్డా.

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

లింగానికి తూర్పు దిశలోని బావిలో స్నానం చేసి ఎవడు పితృదేవతలకు తర్పణం చేస్తాడో, అతడు సమస్త తీర్థఫలాన్ని పొందుతాడు; పితృులకు అక్షయ గతి కలుగుతుంది.

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

ఆ రాత్రి ప్రతి యామంలో మహాకాలుని శ్రద్ధగా పూజించాలి. ఎవడు అన్ని లింగాలలో అర్పణ చేస్తాడో, అతడు జాగరణ ఫలాన్ని సంపూర్ణంగా పొందుతాడు.

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

హే ద్విజోత్తమా! ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగిన భక్తుడు ఈ లింగక్షేత్రంలో నిత్యం నన్ను పూజిస్తే, అతనికి భోగమూ మోక్షమూ దూరంగా ఉండవు—ఎల్లప్పుడూ సమీపంగానే ఉంటాయి.

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

మాఘమాసంలో చతుర్దశి లేదా అష్టమి నాడు, అలాగే పర్వదిన సోమవారంలో, ఎవడు సరస్సులో స్నానం చేసి ఈ శివలింగాన్ని భక్తితో ఆరాధిస్తాడో, వాడు శివలోకాన్ని పొందుతాడు।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

దానం, తపస్సు, రుద్రనామజపం—ఇవన్నీ నిజంగా అక్షయఫలమవుతాయి। మరియు నందీ, నీవు నా రెండవ ద్వారపాలకుడవు అవుతావు।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

వత్సా, కాలమార్గాన్ని జయించినందువల్ల అతడు చిరకాలంగా ‘మహాకాల’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. అలాగే ఇక్కడ కరంధమ అనే రాజర్షి కూడా త్వరలో రానున్నాడు।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

అతనికి ధర్మాలను బోధించి భగవాన్ రుద్రుడు—“ఆపై నా లోకానికి రా” అని పలికాడు. ఇలా చెప్పి ప్రభువు ఆ లింగమధ్యంలోనే లీనమయ్యాడు।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

మహాకాలుడు కూడా అక్కడ ఆనందించి ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

ఇట్లు మహాకాలుని ప్రాదుర్భావము. నారదుడు పలికెను—ఒక కాలమున పార్థ రాజు కరంధముడు ధర్మములో విశేషోన్నతిని కోరుచు తీర్థముల మహాగుణములను విని।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

అతడు మహాకాలచరిత్రముతో ప్రసిద్ధమైన ఆ స్థలానికే చేరెను. భూమిసముద్ర జలములో స్నానము చేసి, అనంతరం యథాక్రమముగా లింగములను ఆరాధించెను.

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

మహాకాలుని పొందిన తరువాత అతడు పరమ ప్రీతిని పొందెను. అతి మహాలింగమును దర్శించుచు జనేశ్వరుడు తృప్తి పొందలేకపోయెను.

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

ఎలాగైతే దరిద్రుడైన కృపణుడు నిధికుంభమును పొందినపుడు తన జీవితం సఫలమని భావించునో, అలాగే మహాకాలుని దర్శించి అతడు జీవితం కృతార్థమని మెనెను.

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ఇక్కడ ఆయన దర్శనమాత్రమునే పంచమంత్ర దశసహస్ర జపఫలము లభించును—అనంతరం అతడు యథావిధిగా ఉపచారములతో పూజించి, భక్తితో అర్చన చేసి, మహాభక్తితో ప్రణమిల్లెను.

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

లింగములలో శ్రేష్ఠుడైన మహాకాలుని మహిమ విని అతడు ఆరాధనకు సమీపించాడు. అప్పుడు రుద్రుని వాక్యము స్మరించి మహాకాలుడు যেন చిరునవ్వు నవ్వినట్లు కనిపించాడు.

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

రాజును ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు వెళ్లి అతనికి పూజను, అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాడు. అనంతరం కుశలప్రశ్నలు మొదలైన మర్యాదలు చేసి రాజు ముఖము శాంతంగా నిలిచింది.

