Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

శివశర్ముడు పలికెను—హే దేవీ! శుక్రునితో సంబంధమైన ఈ శుభకథను నేను వినిపించితిని; దీని కేవలం శ్రవణమాత్రముతోనే, వినుచుండగానే నా హృదయం పరమానందమొందుచున్నది।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

హే పుణ్యనిధులైన మీ ఇద్దరా! శోకాన్ని హరించే ఈ నిర్మల లోకం ఎవరిది? దయచేసి దీనిని నాకు స్పష్టంగా చెప్పుటకు మీరు సిద్ధపడండి।

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

నా చెవులనే పాత్రలుగా చేసుకొని, మీ అమృతస్వరూప వాణిని నేను పానంచేశాను; మీ ముఖమునుండి మధురంగా ప్రవహించేదాన్ని విన్నా కూడా నాకు తృప్తి కలగదు।

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

గణులు పలికిరి—హే శివశర్మా, గ్రహించు; ఈ లోకం లోహితాంగునిదే. అతని జన్మవృత్తాంతమును, ఇతడు ఎలా భూసుతుడయ్యాడో కూడా మేము చెప్పుదుము।

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

పూర్వకాలంలో, దాక్షాయణీ వియోగంతో శంభువు తపస్సు చేయుచుండగా, ఆయన నుదుటి నుండి చెమట యొక్క ఒక బిందువు భూమితలంపై పడింది।

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

అనంతరం భూమితలమునుండి లోహితాంగుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. తరువాత ధాత్రీస్వరూపిణి ధాత్రి (భూమి) స్నేహంతో అతనిని పెంచి పోషించింది।

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

అందువలన అతడు ఎల్లప్పుడూ ‘మాహేయ’ అనే పేరుతో పరమ ఖ్యాతిని పొందెను. ఆపై, ఓ నిర్దోషుడా, ఉగ్రపురిలో అతడు అత్యంత ఘోర తపస్సు చేసెను.

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

ఇక్కడ ఈ శోభన స్థలంలో అశి మరియు వరణా నదులు ఉన్నాయి; ఇక్కడే ఉత్తరవాహినిగా ప్రవహించే దివ్య నదితో వాటి సంగమం జరుగుతుంది—ఇది జగత్‌హితార్థం.

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

అక్కడ అందరికీ గోప్యుడై ఉన్నప్పటికీ విశ్వేశ్వరుడు నిత్యము ప్రకాశిస్తాడు; కాలబలానికి లోనైన దేహధారులైన సమస్త జీవులకు ఆయన మోక్షం ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

నిజంగా ఆ స్థలంలో దేహధారులు మరణించినా అమరులవుతారు; ఎందుకంటే వారు శ్రీ విశ్వేశ్వరుని పరమ అనుగ్రహాన్ని పొందుతారు.

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

అవిముక్తలో దేహాన్ని విడిచినవారు పునర్జన్మరహిత దేహాన్ని పొందుతారు—సాంఖ్యము లేకుండానే, యోగము లేకుండానే, నానావ్రతాదులు లేకుండానే.

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

విధివిధానంగా లింగాన్ని స్థాపించి, తన పేరునే ఆధారంగా దానికి ‘అంగారకేశ్వర’మని నామకరణం చేశాడు. పాంచముద్రా అనే మహాపుణ్యస్థలంలో, కంబలాశ్వతరానికి ఉత్తరంగా అది ప్రతిష్ఠితమైంది.

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

అతని శరీరంనుండి మండే అంగారాల వంటి తేజస్సు ప్రవహించింది. ఆ దహనకాంతి ఎంతకాలం వెలువడిందో, అంతకాలం మహాత్ముడు తపస్సులో దగ్ధుడైనట్లుగా నిలిచాడు.

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

అందువల్ల అతడు ‘అంగారక’ అనే నామంతో సమస్త లోకాల్లో కీర్తింపబడెను. అతనిపై ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు అతనికి గ్రహపదమనే మహత్తర స్థానం ప్రసాదించాడు.

