Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

శివశర్ముడు పలికెను—హే సత్తములారా! ఒకే పాదంపై నిల్చుని ఈవాడు ఎవరు ఇలా సంచరిస్తున్నాడు? అనేక రశనాలు/బెల్టులు కలవరపడగా, చేతులు ముందుకు, కళ్ళు చంచలంగా ఉన్నాయి।

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

అతడు త్రిలోక మండపస్తంభంలా, కాంతితో ఆవరితుడై కనిపిస్తున్నాడు; తూకంతో అపారమైన జ్యోతిరాశిని తూకమేస్తున్నట్టుగా ఉంది।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

అతడు సూత్రధారుడిలా ఆకాశ విస్తారాన్ని కొలిచేవాడివలె; లేక త్రివిక్రముని పాదదండంలా, గగనాంగణంలో ఎత్తుగా నిలిచినవాడిగా కనిపిస్తున్నాడు।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

లేదా ఆయన ఆకాశదీప్తి యొక్క సారస్వరూపమైన, మహోన్నత యజ్ఞయూపరూపాన్ని ధరించినవాడు. ఓ దేవద్వయమా, పరమ కరుణతో నాకు చెప్పండి—ఇతడు ఎవరు?

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

తమ మిత్రుని మాటలు విని, విమానంలో సంచరించే ఆ ఇద్దరు గణులు ప్రేమతో అతనికి ధ్రువుని అచలకథను వివరించారు।

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

గణులు పలికారు—స్వాయంభువ మనువుకు ఉత్తానపాదుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఓ విప్రా, ఆ భూపతి రాజుకు ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు.

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

సురుచికి జ్యేష్ఠ కుమారుడు ఉత్తముడు జన్మించాడు; సునీతికి మరొకడు ధ్రువుడు. ఒకసారి రాజు సభమధ్యంలో కూర్చుండగా…

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

సునీతి రాజసేవకు నియమించింది; అలంకరించబడిన బాలుడు ధ్రువుడు వినయపరుడై ధాత్రేయికా పుత్రులతో కలిసి సేవ చేసేవాడు.

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

అతడు భూపతి ఉత్తానపాద రాజుని సమీపించి నమస్కరించాడు. తండ్రి ఒడిలో కూర్చున్న ఉత్తముడనే శ్రేష్ఠ బాలుణ్ని చూసి, అతనిపై ప్రసాదమైన అనుగ్రహాన్ని గ్రహించాడు.

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

రాజు ఎత్తైన సింహాసనంపై ఆసీనుడై ఉండగా, బాల్య చాపల్యంతో సునీతి కుమారుడు ధ్రువుడు అప్పుడే ఆ సింహాసనంపై ఎక్కాలని కోరుకున్నాడు.

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

అతడు ఎక్కబోతున్నాడని చూసి సురుచి ధ్రువునితో ఇలా చెప్పింది—“దుర్భాగ్యుడా! రాజు ఒడిలో ఎందుకు ఎక్కాలని కోరుతున్నావు?”

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

“బాల్యపు మూర్ఖబుద్ధితో, ఓ దుర్భాగ్యుడా, గర్భజుడా! ఈ సింహాసనంపై నిలవడానికి తగిన పుణ్యకర్మ నీవు చేయలేదు.”

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

“నిజంగా నీకు పుణ్యం ఉంటే, ‘దుర్భాగ్య గర్భం’ నుండి ఎందుకు జన్మించేవాడివి? ఈ అనుమానంతోనే నీ అల్పపుణ్యతను గ్రహించు.”

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

నీవు రాజకుమారుడవైనా నా ఒడిని అలంకరించుటకు యోగ్యుడవు కావు. నా సుభాగ్యకర గర్భమున జన్మించిన ఈ ‘ఉత్తమ’—అనుత్తమ—పుత్రుని చూడు।

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

రాజుని మోకాళ్లకు మించిన ఎత్తుగల ఆ విశాల సింహాసనం తన మహిమచేత మరింత గంభీరంగా కనిపించింది; దానిపై అధిరోహించదగినదిగా భావించిన సురుచికి దానిని ఎత్తుగా చూపుటలో ఆనందం కలిగింది।