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

సంభాషణ ముగింపున మహాకాలుని సంబోధించి అతడు ఇలా అన్నాడు—“భగవన్, నా మనసులో ఈ సందేహం ఎప్పటికీ తిరుగుతూ మళ్లీ మళ్లీ వస్తూనే ఉంది.”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

మనుష్యులు పితృదేవతలకు ‘తర్పణం’ అని చేసే జలం నీటిలోనే కలిసిపోతుంది; అట్లయితే పూర్వజులు ఎలా తృప్తి పొందుతారు?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

అలాగే పిండాది పూజ కూడా అంతా ఇక్కడే కనిపిస్తుంది; అయితే పితృదేవతలు మొదలైనవారు దానిని నిజంగా అనుభవిస్తారని మనం ఎలా భావించాలి?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

వారికి ఏదీ చేరదనడం కాదు; వారు స్వప్నంలో కూడా క్రమంగా మనిషి దగ్గరకు వచ్చి, దానం కోరే యాచకులవలె దర్శనమిస్తారు।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

దేవతలకు కూడా ఎల్లప్పుడూ ప్రత్యక్ష సూచనలు, ప్రమాణాలు కనిపిస్తాయి; అయితే వారు ఈ అర్పణాలను ఎలా ‘స్వీకరిస్తారు’? ఈ విషయంలో నా మనస్సు మోహితమవుతోంది।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

మహాకాలుడు అన్నాడు—పితృదేవతలకూ స్వర్గవాసులకూ ఇలాంటి స్థితియే; దూరం నుండి పలికిన మాట, దూరం నుండి చేసిన పూజ, దూరం నుండి చేసిన స్తుతి కూడా వారికి చేరుతుంది।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

వారు గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు—అన్నిటినీ తెలుసుకుంటారు; అలాగే (స్వేచ్ఛగా) సంచరిస్తారు. వారి స్వరూపం పంచ తन्मాత్రలతో, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకార తత్త్వాలతో కూడి ఉంటుంది।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

దేహం తొమ్మిది తత్త్వమయమని, పురుషుడు పదవడని భావిస్తారు. అందువల్ల వారు గంధం ద్వారా తృప్తి పొందుతారు; అలాగే రసతత్త్వం (రుచியின் సూక్ష్మ సారం) ద్వారానూ తృప్తి పొందుతారు।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

వారు శబ్దతత్త్వముచేత తృప్తి పొందుతారు; స్పర్శతత్త్వమును కూడా గ్రహిస్తారు. శుచిత్వాన్ని చూచి సంతుష్టులగుదురు—ఓ రాజా, ఇందులో అసత్యం లేదు.

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

ఎలాగైతే పశువులకు తృణమే ఆహారమని, మనుష్యులకు అన్నమే ఆహారమని చెప్పబడుతుందో, అలాగే దైవయోనుల వారికి అన్నసారమే భోజనముగా ఉంటుంది.

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

సర్వభావాలలోని శక్తులు అచింత్యమైనవే, అయినా జ్ఞానదృష్టికి గోచరమవుతాయి. అందుచేత వారు తత్త్వాన్ని గ్రహిస్తారు; మిగతది ఇక్కడే నిలిచినట్లు కనిపిస్తుంది.

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

కరంధముడు అన్నాడు—పితృదేవతలకు శ్రాద్ధం ఇస్తాము, కాని వారు స్వకర్మవశులే. వారు స్వర్గంలో ఉన్నా నరకంలో ఉన్నా—మేమిచ్చినదాన్ని వారు ఎలా అనుభవిస్తారు?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

వారు స్వర్గంలోనైనా నరకంలోనైనా ఉండి, కర్మచేత నియంత్రితులైతే—‘ఈశ్వరులు’గా వారు ఇలాంటి వరాలను ఎలా ప్రసాదించగలరు?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

మనుష్యుల పితామహులు ప్రసన్నులై దీర్ఘాయువు, సంతానం, ధనం, విద్య, స్వర్గం, మోక్షం, సుఖాలు మరియు రాజ్యాధికారమును ప్రసాదించుగాక।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

మహాకాలుడు పలికెను—ఓ రాజశ్రేష్ఠా, ఇది సత్యమే; పితృదేవతలు తమ తమ కర్మానుసారంగా స్థితులలో ఉంటారు. అయితే దేవ, అసుర, యక్షాది వర్గాలలోనూ అమూర్త (సూక్ష్మ) సత్త్వాలు ఉన్నాయి।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

నాలుగు వర్ణాలకు చెందిన పితృదేవతలు మూర్తిమంతులుగా, ఏడు విధాలుగా స్మరించబడుతారు; వారు కోరినదంతా ప్రసాదించగల సమర్థులు।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

ఓ రాజా, పితృదేవతలలో ఏకత్రింశత్ (ముప్పై ఒకటి) గణములు బలవంతమైనవి; ఈ నిర్వహించిన శ్రాద్ధం ఆ పరమ పితృలను తర్పింపజేయుగాక।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