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

అంగారక చతుర్థీ నాడు ఉత్తరవాహా జలాలలో స్నానం చేసి, అంగారకేశుని అభ్యర్చించి భక్తితో నమస్కరించే నరోత్తములు—

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

వారికి ఎప్పుడూ ఎక్కడా గ్రహపీడ కలుగదు—చతుర్థీ అంగారక (మంగళ) సంయోగంతో లభించినట్లయితే.

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

కాలవేత్తలు ఈ పర్వాన్ని గ్రహణపర్వంతో సమమని చెప్పారు. ఆ రోజున చేసిన దానం, హోమం, జపం—అన్నీ అక్షయ ఫలాన్ని ఇస్తాయి.

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

శ్రద్ధతో అంగారకయోగమున్న చతుర్థీనాడు శ్రాద్ధం అర్పించేవారికి, వారి పితృదేవతలకు పన్నెండు సంవత్సరాల తృప్తి కలుగుతుంది.

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

పూర్వకాలంలో అంగారక చతుర్థీనాడు గణేశ్వరుడు అవతరించాడు. అందుకే పుణ్యసమృద్ధి కోసం ఆ పర్వం ప్రకటించబడింది.

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

అక్కడ ఏకభక్త వ్రతం పాటించి గణనాయకుని విధిగా పూజించి, ఆయన నిమిత్తం కొద్దిగా దానం చేసినవాడు విఘ్నాల చేత ఓడిపోడు.

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

వారణాసిలో అంగారేశ్వరుని భక్తులైన నరోత్తములు, పరమ సమృద్ధితో ఈ అంగారక లోకంలో నివసిస్తారు.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

అగస్త్యుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరూ ఆ రమ్యమైన పుణ్యప్రద కథను చెప్పుచుండగా, గురుపురి అయిన పవిత్ర కాశీ భగవంతుని గణుల దృష్టికి వచ్చి, వారి నేత్రాలకు విందుగా నిలిచెను।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

నేత్రానందకరమైన ఆ నగరిని చూచి శివశర్మ అప్పుడు శ్రేష్ఠ ఆచార్యుని అడిగెను—“ఈ అనుత్తమ పురి ఎవరిది?”

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

గణులు పలికిరి—“సఖా, మేము సంతోషముగా నీ ముందే చెప్పుదుము; చెప్పదగినదానిని వివరించుదుము. మార్గశ్రమను తొలగించుటకు ఈ పురి కథను మళ్లీ వినుము—మేము చెప్పునట్లు.”

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

విధాత త్రిలోక నిర్మాణాన్ని ఆనందముతో చేయదలచినప్పుడు, సృష్టికి ముందే తనతో సమానమైన ఏడు మానసపుత్రులు ప్రాదుర్భవించిరి।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

వారిలో మరీచి, అత్రి, అంగిరసు ప్రధానులు—అందరూ సృష్టి ప్రవర్తకులు. మరియు ప్రజాపతి అంగిరసుని నుండి వారిలో ఒక దేవసత్తముడు, అనగా శ్రేష్ఠ దేవతుల్యుడు, జన్మించెను।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

ఆయన కుమారుడు ఆంగిరసుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు; బుద్ధిలో జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు. శాంతుడు, దమశీలుడు, క్రోధజయుడు, మృదుభాషి, నిర్మలహృదయుడు.

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

అతడు వేదములూ వాటి అర్థతత్త్వములూ తెలిసినవాడు; కళలలో నిపుణుడు, నిర్మలుడు. సమస్త శాస్త్రాల సారాన్ని దర్శించినవాడు; నీతి-ధర్మజ్ఞానంలో అగ్రగణ్యుడు.

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

అతడు హితాన్ని బోధించేవాడు, హితకార్యాలు చేసేవాడు, అహితానికి ఎల్లప్పుడూ దూరంగా ఉండేవాడు. రూపవంతుడు, శీలసంపన్నుడు, గుణవంతుడు, దేశకాలవివేకి—ఆదర్శపురుషుడు.

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

అతడు సమస్త శుభలక్షణాలతో సమృద్ధుడు, గురుపట్ల వాత్సల్యభక్తి కలవాడు. కాశీలో తపస్వి యొక్క ఉన్నత వృత్తిని ధరించి మహత్తర తపస్సు ఆచరించాడు.

