Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో మంత్రులు, బ్రాహ్మణుల మాటలు విని వసిష్ఠుడు తక్షణ కార్యాచరణను ఆదేశిస్తాడు. కేకయ దేశంలో మాతుల గృహంలో ఉన్న భరత-శత్రుఘ్నులను వెంటనే పిలిపించేందుకు సిద్ధార్థ, విజయ, జయంత, అశోక, నందన అనే దూతలను పిలిచి స్పష్టమైన విధానాన్ని చెబుతాడు. వారు రాజగృహం (కేకయుల రాజధాని)కు వేగంగా వెళ్లి, శోకచిహ్నాలను దాచుకొని, పురోహితుడు మరియు మంత్రుల కుశలాన్ని తెలియజేసి, “అత్యవసర కార్యం” ఉందని చెప్పి ఆలస్యం లేకుండా తిరిగి రావాలని గట్టిగా కోరాలి. ముఖ్యమైన నియమం విధించబడుతుంది—భరతునికి రాముని వనవాసం గానీ, దశరథుని మరణం గానీ, రఘువంశంపై వచ్చిన దుస్థితి గానీ వెల్లడించకూడదు. అకస్మాత్తు ఆఘాతాన్ని నివారించి రాజ్యస్థిరత్వాన్ని కాపాడేందుకు సమాచార నియంత్రణ అనే వ్యూహం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. దూతలకు ప్రయాణ సామగ్రి ఇవ్వబడుతుంది; కేకయరాజుకు, భరతునికి పట్టు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు వంటి బహుమతులు కూడా సమర్పణార్థం అందజేస్తారు. వారి మార్గం కూడా వివరించబడుతుంది—హస్తినాపురంలో గంగను దాటి కురు-జాంగలాన్ని గుండా పాంచాల దేశానికి చేరి, మాలినీ, శరదండా, ఇక్షుమతీ, విపాశా, శాల్మలీ నదులను దాటి, సుదామ పర్వతంలో విష్ణువు పాదచిహ్నాలను దర్శిస్తారు. విధినిష్ఠతో వేగంగా సాగిన దూతలు రాత్రికి గిరివ్రజానికి చేరుతారు; ఈ సర్గలో కర్తవ్యము, వేగము, భౌగోళిక స్పష్టత ప్రధానంగా ప్రతిఫలిస్తాయి.
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
వారి మాటలు విని మునిశ్రేష్ఠుడు వసిష్ఠుడు సమస్త మిత్ర-అమాత్యగణములకు మరియు ఆ బ్రాహ్మణులకు ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
రాజ్యం అప్పగింపబడిన భరతుడు మేనమామ వంశగృహంలో సోదరుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి పరమ సుఖంగా నివసిస్తున్నాడు।
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
కాబట్టి వేగవంతమైన దూతలు తక్షణమే చురుకైన గుర్రాలపై వెళ్లి ఆ ఇద్దరు వీర సోదరులను తీసుకురావాలి; ఇక మనకు మరింత ఆలోచన ఏముంది?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
అప్పుడు అందరూ వశిష్ఠునితో—“వారు వెళ్లనివ్వండి” అని అన్నారు. వారి మాటలు విని వశిష్ఠుడు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు.
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
“రండి—సిద్ధార్థ, విజయ, జయంత, అశోక, నందన. వినండి; చేయవలసిన కార్యమేమిటో మీ అందరికీ నేను చెబుతున్నాను.”
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
“చురుకైన గుర్రాలపై రాజగృహ నగరానికి త్వరగా వెళ్లండి. శోకాన్ని చూపకుండా, నా ఆజ్ఞ ప్రకారం భరతునికి ఈ మాటలు తెలియజేయండి.”
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
“పురోహితుడు మరియు సమస్త మంత్రులు నీ క్షేమాన్ని కోరుతున్నారు. తొందరగా తిరిగి రా; నీచేత చేయవలసిన అత్యవసర కార్యం ఉంది.”