వారు తృప్తులైతే, అతని పూర్వజులు ఏ ఏ లోకాల్లో ఉన్నారో అక్కడ వారినీ తర్పింపజేస్తారు; అందువల్ల తన వంశానికి విధిగా శ్రాద్ధం చేయాలి—అప్పుడు వారు వరాలు ప్రసాదిస్తారు।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

రాజు పలికెను—హే విప్రా! భూతాదులకు పేర్లు పేర్కొని బలి/అర్పణం ఇస్తారు కదా; అలాగే దేవతాదులకు కూడా సంక్షేపంగా నామోద్దేశంతో అర్పణం ఎందుకు ఇవ్వరు?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘ఇది పితృదేవతలకు, ఇది దేవులకు, ఇది ద్విజులకు, ఇది అగ్నికి’—ఇలా చెప్పగలిగితే, మనస్సు-శరీరాలకు కష్టం కలిగించే విస్తృత విధానాలు ఎందుకు?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

మహాకాలుడు పలికెను—ప్రతి కార్యంలో నిత్యం యథోచిత విధి-ఆచారం తప్పక చేయాలి. తగిన ఆచారం లేకుండా వారు (దేవాదులు) అర్పణాన్ని ఏమాత్రం స్వీకరించరు.

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

ఇంటి ద్వారమున నిలిచిన కుక్క పెట్టిన బలిని లాక్కుంటున్నట్లే, ఓ రాజా, అనుచిత దానాన్ని స్వీకరించే ‘ప్రధాన పురుషుడు’ కూడా కుక్కతో సమానుడవుతాడు.

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

అట్లుగా దేవతలు దానిని ఎప్పుడూ స్వీకరించరు; అది భూతాలకు ఇచ్చినదానిలా అవుతుంది. అర్పణం శుద్ధమైనదైనా, శ్రద్ధలేక సమర్పించిన హవిని వారు ఆస్వాదించరు.

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

మంత్రాలు లేక ఇచ్చిన దానాన్ని ఆ నిర్మలులు స్వీకరించరు. ఓ రాజా! మంత్రవిషయంలో శ్రుతి కూడా ఇక్కడ ఇదే ప్రకటిస్తుంది.

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

మంత్రాలే దేవతలు. పండితుడు మంత్రపూర్వకంగా ఏది చేస్తాడో అది దేవతల ద్వారానే చేస్తాడు; ఏది ఇస్తాడో అది దేవతల ద్వారానే ఇస్తాడు; ఏది స్వీకరిస్తాడో అది దేవతల ద్వారానే స్వీకరిస్తాడు. కాబట్టి మంత్రం లేకుండా స్వీకరించకూడదు; మంత్రం లేకుండా కర్మలో ప్రవేశించకూడదు—అని ప్రకటించబడింది.

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

కాబట్టి దానం ఎల్లప్పుడూ మంత్రాలతోనే ఇవ్వాలి—పౌరాణికమైనా వైదికమైనా. లేకపోతే వారు దానిని స్వీకరించరు; ఆ అర్పణం భూతగణాలకు చేరుతుంది.

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

రాజు అన్నాడు—దర్భ, నువ్వులు, అక్షతలు మరియు జలం—ఇవన్నీ కలిపి దానం ఎందుకు ఇస్తారు? దాని కారణం తెలుసుకోవాలని ఉంది.

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

మహాకాలుడు అన్నాడు—ఓ మహాబాహు రాజా! పూర్వకాలంలో భూమిదానాలు అనేకం ఇచ్చబడినవి; కానీ దైత్యులు బలవంతంగా అంతర్భాగంలోకి ప్రవేశించి వాటిని తిరిగి లాక్కొనేవారు.

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

అప్పుడు దేవతలును పితృదేవతలును ప్రత్యుత్తరంగా పద్మసంభవుడైన బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పలికిరి।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

స్వామీ! మేము చూస్తుండగానే దైత్యులు సమస్తమును అపహరిస్తున్నారు. వారి నుండి రక్షణను ఏర్పాటు చేయుము, మేము నశించకుండునట్లు।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

అనంతరం విధాత బ్రహ్మ సమ్యగ్విమర్శించి రక్షోపాయమును ఏర్పరచెను—పితృలకై తిలయుక్తం, దేవతలకై అక్షతములతో కూడినది।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