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించే ఆ మహాతపస్వి, అనేకులకు మంగళకారకుడై, శాంభవ మహాలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. మరియు పది వేల దివ్య శరదృతువుల పాటు ఘోర తపస్సు చేశాడు.

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

అప్పుడు విశ్వేశ్వరుడు, విశ్వాన్ని పోషించే భగవాన్ ప్రసన్నుడయ్యాడు. ఆ లింగం నుండి మహాతేజోరాశిలా అవతరించి ప్రభువు పలికెను।

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

“నేను ప్రసన్నుడను; నీ మనసులో ఉన్న వరాన్ని చెప్పు.” అని. శంభువును దర్శించి అతడు హర్షంతో స్తుతి ప్రారంభించాడు।

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

ఆంగిరసుడు పలికెను—జయ శంకర! నీవు శాంతిస్వరూపుడవు, చంద్రకాంతివలె ప్రకాశించువాడవు; సుందరార్థదాత, సర్వదాత, సర్వశుచివు. శుద్ధభావంతో అర్పించిన మహోపహారాలను స్వీకరించి భక్తుల ఉగ్రతాపాన్ని హరించువాడవు।

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

హే వరదా! నీవు ప్రతి హృదయాంతరాకాశమువై; నమస్కరించినవారి పాపమనే మహావనాన్ని దహించువాడవు. నీ దేహమున అనేక దివ్యచరిత్రాలు వికసించును; హే ధైర్యనిధీ, కామబాణాల సూక్ష్మశరాలను శుష్కింపజేయువాడవు।

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

నీవు మరణాది పరిమితుల నుండి విముక్తుడవు; అర్పించిన నమస్కారాన్ని సఫలీకరించువాడవు; పుణ్యకర్మలతో ఏర్పడిన మనోరథాలను నెరవేర్చువాడవు; సర్పధారి. పర్వతరాజకన్యకు వామభాగాన్ని అర్పించినా, స్వదేహంతోనే సమస్త జగత్తును పరిపూర్ణం చేస్తావు।

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

హే త్రిజగన్మయ స్వరూపా! అద్భుత దృష్టితో సమస్తాన్ని ఉద్ధరించి నియమించే వాడా, యజ్ఞాగ్నిచే సేవింపబడే వాడా! భవభూతపతీ, ప్రమథైకపతీ—పతితులకైనా కరుణాహస్తం చాపువాడా, నీకు నమస్కారం।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

హే శివా! నీవు సమస్త లోకాలను సృష్టించి ఆవరించువాడవు; నీవు చంద్రధరుడవు, నీ ధామం ప్రణవ ‘ఓం’ ధ్వనితో మార్మోగుతుంది. పరమ రాజకుమారిక (దేవి)చే అన్ని వైపులా పరితుష్టుడవై—నేను నీకు నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

హే శివదేవా! గిరీశా, మహేశా, సర్వవ్యాపి విభూ; వైభవప్రదాత; గిరీశా, శివేశా, మృడా! చంద్రధరా—త్రిలోకానికి మంగళం కలిగించి, భక్తికి విఘాతం కలిగించే బంధనాలను నశింపజేయుము।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

ఇతనికి మృత్యుభయం లేదు; హే హరా! నీ శీఘ్ర ప్రహారం మహాపాపాన్ని నశింపజేస్తుంది—హే అమోఘమతీ. నమస్కరించువారికి శివుని మించిన శరణం నాకు తెలియదు; అందుకే శివపాదాలకు నమస్కరించి నేనూ సాష్టాంగ ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

ఈ విస్తార జగత్తులో, హే హరా! సమస్త పాపాలను హరించే నిన్ను ప్రసన్నం చేయడమే గుణవంతులకు పరమ శ్రేయస్సు. హే ఈశా! గుణాల లేమితో నీవు తగ్గిపోవు; నీవు మహావలయం, ప్రళయాంతకుడు—అందుకే నీకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

ఇలా మహాదేవుని స్తుతించి ఆంగిరసుని కుమారుడు విరమించాడు. స్తోత్రంతో తృప్తుడైన మహేశానుడు (శివుడు) అతనికి అనేక వరాలు ప్రసాదించాడు.