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

ఒడిని విడిచి ఆ బాలుడు ఏమి చేయగలడు? సురుచியின் కఠినమైన కాంతివంతమైన మాటలతో దూషింపబడి, రాజసభ మధ్యలో అతడు అవమానితుడయ్యాడు।

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

వెనుదిరుగుతూ అతడు కన్నీటిని లోపలే మింగుకున్నాడు; ధైర్యంతో ఏమీ పలకలేదు. ఆ రాజు కూడా ఏమీ పలకలేదు—యోగ్యమో అయోగ్యమో ఏదీ కాదు।

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

రాణి సౌభాగ్యగౌరవభారముచేత నియంత్రితుడైన రాజు తనను తాను సమాధానపరచుకున్నాడు; సభలోకాన్ని ఒకసారి చూచి, బాహ్య చేష్టలతో శోకాన్ని తుడిచివేయుటకు యత్నించాడు।

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

బాల్యపు సరళాచారంతో ఆ చిన్నవాడు రాజుకు నమస్కరించి తన నివాసానికి వెళ్లాడు. ఆపై సునీతి సద్గుణాల నిలయమైన తన బిడ్డను చూసి స్నేహంతో పరిశీలించింది।

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

అతని సుఖకాంతి తగ్గినదాన్ని చూసి ధ్రువుడు అవమానింపబడ్డాడని ఆమె గ్రహించింది. వెంటనే బాలుని దగ్గరకు వెళ్లి ఒక్కసారి అతని తలపై ముద్దు పెట్టి (మూధ్నిని ఉపాఘ్రాయ) ఆశీర్వదించింది।

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

అతడు కొద్దిగా వాడిపోయినట్లుగా కనిపించగా ఆమె సాంత్వన మాటలతో అతనిని ఆలింగనం చేసింది. తరువాత నగరాంతఃపురవాసినైన సునీతిని చూసి అతడు ఏకాంతంగా ఆమె దగ్గరకు చేరాడు।

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

అతడు మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి తల్లి ఎదుట ఏడ్చాడు. కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో ఆమె అతనిని సాంత్వనపరచి అతని ముఖాన్ని తుడిచింది।

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

సన్నని వస్త్రాంచలంతో మృదువుగా తాకుతూ, কোমలమైన చేతితో తల్లి కుమారుని అడిగింది—“ఏడుపుకు కారణం చెప్పు. రాజు ఉన్నప్పటికీ ఈ శిశువును ఎవరు అవమానించారు?”

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

నోరు కడిగి తాంబూలం స్వీకరించిన ధ్రువుడు, తల్లి ప్రశ్నించగా నియంత్రిత ఆగ్రహంతో ఆమెకు ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

అమ్మా, నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను—నా ముందే సత్యంగా చెప్పు. ఇద్దరూ సమానంగా భార్యలే అయినా, ఆ సురుచి రాజుకు ఎలా అంత ప్రియమైంది?

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

అమ్మా, నీవు భూపతికి ప్రియురాలిగా ఎందుకు లేవు? అలాగే సురుచీ కుమారుడు ఉత్తముడే ఎలా శ్రేష్ఠతను పొందాడు?

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

మేమిద్దరం రాజకుమారులమనే విషయంలో సమానమే కదా; అయితే నేను ఎందుకు ‘ఉత్తమ’ను కాను? నీవు ఎలా తక్కువ భాగ్యవతివి, సురుచి ఎలా శుభగర్భిణి?

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

ఉత్తమునికి రాజాసనం ఎలా యోగ్యం, నాకు ఎందుకు కాదు? నా సుకృతం ఎలా తుచ్ఛం, ఉత్తమునిది ఎలా అత్యుత్తమం?

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

ఆ మాటలు విని నీతినిపుణురాలైన సునీతి క్షణం ఆగి మెల్లగా ఊపిరి తీసుకొని, బాలుని పెరుగుతున్న కోపాన్ని క్రమంగా శాంతింపజేయాలని యత్నించింది।

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

రాజనీతిలో అగ్రగణ్యురాలైన ఆమె సహజంగా మధురమైన వాణితో మాట్లాడటం ప్రారంభించింది; సపత్నీ వైరం వల్ల కలిగే గుచ్చు, ప్రతీకార తపనలను విడిచిపెట్టి।

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

సునీతి చెప్పింది—ఓ తాతా, మహాబుద్ధివంతుడా! శుద్ధమైన అంతరాత్మతో విను. నేను నీకు అన్నీ నివేదిస్తాను; అవమానంలో మనసు నిలుపుకోకు.