జలమును దర్భలను సర్వత్ర ఈ విధంగా గ్రహిస్తారు—అసురులు మాత్రం కాదు. ఇవి లేక అర్పించిన ఫలము (పుణ్యం) దైత్యులు అపహరిస్తారు।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

నిట్టూర్చి పితృదేవతలును దేవతలును వెళ్లిపోతారు; దాతకు ఉద్దేశించిన ఫలము కలుగదు. కనుక అన్ని యుగములలో విధివిధానంగా దానమే ఇవ్వవలెను।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

కరంధముడు పలికెను—నాలుగు యుగాల వ్యవస్థను తత్త్వముగా వినదలచితిని. దానిని తెలుసుకొనుటకు మహత్తర జిజ్ఞాస నా హృదయంలో నిత్యము ఉద్భవించుచున్నది.

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

మహాకాలుడు పలికెను—మొదటిది కృతయుగమని తెలుసుకొనుము; దాని తరువాత త్రేతాయుగమని స్మరించబడింది. ఆపై ద్వాపరము, కలియు—సంక్షేపముగా ఈ నాలుగు యుగములు.

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

కృతయుగము సత్త్వమయమని చెప్పబడెను; త్రేతా రజోగుణప్రధానము. ద్వాపరము రజ-తమ మిశ్రమము; కలియుగము తామసమని నిశ్చయంగా తెలుసుకొనవలెను. యుగయుగాలలో వృత్తి స్వభావము ఇదే.

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

కృతయుగములో పరమ ధ్యానమే ప్రకటించబడెను; త్రేతాయుగములో యజ్ఞము ఉపదేశించబడెను. ద్వాపరములో సత్యవృత్తి ప్రధానము; కలియుగములో దానమే పరమ సాధనము.

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

కృతయుగములో సృష్టి మనసునుండి జనించినదివలె ఉండెను; జీవనవృత్తి సాక్షాత్ రససంపన్నమై ప్రకాశించెను. ప్రజలు తేజోమయులు, తృప్తులు, నిత్యానందులు, భోగసమర్థులు అయ్యిరి.

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

వారిలో ‘అధముడు’ గానీ ‘ఉత్తముడు’ గానీ లేరు; ఆ శుభ ప్రజలు భేదరహితులు. కృతయుగంలో వారందరికీ ఆయువు, సుఖం, రూపం సమానంగా ఉండెను.

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

అసంతృప్తి లేదు, ద్వంద్వం లేదు; ద్వేషం లేదు, అలసట లేదు. పర్వతాల వద్ద, సముద్రతీరాల్లో నివసించిన వారు కరుణాప్రియులై ఉండిరి.

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

అప్పుడు వర్ణాశ్రమవ్యవస్థ ఉండెను; ధర్మకర్తవ్యాలలో కలయిక (సంకరము) లేదు. వారు మరేదానినీ ధ్యానించరు; సదా పరమశివునే ధ్యానించిరి.

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

తర్వాత నాల్గవ పాదంలో పూర్వపు రసానందం నశించెను. అప్పుడు వారికి ‘వృక్షం’, ‘అశ్వం’, ‘గృహం’ అని పిలువబడే పదార్థాలు ప్రాదుర్భవించెను.

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

వస్త్రాలు పుట్టుకొచ్చెను, ఫలములు కూడా, ఆభరణములు కూడా. వాటిలోనే వారికి సుగంధం, వర్ణం, రసం కలిగిన స్వభావం ఉద్భవించెను.

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

కుండకుండలో ఉత్తమమైన మధువు ఉండెను—తేనెటీగలు చేసినది, మహావీర్యసంపన్నము. దానివల్ల కృతయుగాంతంలో ప్రజలు జీవనాన్ని నిలుపుకొనిరి.

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

ప్రజలు హర్షితులు, పుష్టులు, దీర్ఘాయుష్కులు—నిజంగా జ్వరరహితులు. తరువాత కొంత కాలం గడిచినపుడు వారి రసేంద్రియము, అనగా రుచిపట్ల ఆసక్తి, పెరిగెను.

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

యుగస్వభావముచేత, శివుని ధ్యానప్రభావము క్షీణించినప్పుడు, వారు బలాత్కారంగా ఆ వృక్షాలను ఆక్రమించి తేనెటీగలు చేసిన మధువును తీసుకొనిరి.

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

వారి ఆ ప్రవర్తన లోభదోషమునుండి పుట్టినది; దాని ఫలితంగా ఎక్కడెక్కడో కల్పవృక్షాలు మధువుతో కూడ నశించిపోయెను.