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

శ్రీమహాదేవుడు పలికెను—ఈ మహత్తర తపస్సు వల్ల నీవు మహత్తుల అధిపతివి అవు. ‘బృహస్పతి’ అనే నామంతో, ఓ ద్విజా, గ్రహములలో పూజ్యుడవు.

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

నిత్య లింగార్చన వలన నీవు నా ప్రాణస్వరూపుడివైయావు. అందుచేత ‘జీవ’ అనే నామంతో మూడు లోకాలలో ఖ్యాతి పొందుతావు.

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

నిష్ప్రపంచుడైన పరమేశ్వరుని నీవు వాక్కు యొక్క నాలుగు నైపుణ్యమైన విధానాలతో స్తుతించావు. అందుచేత వాక్ప్రపంచానికి అధిపతిగా ‘వాచస్పతి’ అవు.

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

ఈ స్తోత్రాన్ని చదివినంత మాత్రాన ఎవరి వాక్కు ఉద్భవిస్తుందో, అతడు త్రికాలములలో అభ్యాసం చేస్తే మూడు సంవత్సరాలలో అతని వాణి సంస్కృతమై శుద్ధమవుతుంది.

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

మహత్తర కార్యం ఉద్భవించినప్పుడు, ప్రతిదినం ‘వాయవ్య’ అనే ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించువాడు బుద్ధి-వివేకం నుండి ఎప్పుడూ విడువబడడు.

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

ఈ స్తోత్ర పఠనంతో మనిషి నిశ్చయంగా నా సన్నిధిలోనే ఉంటాడు; వివేకం లేనివారికూడా దుష్ప్రవర్తనలో ప్రవృత్తి కలగదు.

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించువాడు గ్రహాల వల్ల కలిగే పీడను ఎప్పుడూ పొందడు; అందుచేత నా సమక్షంలో ఈ స్తోత్రాన్ని జపించాలి.

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

ప్రతిరోజు ఉదయం లేచి ఈ స్తుతిని పఠించువాని అత్యంత భయంకరమైన అడ్డంకులను నేను ఈ స్తోత్రం ద్వారా తొలగిస్తాను.

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

నీచే ప్రతిష్ఠితమైన లింగానికి యత్నపూర్వకంగా పూజ చేసి, ఈ స్తుతిని అధ్యయనం/పఠనం చేయువాడు మనోవాంఛిత ఫలాన్ని పొందుతాడు.

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

ఇలా వరాలు ప్రసాదించిన శంభువు మళ్లీ బ్రహ్మను ఆహ్వానించాడు—ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవగణాలను, అలాగే యక్షులు, నాగులు, కిన్నరులను కూడా।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

వారంతా చేరినదాన్ని చూసి శివుడు బ్రహ్మతో ఇలా అన్నాడు—“హే విధాతా, నా ఆజ్ఞ ప్రకారం ఈ వాచస్పతి మునిని విధివిధానంగా నియమించు।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“సర్వ సురేంద్రులకు గురువైనవాడూ, తన స్వగుణాల వల్ల మరింత గురువైనవాడూ అయిన అతనిని—విధివిధానంగా అభిషేకించి ఆనందకరమైన దేవాచార్య పదవిలో స్థాపించు।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“బుద్ధి యొక్క అధిపతి నాపై అత్యంత ప్రసన్నుడవుతాడు।” ఈ ఆజ్ఞను ‘మహాప్రసాదం’గా భావించి, అతడు క్షణమాత్రంలోనే శిరసా స్వీకరించాడు।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

అప్పుడు దేవుల్లో శ్రేష్ఠుడు ఆంగిరసుడు (బృహస్పతి)ను దేవాచార్యుడిగా నియమించాడు. దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, అప్సరాగణాలు నర్తించాయి।

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

సర్వ దేవతలు ఆనందముఖాలతో గురుపూజను నిర్వహించారు. వశిష్ఠాది ఋషులు మంత్రపూత జలంతో ఆయనకు అభిషేకం చేశారు.

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

మళ్లీ గిరీశుడు వాక్పతికి మరో వరం ఇచ్చాడు— “విను, ఓ ఆంగిరసా, ధర్మాత్మా, దేవయజ్ఞకులనందనా!”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

నీ చేత స్థాపితమైన ఈ లింగం సుబుద్ధిని వర్ధింపజేస్తుంది. కాశీలో ఇది ‘బృహస్పతీశ్వర’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది.