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

ఆమె చెప్పినదంతా నిస్సందేహంగా సత్యమే, వేరేలా కాదు. ఆమె రాజుని ప్రధాన మహిషి; రాణులలో అత్యంత ప్రియమైనది.

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

ఓ తాతా, ఆమె పూర్వజన్మలో సంపాదించిన పుణ్యం ఏదైతే ఉందో, ఆ పుణ్యవృద్ధి వల్లనే రాజు సురుచీపై అత్యంత మమకారంతో ఉన్నాడు.

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

నావంటి మందభాగ్య స్త్రీకి అంతఃపుర స్త్రీలలో స్థానం దొరకవచ్చు; కాని అక్కడ ‘రాజపత్ని’ అన్నది కేవలం పేరుమాత్రమే—అందులో నిజమైన ఆనందమూ గౌరవమూ లేవు।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

మహా సుకృతసంచయాల వలన ఆమె ఉత్తమ భాగ్యంలో శ్రేష్ఠ సౌభాగ్యం స్థిరపడింది; ఆ పుణ్యవతి నిజంగా రాజసింహాసనానికి యోగ్యురాలు।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

చంద్రకాంతివంటి రాజఛత్రం, శుభమైన చామరాలు, ఎత్తైన భద్రాసనం, అలాగే సింధుదేశపు మదోద్ధుర గజాలు—ఇవన్నీ ఆమెకు లభించిన గౌరవాలు।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

గుర్రాలు, వేగవంతమైన అశ్వాలు, మనోక్లేశం-రోగరహిత జీవితం, ప్రత్యర్థులేని శుభ రాజ్యం, అపార సంపద—మరియు హరి-హరుల ఆరాధన—ఇవన్నీ ఆమెకు లభించాయి।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

విస్తారమైన కళాజ్ఞానం, అపరాజితమైన అధ్యయనం, షడ్వర్గం (కామాది) పై జయం, మరియు స్వభావతః సాత్త్వికమైన మతి—ఇవి కూడా ఆమెకు చెందినవే।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

కరుణతో నిండిన చూపు, మధురమైన వాక్కు; కర్తవ్యాలలో ఆలస్యం లేకపోవడం, అలాగే గురుజనుల పట్ల వినయభక్తి—ఇవే సజ్జనుని ధర్మలక్షణాలుగా ప్రశంసింపబడుతాయి।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

ఓ తాతా! అన్ని చోట్ల శుచిత, ఎల్లప్పుడూ పరోపకారం, తేజస్సుతో ప్రకాశించే మనోవృత్తి, అలాగే నీచమైన మాటలు ఎప్పుడూ పలకకపోవడం—ఇవే శాశ్వత సద్గుణాలుగా భావించబడతాయి।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

స్థిరమైన ఓజస్సుతో కూడిన పాండిత్యం, తన కార్యరంగంలో ప్రగల్భ నైపుణ్యం; బంధువర్గంలో ఆర్జవం, కొనుగోలు-అమ్మకాలలో దృఢత్వం—ఇవి ధర్మానుగుణమైన వ్యావహారిక గుణాలుగా లెక్కించబడతాయి।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

స్త్రీలతో వ్యవహారంలో మార్దవం, ప్రజలు/ఆశ్రితుల పట్ల వాత్సల్యం; బ్రాహ్మణుల పట్ల నిత్యం భయభక్తితో కూడిన నియమం, మరియు పెద్దల గౌరవనీయ జీవనవృత్తిని అనుసరించి జీవించడం—ఇవి ధర్మగుణాలుగా ప్రశంసించబడతాయి।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

భాగీరథీ తీరంలో నివాసం, లేదా తీర్థంలో గానీ యుద్ధరంగంలో గానీ మరణం; అలాగే సహాయం కోరువారికి ఎప్పుడూ వెనుదిరగకపోవడం—ప్రత్యర్థుల ఎదుట ప్రత్యేకంగా—ఇవి శౌర్యధర్మ లక్షణాలుగా కీర్తించబడుతాయి।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