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
అక్కడికి వెళ్లి అతనికి ‘రాముడు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు’ అని చెప్పకండి; అలాగే ‘తండ్రి మరణించాడు’ అని కూడా చెప్పకండి. రాఘవ వంశంపై పడిన ఈ మహావిపత్తును మీరు వెల్లడించకండి।
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
పట్టు వస్త్రాలు, శ్రేష్ఠ ఆభరణాలు వెంటనే తీసుకోండి—రాజుకూ భరతునికీ బహుమతులుగా—ఆలస్యం చేయకుండా బయలుదేరండి।
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
మార్గానికి తగిన పథ్యాహారం పొందిన దూతలు తమ తమ నివాసాలకు వెళ్లిరి; కేకయ దేశమునకు బయలుదేరుటకు అంగీకృతమైన ఉత్తమ అశ్వములపై ఎక్కిరి।
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
అనంతరం ప్రయాణానికి మిగిలిన కార్యమును వెంటనే పూర్తి చేసి, వసిష్ఠుని అనుమతి పొందిన దూతలు త్వరితంగా బయలుదేరిరి।
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
ఆ దూతలు అపరతాలానికి పడమర వైపున, ప్రలంబానికి ఉత్తర దిశగా, మధ్యలో ప్రవహించే మాలినీ నదీ తీరాన్ని అనుసరించి ప్రయాణించిరి।
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
హస్తినాపురమున గంగను దాటి వారు పడమరాభిముఖంగా సాగిరి; కురుజాంగలమధ్యముగా ప్రయాణించి పాంచాల దేశమును చేరిరి।
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
నీటితో నిండిన సరస్సులు, స్వచ్ఛమైన జలప్రవాహాల నదులను చూస్తూ, కార్యతాత్కాలికత చేత ప్రేరితులై ఆ దూతలు వేగంగా సాగిపోయారు।
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
శాంతమైన జలములు గల దివ్యమైన, నానావిధ పక్షులు సేవించే, జనసంచారంతో నిండిన శరదండాను వారు వేగంగా దాటిపోయారు।
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
తీరప్రాంతంలోని ‘సత్యోపయాచన’ అనే దివ్యమైన, వందనీయ వృక్షాన్ని చేరి, దానిని సమీపించి నమస్కరించి, వారు కులింగా నగరంలో ప్రవేశించారు।
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
అనంతరం వారు ఆభికాలాన్ని చేరి, బోధిభవనమునుండి ప్రవహించే, దశరథుని పితృ‑పితామహులకు ప్రియమైన పుణ్య ఇక్షుమతీ నదిని దాటిరి।
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
అంజలితో నీరు త్రాగు, వేదపారగులైన బ్రాహ్మణులను చూచి వారు బాహ్లీక దేశమధ్యముగా ప్రయాణించి సుదామాన పర్వతమునకు దిశగా సాగిరి।
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
వారు విష్ణుపాదములను దర్శించుచు, విపాశా మరియు శాల్మలీ నదులను, అలాగే నదులు, బావులు, చెరువులు, కుంటలు, సరస్సులను చూచుచు—వివిధ సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, మృగాలు, గజాలను గమనించుచు—భర్త యొక్క ఆజ్ఞను నెరవేర్చదలచి అతి దీర్ఘ మార్గమున సాగిరి।
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
వారు విష్ణుపాదములను దర్శించుచు, విపాశా మరియు శాల్మలీ నదులను, అలాగే నదులు, బావులు, చెరువులు, కుంటలు, సరస్సులను చూచుచు—వివిధ సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, మృగాలు, గజాలను గమనించుచు—భర్త యొక్క ఆజ్ఞను నెరవేర్చదలచి అతి దీర్ఘ మార్గమున సాగిరి।
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
ఆ దీర్ఘమైన కఠిన మార్గమున వారి వాహనములు శ్రమించెను; అయినను దూతలు సులభముగా త్వరగా పురవరమైన గిరివ్రజమును చేరిరి।
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
భర్తను ప్రసన్నపరచుటకును, కులరక్షణకును, రాజవంశపు గౌరవం మరియు పరంపర నిలుపుటకును దూతలు నిర్లక్ష్యం లేక త్వరగా సాగి రాత్రియందే ఆ నగరమునకు చేరిరి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.