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

గురు–పుష్య సమయోగంలో ఈ లింగాన్ని సమర్చితే, మనుషులు ఏ కార్యం చేసినా అది సిద్ధిని పొందుతుంది.

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

కలియుగంలో ఈ ‘బృహస్పతీశ్వర’ లింగాన్ని నేను గోప్యంగా ఉంచుతాను. అయినా దీని దర్శనమాత్రంతోనే ప్రతిభ లభిస్తుంది.

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

చంద్రేశ్వరునికి దక్షిణంగా, వీరేశునికి నైరుతిలో ధిషణేశుడు స్థితుడై ఉన్నాడు. ఆయనను ఆరాధిస్తే భక్తుడు గురులోకంలో (బృహస్పతి లోకంలో) మహిమ పొందుతాడు.

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

గురుపత్నిని సమీపించుట వల్ల కలిగిన పాపం ఈ పుణ్యస్థలంలో ఆరు నెలలు సేవచేస్తే తప్పక లయమవుతుంది; సూర్యోదయంతో చీకటి తొలగినట్లే.

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

అందుకే మహాపాతకనాశకమైన బృహస్పతీశ్వర లింగాన్ని గోప్యంగా కాపాడాలి; ఎవరికైనా విచ్చలవిడిగా ప్రకటించరాదు.

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

ఇలా వరాలు ప్రసాదించి దేవుడు అక్కడే అంతర్హితుడయ్యాడు. అప్పుడు ద్రుహిణుడు (బ్రహ్మ) గురువు (బృహస్పతి)తో కలిసి, ఇంద్రుడు మరియు ఉపేంద్రుడు (విష్ణు) సహా బృహస్పతిని పూజించారు.

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

ఓ ద్విజా! ఈ నగరంలో అభిషేకం పొందిన తరువాత అతడు ఇంద్రాది దేవతలను పంపివేశాడు; విష్ణువు అనుమతితో తన లోకాన్ని అలంకరించి సక్రమం చేశాడు.

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

అగస్త్యుడు పలికెను—గురులోకాన్ని అతిక్రమించి, ఓ లోపాముద్రా, నీ కొరకు అతడు సూర్యుని శివశర్మా అనే పురిని దర్శించాడు; అది ప్రభామండలంతో మండితమై ఉంది।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

అక్కడ అతడు అడుగగా, ఆ ఇద్దరూ అతనికి ఆ పురిని చూపించారు—ఒక ద్విజుడు ద్విజశ్రేష్ఠునికి; ఓ శుచిస్మితే, వారు గణశ్రేష్ఠులు।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

గణులు పలికిరి—మరీచి పుత్రుడైన కశ్యపుని నుండి, దాక్షాయణీ గర్భంలో ద్విజుడు ఉష్ణగు జన్మించాడు। అతని భార్య సంజ్ఞ; ఆమె ప్రజాపతి త్వష్టృ కుమార్తె।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

ఆమె భర్తకు అత్యంత ప్రియురాలు, రూపయౌవనసంపన్నురాలు; ఆపై సంజ్ఞ తపస్సు వలన అత్యంత దీప్త తేజస్సుతో సమన్వితమైంది।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

సూర్యమండల తేజస్సు వలన ఆ రూపం ఆమె అవయవాలపై వ్యాపించింది; ఆమె ఇక అత్యంత కాంతిమయిగా (చూడటానికి సుఖదంగా) కనిపించనట్టైంది।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

స్నేహవశాత్ ఆమె చెప్పింది—“అండంలో ఉన్న ఇతడు నిశ్చయంగా మృతుడు కాదు.” అప్పటినుంచి ఈ లోకంలో అతడు ‘మార్తండ’ అని ప్రసిద్ధి పొందాడు.

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

అతని తేజస్సు అత్యధికం; వివస్వానుని దహనరూపాన్ని ఆమె సహించలేకపోయింది—తీక్ష్ణ కిరణధారి మూడు లోకాలను దహింపజేసినవాడు కదా.