కుటుంబసభ్యులు, సహచరులతో కలిసి భోగాన్ని ధర్మబద్ధంగా అనుభవించడం; దానంలేని రోజు గడవనీయకపోవడం; విద్యాప్రేమలో నిత్యనిరతత్వం; తల్లిదండ్రులకు నిరంతర సేవ—ఇవే గృహస్థుని ధర్మశ్రేష్ఠతలు అని కీర్తించబడును।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

యశస్సు నిత్యవృద్ధి, ధర్మసంచయం నిరంతరం, స్వర్గమూ అపవర్గము (మోక్షము) సిద్ధి, మరియు శీలానికి సదా అలంకారం—ఇవే ధర్మాచరణ ఫలములు।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

సద్జనులతో నిత్య సంగతి, తండ్రి మిత్రులతో కూడ మైత్రీ, మరియు ఇతిహాస-పురాణ శ్రవణంలో సదా ఉత్సుకత—ఇవే ధర్మానికి ఆధారములని ప్రశంసించబడును।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

విపత్తులో పరమ ధైర్యం, సంపద వచ్చినప్పుడు స్థైర్యం, చమత్కార వాక్యాలలోనూ గాంభీర్యం, మరియు యోగ్య పాత్రుల చాచిన చేతుల పట్ల ఔదార్యం—ఇవే ధర్మనిష్ఠుల సమతాగుణాలు అని గౌరవింపబడును।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

తపస్సు, నియమాలు, యమాల వలన దేహంలో ఒకే ఫలం—కృశత—కనిపించినా; ఈ మనోరథఫలాల ద్వారానే తపో వృక్షము నిశ్చయంగా ఫలించి ఇష్టసిద్ధిని ప్రసాదించును।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

కాబట్టి, ఓ మహామతీ, మనిద్దరికీ అల్పతపస్సు ఉన్నందున—రాజసన్నిధి పొందినప్పటికీ—రాజలక్ష్మీ యొక్క నిజ వైభవానికి మనం పాత్రలు కాము.

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

కాబట్టి మానాపమానాలకు పరమ కారణం స్వకర్మమే. సృష్టికర్త కూడా దానిని తుడిచివేయడు; స్వయంకృత కృతినే పరీక్షిస్తాడు. అందుచేత, కుమారా, శోకించకు; విధిగా వచ్చినదాన్ని అంగీకరించి, ప్రియమైనదాన్నికూడా సమర్పించు.

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

సునీతి చెప్పిన ఆ మహత్తరమైన, వివేకవంతమైన వాక్యాలను విని, సునీతి కుమారుడు ధ్రువుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పుటకు మాట ప్రారంభించాడు.

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ధ్రువుడు అన్నాడు—అమ్మ సునీతి, నా మాటను కలత లేకుండా విను. నన్ను ‘బాలుడు’ అని భావించి, ఓ తపస్వినీ, నన్ను అవమానించకు.

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

నేను మనువు యొక్క అత్యంత పవిత్ర వంశంలో జన్మించి ఉంటే—ఉత్తానపాదుని కుమారుడిగా, నీ గర్భమున జన్మించినవాడిగా—

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

ఓ మాతా! నిజంగా తపస్సే సమస్త సంపదలకూ, శ్రేయస్సుకూ కారణమైతే, ఇతరులకు దుర్లభమైన ఆ పదవినే నేను పొందుతాను.

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

అమ్మా, సందేహం లేకుండా నాకు ఒక్క సహాయం చేయి: అనుమతి ఇవ్వు, ఇవ్వగలిగినంత చిన్న దానమిచ్చి, శుభాశీస్సులతో నన్ను అనుగ్రహించు.

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

ఆమె కూడా, తన గర్భజన్ముడైన ఆ కుమారుని మహావీర్యాన్ని గ్రహించి, అపారోత్సాహంతో ప్రకాశిస్తున్న అతనితో ఇలా పలికింది.

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

ఓ ఉత్తానశయా పుత్రా! నిన్ను అనుమతించడానికి నేను శక్తిమంతురాలిని కాను; నీవు ఇంకా సుమారు ఎనిమిదేళ్ల వయస్సు. అయినా నేను చేయవలసినదాన్ని చెబుతాను.