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

ఆ సమృద్ధిలో కొద్దిమాత్రమే మిగిలినప్పుడు ద్వంద్వాలు ఉద్భవించెను. శీతోష్ణములచేత, మనోదుఃఖములచేత వారు అత్యంతంగా బాధపడిరి.

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

తమను తాము కాపాడుకొనుటకై వారు అక్కడక్కడ నివాసస్థానములను నిర్మించిరి. అనంతరం త్రేతాయుగమున వారి జీవికాసాధనమూ సిద్ధియూ మళ్లీ ప్రదర్శితమయ్యెను.

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

వర్షమువలన గ్రామ్యములలోనూ అరణ్యములలోనూ పుట్టిన పద్నాలుగు రకాల ఔషధులు ఉద్భవించెను. జలభూముల సంగమముచేత అవి దున్నకుండానే, విత్తనము వేయకుండానే పక్వమయ్యెను.

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ఋతువులకు తగిన పుష్పఫలములు ప్రదర్శితమై, వృక్షములూ గుల్మములూ జన్మించెను. వాటివలననే వారి జీవనవృత్తి నిలిచెను—ధాన్యములచేత, అలాగే పుష్పఫలములచేత.

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

ఆపై వారిలో ఎక్కడికక్కడ రాగమూ లోభమూ పుట్టెను. కాలబలముచేత ప్రేరితులై వారు నదులనూ తీర్థక్షేత్రములనూ పర్వతములనూ ఆక్రమించిరి.

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

వృక్షములు, గుల్మములు, ఔషధులు తమతమ బలమును బట్టి త్వరగా బలవంతముగా అణచివేయబడినవి. అలాగే విపరీత పరిణామముచేత పద్నాలుగు రకాల ఔషధులు నశించిపోయినవి.

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

భూమిని నమస్కరించి ఆ ఔషధులు ఆమెలో ప్రవేశించాయి; ప్రజలు బాధపడ్డారు. అప్పుడు పృథు వైన్యుడు సమస్త భూతహితార్థం భూమిని ‘దోహనం’ చేశాడు.

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

ఆ కాలం నుంచే నంగలి దున్నిన భూమిలో ఔషధులు, పంటలు పుట్టాయి; తరువాత ప్రజలు వ్యవసాయం-వాణిజ్యాలతో జీవించారు, క్షత్రియుల రక్షణలో ఉండి.

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

త్రేతాయుగంలో వర్ణాశ్రమ స్థాపన, యజ్ఞకర్మలు చెప్పబడతాయి; కానీ సదాశివ ధ్యానమయ స్థితిని విడిచి, అవివేకులు ఇతర మార్గాలతో మోక్షాన్ని కోరుతారు.

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

పుష్పితమైన అలంకార వాక్యాలను ఆశ్రయించి, రాగవశంగా స్వర్గసాధనమే చేస్తూ, ద్వాపరయుగంలో మనుష్యులలో మతభేదాలు ప్రారంభమవుతాయి.

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

మనసా, కర్మణా, వాచా జీవనోపాధి కష్టంతోనే సిద్ధిస్తుంది. లోభం, ధైర్యలేమి—శివాన్ని విడిచి—ధర్మాల సంకరం, గందరగోళాన్ని కలిగిస్తాయి.

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

ద్వాపరయుగంలో వర్ణాశ్రమధర్మానికి వినాశప్రవృత్తి ప్రారంభమవుతుంది. అప్పుడు వ్యాసులు ఆ ఒక్క వేదాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజిస్తారు—ద్వాపరానంతరం కూడా అలాగే జరుగుతుంది.

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

ద్విజుల హితార్థం ఒకే వేదం నాలుగు పాదాలుగా (నాలుగు భాగాలుగా) చేయబడుతుంది. లోకగౌరవం, లోకహితం కోసం ఇతిహాసాలు, పురాణాలు కూడా వేరు వేరుగా విభజింపబడతాయి.

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

బ్రాహ్మం, పాద్మం, వైష్ణవం, శైవం, అలాగే భాగవతం—ఇవి (పురాణాలు) అని చెప్పబడినవి. ఇంకా నారదీయం మరియు ఏడవది మార్కండేయం.

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

ఆగ్నేయం ఎనిమిదవదిగా చెప్పబడింది; భవిష్యము తొమ్మిదవదిగా స్మరించబడింది. పదవది బ్రహ్మవైవర్తం, అలాగే పదకొండవది లైంగం (లింగ పురాణం).