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

ఓ బ్రాహ్మణా! మహస్సుల నిధియైన ఆదిత్యుడు సంజ్ఞలో మూడు సంతానాలను జనింపజేశాడు—ఒక కన్యను, ఇద్దరు కుమారులను; వారు ప్రజాపతులయ్యారు.

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

మొదట ఆమె జ్యేష్ఠుడైన వైవస్వత మనువును ప్రసవించింది; తరువాత యముడు, యమునా. అయినా వివస్వానుని అత్యంత తేజోమయ రూపాన్ని ఆమె భరించలేకపోయింది.

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

అప్పుడు ఆమె తానే తనతో సమానరూపమైన మాయామయీ ‘ఛాయా’ను సృష్టించింది. అంజలి ఘటించి, వినయంగా నమస్కరించి, ఛాయా అప్పుడే సంజ్ఞతో ఇలా పలికింది.

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

దేవి, నేను నీ ఆజ్ఞను అనుసరించే దాసిని; చెప్పు—నేను ఏమి చేయాలి? అప్పుడు సంజ్ఞ ఛాయతో చెప్పింది—ఓ సుందరి సవర్ణా, విను।

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

నేను త్వష్టృ గృహానికి వెళ్తాను; నీవు, ఓ కల్యాణి, నా ఆజ్ఞతో ఇక్కడ నా ఇంటిలో నిర్భయంగా నివసించు।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

ఇతడు మనువు; వీరిద్దరూ యమజులు—యమునా, యమ అనే పేర్లు. ఈ ముగ్గురు పిల్లలను నీవు స్వసంతాన దృష్టితో చూడాలి।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

ఓ శుచిస్మితే, ఈ విషయం నీవు నా భర్తకు చెప్పకూడదు. ఇలా విని ఛాయ త్వష్టృకన్య దేవితో పలికింది।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

నీ కేశగ్రహణ ప్రతిజ్ఞ వల్ల, అలాగే నా రక్షణపై ఉన్న ఆశ వల్ల, నేను ఎప్పటికీ నీ కథను వెల్లడించను. దేవి, నీవు యథాసుఖంగా వెళ్లు।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

సవర్ణకు ఈ విధంగా ఆదేశించి, ఆమె 'అలాగే' అని చెప్పగా, ఆమె తన తండ్రి వద్దకు వెళ్లి, త్వష్టకు నమస్కరించి ఇలా పలికింది.

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

ఓ తండ్రీ! తేజోనిధి అయిన ఆ మహాత్ముడగు కాశ్యపుని (సూర్యుని) తీవ్రమైన తేజస్సును నేను సహించలేకపోతున్నాను.

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

ఆమె మాటలు విని తండ్రి ఆమెను ఎంతగానో మందలించి, 'భర్త దగ్గరకు వెళ్ళు' అని పదేపదే ఆదేశించారు.

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

ఆమె తీవ్ర ఆందోళన చెంది, 'స్త్రీల ప్రవర్తనకు ధిక్కారం' అని తలపోస్తూ, తనను తాను మరియు తన స్త్రీత్వాన్ని అనేక విధాలుగా నిందించుకుంది.

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

స్త్రీలకు ఎక్కడా స్వాతంత్ర్యం లేదు, స్వాతంత్ర్యం లేని ఈ జీవితానికి ధిక్కారం! బాల్యంలో తండ్రి వలన, యవ్వనంలో భర్త వలన, వృద్ధాప్యంలో కుమారుని వలన భయం (ఆధారపడటం) ఉంటుంది.

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

అయ్యో! మూర్ఖత్వంతో దుష్ప్రవర్తన కలిగిన నేను భర్తృగృహాన్ని విడిచిపెట్టాను. గుర్తించబడకపోయినా, నేను ఇప్పుడు నా భర్త నివాసానికి వెళ్ళాలి.

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

అక్కడ సవర్ణ (ఛాయ) తన కోరికలు తీరినదై నివసిస్తోంది. కానీ తండ్రి చేత నిందించబడినప్పటికీ నేను ఇక్కడే ఉండిపోయాను.

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

ఆ తరువాత తల్లిదండ్రులకు అత్యంత భయంకరమైన చండ మరియు చండాశువులు ఉద్భవించారు. ఆహా! లోకంలో చెప్పబడే ఉపాఖ్యానం ఇదే కదా.