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

సపత్నీ మాటల బల్లెములతో నా హృదయం బాగా గాయపడింది; నీ కన్నీటి ప్రవాహాలు ఆగడం లేదు. నేను ఏమి చేయగలను?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

బిడ్డా, ఈ నీళ్లు ఇదే మార్గంలో నిరంతరం ప్రవహిస్తున్నాయని నేను భావిస్తున్నాను; ప్రవహిస్తూ కూడా అవి స్రోతస్సుకు ప్రతికూలంగా పరుగెత్తాలనుకుంటున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

ప్రియ కుమారా, నీవే నా ఏకైక సంతానం; నేను నిన్నే ఆధారంగా జీవిస్తున్నాను. నీవు నా దేహానికి ఆధారదండం, నా కన్నులు నీ ముఖానికే అంటుకున్నవి.

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

బిడ్డా, ఎన్నో కష్టాల తరువాత నీవు లభించావు—దేవతలను పూజించి, హృదయపూర్వకంగా ప్రార్థించి! తాత, నీ ముఖచంద్రుడు ఉదయించగానే నా మనసు క్షీరసాగరమవుతుంది.

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

ఆనందమనే పాలతో నిండిపోయి నా స్తనాలు ఉప్పొంగుతాయి; నీ అంగస్పర్శం వల్ల పుట్టిన సుఖసమూహపు చల్లని ప్రవాహం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

నేను శ్రేష్ఠమైన శయ్యపై సుఖంగా పడుకుంటాను, రోమాంచమనే వస్త్రంతో కప్పుకొని. తరువాత జలాన్ని ఆచమనం చేసి తాంబూలం (పాన్) కూడా స్వీకరిస్తాను.

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

హే అమృతచంద్రవదనే! పాలసముద్రంలా ఉబ్బిన నీ ముఖపు పెదవుల కవచంలో పాలు త్రాగుతున్నా నాకు తృప్తి కలగదు।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

నీ శీతలమైన మధుర వాక్యం నా శ్రవణపథంలో ప్రవేశించినప్పుడు, సపత్నీ వాక్యజనిత దాహజ్వరంలా వచ్చిన వణుకు వెంటనే శమిస్తుంది।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

ప్రియమే! నీవు నిద్రిస్తున్నప్పుడు నేను దీర్ఘకాలం నిన్నే ధ్యానిస్తుంటాను. ఈ దరిద్ర నిద్ర సూర్యోదయానికి కమలంలా ఎప్పుడు తొలగిపోతుంది?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

బిడ్డా! బాల్యక్రీడలతో ఆడి ఇంటికి తిరిగివచ్చినప్పుడు, నా స్తనాలు అమూల్య అర్ఘ్యాన్ని పోయబోయేలా ఉత్సుకతతో పైకి లేస్తాయి।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

నీవు ప్రాసాదం నుంచి బయటికి వచ్చి పద్మరేఖలతో అంకితమైన పాదాన్ని ఉంచినప్పుడు, అదే అడుగు వెళ్లిపోవబోయే నా ప్రాణాలకు ఆధారమవుతుంది।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

పుత్రా, నీవు బయటకు మూడు నాలుగు అడుగులైనా వేయగానే, అప్పుడప్పుడే నా ప్రాణం కంఠంలో అతిథిలా నిలిచి—వెళ్లిపోవడానికి సిద్ధమవుతుంది.

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

విచిత్రమే, పుత్రా! నా మనసులో పుట్టిన పక్షి త్వరగా ఎగిరిపోవాలని తహతహలాడుతుంది; అయినా నీ కారణంగా అది బయట అమృతధారలు మోసే మేఘంలా ఆలస్యం చేస్తుంది.

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

అప్పుడు నా కఠినమైన ప్రాణాలు కంఠ-అరణ్య తీరంలో నిలిచిపోనివ్వు; తపోఘ్నితో అత్యంత దగ్ధమై, అవి నీతో కలిసి తపస్సుకు వెళ్తాయి.

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

ఇలా అనుమతి పొందిన ధ్రువుడు, తల్లి పద్మపాదాలను క్షణమాత్రం తన శిరోజాలంతో బిగించి స్థిరపరచి, ఆపై బయలుదేరాడు.

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

మరియు సునీతి కూడా ధైర్యసూత్రంలో గుచ్చి, తన కమలసమ నేత్రాల నుంచి పుట్టిన అశ్రుమాలిని ధ్రువునికి వీడ్కోలు కానుకగా సమర్పించింది.

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

అప్పుడు అతని మార్గరక్షణార్థం తల్లి అనేకానేక స్వాశీర్వాదాలను పలికింది—ఆ ఆశీర్వాదాల వ్యాప్తిని ఎవ్వరూ ఆపలేకపోయారు।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

తన సౌధం నుండి బయలుదేరిన ఆ బాలుడు—బాల్యాన్ని మించిన పరాక్రమంతో—అనుకూల గాలి మార్గం చూపినట్లుగా, అడవిలో ప్రవేశించాడు।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

గాలితో కదిలే చెట్ల కొమ్మలు స్వాగతంగా చాపినట్లుగా; అలా అతడు, ఆహ్వానక్రియ చేసినవాడిలా, వనపు ప్రేమకు ఆకర్షితుడై మరింత లోతుగా వనంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

ఇంటి, తల్లి దేవతలకే పరిచితుడై, రాజమార్గాలకే అలవాటైన రాజకుమారుడు అరణ్యమార్గాన్ని తెలియక, క్షణమాత్రం ఆలోచించాడు।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

ధ్రువుడు కళ్లను తెరిచి ముందుకు చూసిన వెంటనే, అరణ్యంలో సప్తర్షులను దర్శించాడు—వారి గతి సాధారణ ఊహకు అతీతమైనది।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

అల్పమాత్రమే మిగిలి, ఏ సహాయకుడూ లేనప్పుడు భాగ్యమే సహాయకుడవుతుంది. అరణ్యంలోనైనా, యుద్ధంలోనైనా, ఇంటిలోనైనా—అక్కడ నిజంగా నిర్ణాయక కారణం భాగ్యమే.

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

ఎక్కడ రాజకుమారుడైన బాలుడు, ఎక్కడ ఆ ఘనమైన అరణ్యం! బలంతోనే సమస్తాన్ని ముందుకు నడిపించే అనివార్య విధి, నీకు నమస్కారం.

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

ఎవరికైతే ఏది శుభమో అశుభమో విధిగా నిర్ణయించబడిందో, అతడు అదే దిశగా లాగబడతాడు—లాగుతున్న తాడు అతడిని అక్కడికే తీసుకెళ్లినట్లు.

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

మనిషి తన బుద్ధి వైభవంతో ఒకలా యోచిస్తాడు; కానీ భగవతి విధి ఫలితాన్ని మరోలా ఏర్పరుస్తుంది.

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

యౌవనం గానీ, చాతుర్యం గానీ, అద్భుత ఉపాయాలు గానీ నిజమైన హితాన్ని కలిగించవు. బలం గానీ, మానవ ప్రయత్నం గానీ పరమ కారణం కాదు—నిర్ణాయకం పూర్వకృత కర్మమే.

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

అప్పుడు అతడు ఏడు సూర్యుల కాంతికన్నా అధిక తేజస్సుగల సప్తర్షులను చూచి, వారు భాగ్యసూత్రాలతో లాగి ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినట్లుగా భావించి పరమానందించాడు।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

అతడు వారి శుభ లలాటాలపై తిలకచిహ్నాలను, వేళ్లలో కుశగడ్డిని పట్టుకున్నదాన్ని, కృష్ణాజినంపై ఆసీనులై యజ్ఞోపవీతాలతో అలంకృతులైన వారిని చూచాడు।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

కొంతమంది చేతుల్లో సాక్షసూత్రం (జపమాల) ఉండి, కళ్ళు స్వల్పంగా మూసుకొని అంతర్ముఖ ధ్యానంలో ఉన్నారు; వారు శుభ్రంగా కడిగిన సన్నని కాషాయ వస్త్రాలు, తగిన ఉత్తరీయంతో కూడి ఉన్నారు।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

ఆశ్చర్యమేమంటే, ముందస్తు సందర్భం లేకపోయినా ఆ మహాభాగులు సమవేతులయ్యారు—ఏడు సముద్రాలు కలిసినట్లుగా; విపత్తులో మునిగిన జీవులను పైకి లేపదలచినవారిలా వారు కనిపించారు।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