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

సొంత చేతులతో నిప్పులను లాగుకోవడాన్ని నేను ఈరోజు స్పష్టంగా చూశాను. మూర్ఖత్వంతో భర్తృగృహాన్ని, ఇటు తండ్రి ఇంటిని కూడా పోగొట్టుకున్నాను; ఏదీ శ్రేయస్కరం కాదు.

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

నా వయస్సు ప్రథమ యవ్వనం, నా రూపం ముల్లోకాలచే కోరదగినది. నా స్త్రీత్వం అందరినీ జయించేది మరియు నా వంశం అత్యంత పవిత్రమైనది.

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

ఆ ప్రభువు అట్లాంటి వాడు—సర్వజ్ఞుడు, లోకాల కన్ను, అంధకారనాశకుడు; సమస్తుల కర్మలకు సాక్షి, సర్వవ్యాపి, సర్వత్ర సంచరించువాడు।

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

‘నాకు నిజమైన శ్రేయస్సు ఎలా కలుగును?’ అని ఆలోచించి, ఆమె వడవ (గుర్రపు ఆడ) రూపం ధరించి, నిందలేని తపస్సులో పూర్తిగా నిమగ్నమై బయలుదేరింది।

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

ఆమె ఉత్తర కురుదేశానికి చేరి, నీరు లేని గడ్డిపై సంచరిస్తూ ఉండెను. మనస్సులో పతిదేవుని నిలిపి, ఆమె ఘోర తపస్సు ప్రారంభించి—‘తపోబలంతో ఆ భర్త యొక్క తేజస్సును నేను సహించెదను—చాలు!’ అని సంకల్పించింది।

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

అప్పుడు రవి (సూర్యుడు) ఆమెను సంజ్ఞగా భావించి, సవర్ణాలో ఉత్తముడైన సావర్ణి—అష్టమ మనువును—జనింపజేశాడు।

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

ఆమె రెండవ సంతానంగా శనైశ్చరుని, మూడవగా కుమార్తె భద్రను ప్రసవించింది. సవర్ణా సపత్నీభావం వల్ల, స్త్రీ స్వభావానుసారం, తన సంతానాల పట్లనే ఎక్కువ మమకారం చూపింది।

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

ఆమె చిన్నవారిపై అతిశయమైన స్నేహం చూపింది; పెద్దవారిపై అంతగా కాదు. జ్యేష్ఠుడైన మనువు దానిని క్షమాభావంతో సహించాడు—తనకూ భక్ష్యాలు, ఆభరణాలు, ప్రేమలాలనలు కావాలనే కోరిక ఉన్నప్పటికీ।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

సావర్ణి మొదలైన చిన్నవారిపై ఎక్కువ అనుగ్రహం కనిపించగానే యముడు—బాల్యస్వభావం వల్ల—కొన్నిసార్లు కోపించాడు; భవిష్యత్ ఫలితాల గౌరవాన్ని మనసులో ఉంచుకొని।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

యముడు పాదాన్ని ఎత్తి సంజ్ఞారూపిణిని బెదిరించాడు. అప్పుడు సావర్ణి తల్లి కోపంతో అతనికి శాపం ఇచ్చింది।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

‘పాపీ! నన్ను కొట్టాలని నీవు ఎత్తిన ఆ పాదమే త్వరలో నీ నుండి విడిచి పడిపోవుగాక!’ అని ఆమె తీవ్ర దుఃఖంతో పలికింది।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

ఆపై ఆమె భగవంతుని శపించబోయినా, జరిగినదాన్ని జరిగినట్లే సత్యంగా వివరించింది; దాంతో భగవానుడూ సంతుష్టుడయ్యాడు।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

ఆయన నుండే వైద్యులలో శ్రేష్ఠులైన ఇద్దరు దివ్య అశ్వినీకుమారులు జన్మించారు; ద్యుమణి వారికి వారి స్వభావానికి తగిన రూపాన్ని వెల్లడించాడు।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

ఈ పుణ్య అధ్యాయాన్ని వినినచో గ్రహపీడ కలుగదు; కాశీలో నివసించే సత్పురుషునికి ఉపద్రవభయం ఉండదు।