అతడు వినయంగా వారి సమీపానికి వెళ్లి, చేతులు జోడించి; ధ్రువుడు నమస్కరించి మృదువైన, గౌరవభరితమైన మాటలను వినవించాడు।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ధ్రువుడు పలికెను—ఓ మునివరులారా, నన్ను ధ్రువుడిగా తెలుసుకొనుడి; సునీతి గర్భసంభవుడను, రాజు ఉత్తానపాదుని కుమారుడను, నా మనస్సు లోకవిషయాలపై విరక్తమైంది।

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

ఈ అరణ్యానికి వచ్చి, మీ పాదాల వలన ఇది సనాథమై రక్షితమైంది. నేను అయితే చాలా విషయాలలో అనభిజ్ఞుడను; నా మనస్సు ఇంకా మహా రాజసంపదలోనే నివసిస్తోంది।

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

ఆ తేజోవంతమైన బాలుణ్ని చూసి—స్వభావమధురుడు, ఆకృతిమనోహరుడు, దర్శనానికి అమూల్యుడు, మృదువుగా కానీ గంభీరంగా పలికేవాడు—మునులు విస్మయంతో నిండిపోయారు।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

ఆ శిశువును దగ్గర కూర్చోబెట్టి వారు ఎంతో విస్మయంతో పలికారు—“అహో! విశాలాక్ష బాలకా, మహారాజ కుమారకా!”

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

మేము ఆలోచించినా తెలియడం లేదు; నీ విరక్తికి కారణం చెప్పు. నేడు నీకు ఏ చింత? తల్లి ఇంటిలో ఎక్కడైనా నీకు అవమానం జరిగిందా?

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

నీకు నిరోగమైన శరీరసంపద, సమస్త సౌభాగ్యమూ ఉన్నది—అయితే అసంతృప్తికి కారణం ఏమిటి? కోరినది లభించనప్పుడు మనుష్యులకు సాధారణంగా వైరాగ్యం కలుగుతుంది.

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

సప్తద్వీపాధిపతి రాజుని కుమారుడవు నీవు—అయితే త్యాగానికి విరుద్ధ స్వభావమున్న ఈ లోకంలో నీ మనసులో ఇలాంటి భావన ఎలా కలిగింది?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

ఇలాంటి విషయం యువకుని, వృద్ధుని లేదా చిన్న శిశువుని విషయంలో అర్థం చేసుకోవచ్చు. వారి సహజ ప్రేమతో నిండిన మాటలు విని…

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

అప్పుడు ఉన్నత ఆశయాలున్న ఆ శిశువు మాట మొదలుపెట్టాడు. ధ్రువుడు అన్నాడు—“ఓ మునీశ్వరులారా! రాజసేవార్థం నా తల్లి నన్ను పంపింది.”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

కానీ నేను రాజు ఒడిలోకి ఎక్కాలని కోరినప్పుడు, సురుచీ నన్ను కఠినంగా దూషించింది—ఉత్తముణ్ణి ‘ఉత్తముడు’గా గొప్పచేసి, నన్నూ నా తల్లినీ కూడా తక్కువ చేసింది.

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

శిశువు మాటలు విని వారు పరస్పరం చూచి, తమను తాము నిందించుకొని తమ వైరాగ్యాన్నే ప్రశంసించారు—“నిజంగా ఇదే మా నిర్వేదానికి కారణం” అని.

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

అప్పుడు వారు క్షాత్రవీరభావాన్నే ప్రశంసించారు—“అయ్యో! బాలుడిలో కూడా క్షమ లేదు!” అని.

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

అత్రి అన్నారు—గోవిందుని పద్మపాదరజస్సు అనే అమృతరసాన్ని ఆస్వాదించని వాడు, లోకిక కోరికల మార్గాలకు అతీతమైన ఆ విస్తారమైన పదాన్ని గ్రహించలేడు.

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

వాసుదేవుని నామజపం చేసే మానవుడు నిస్సందేహంగా అన్నిటినీ పొందుతాడు—పుత్రులు, భార్యా మిత్రులు, రాజ్యం, స్వర్గం, అంతేకాదు మోక్షమును కూడా.

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

ఇలా చెప్పి ఆ మహాత్మ మునీశ్వరులందరూ అంతర్హితులయ్యారు; ధ్రువుడు కూడా వాసుదేవునిపై మనస్సు నిలిపి తపస్సుకు బయలుదేరాడు.