Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో కోపంతో ఉన్న శ్రీరామునికి శాంతి కలిగించి సరిదిద్దుటకు మహర్షి వసిష్ఠుడు ఉపదేశం చేస్తాడు. జాబాలి ముందుగా చెప్పిన మాటలను ఆయన నాస్తిక్యప్రచారంగా కాక, రాముడు తిరిగి రావాలని ప్రేరేపించేందుకు చేసిన వ్యావహారికమైన సమాధానవాదంగా వివరిస్తూ, అనంతరం అధికారబద్ధమైన ధర్మబోధను ప్రారంభిస్తాడు. మొదట సృష్టి-ఉద్భవాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతాడు—ఆదిలో ప్రాథమిక జలమాత్రమే ఉండటం, తరువాత స్వయంభూ బ్రహ్ముడు ప్రాదుర్భవించడం, వరాహావతారంలో భూమిని పైకి లేపి उद्धరించడం. ఆపై మనువు, ఇక్ష్వాకు మొదలుకొని అయోధ్యలో ప్రసిద్ధులైన రాజుల వంశపరంపరను వివరిస్తాడు. ఈ వంశావళి ధర్మ-న్యాయానికి ప్రమాణంగా నిలుస్తుంది—ఇక్ష్వాకు వంశమర్యాద ప్రకారం జ్యేష్ఠపుత్రుడే రాజ్యాభిషేకానికి అర్హుడు. అందువల్ల దశరథుని జ్యేష్ఠ వారసుడైన రాముడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను రక్షించి, పూర్వజుల రాజధర్మాన్ని కొనసాగించవలెనని వసిష్ఠుడు హితవు చెబుతాడు. సృష్టిస్మృతి, వంశస్మరణ, ఉత్తరాధికార నియమం—ఈ మూడింటిని కలిపి రాముని రాజ్యగ్రహణమే కులధర్మం మరియు లోకహితం రక్షించునని సర్గ ప్రతిపాదిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
రాముడు క్రోధించినట్లు గ్రహించిన మునిశ్రేష్ఠుడు వసిష్ఠుడు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను— “జాబాలి కూడా ఈ లోకంలోని జీవుల గతి‑ఆగతి, వారి మార్గం మరియు విధిని సమ్యకంగా ఎరుగును।”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
నిన్ను తిరిగి మళ్లించాలనే ఉద్దేశంతో అతడు నీతో ఈ మాటలు పలికెను— “హే లోకనాథా, నా నుండి ఈ లోకోత్పత్తి వృత్తాంతాన్ని వినుము।”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
ఆదిలో సమస్తమూ జలమే ఉండెను; ఆ జలమునుండే భూమి నిర్మితమైంది. అనంతరం దేవతలతో కూడి స్వయంభూ బ్రహ్ముడు ప్రాదుర్భవించాడు॥
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
అనంతరం ఆయన వరాహరూపమై వసుంధరను పైకి ఎత్తి ఉద్ధరించాడు. శుద్ధాత్ములైన, నియమశీలులైన పుత్రులతో కలిసి సమస్త జగత్తును సృష్టించాడు॥
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
ఆకాశమునుండి ప్రాదుర్భవించిన బ్రహ్మ శాశ్వతుడు, నిత్యుడు, అవ్యయుడు. ఆయన నుండి మరీచి జన్మించాడు; మరీచి కుమారుడు కశ్యపుడు॥
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
కశ్యపుని నుండి వివస్వాన్ జన్మించాడు; వివస్వానుని నుండి స్వయంగా వైవస్వత మనువు. అతడే ప్రథమ ప్రజాపతి; మనువు కుమారుడు ఇక్ష్వాకు॥
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
మనువు మొదటగా ఈ సమృద్ధమైన భూమిని ఎవరికిచ్చెనో, ఆ ఇక్ష్వాకునే అయోధ్యలో ఆద్య రాజుగా తెలుసుకొనుము।
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
ఇక్ష్వాకునకు ‘కుక్షి’ అను పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన శ్రీమంతుడైన కుమారుడు కలిగెను; ఆ కుక్షికి వీరుడైన వికుక్షి జన్మించెను।
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
వికుక్షికి మహాతేజస్సు, ప్రతాపముగల బాణుడు కుమారుడుగా జన్మించెను; బాణునకు మహాబాహువు, మహాతపస్సుగల అనరణ్యుడు పుట్టెను।
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
ఈ రాజ్యంలో సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడైన మహారాజు అనరణ్యుడు పాలించుచుండగా అనావృష్టి లేదు, దుర్భిక్షం లేదు; ఒక్క దొంగ కూడా ఉండలేదు।
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
అనరణ్యుని నుండి మహాబాహువు పృథు రాజు జన్మించెను; పృథుని నుండి మహారాజు త్రిశంకువు పుట్టెను. ఆ వీరుడు త్రిశంకువు సత్యవచనబలంతో శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లెను।
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
త్రిశంకుని కుమారుడు మహాయశస్సుగల దుంధుమారుడు; దుంధుమారుని నుండి మహాతేజస్సుగల యువనాశ్వుడు జన్మించెను।
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
యువనాశ్వుని కుమారుడు శ్రీమంతుడు మాంధాతా అయ్యెను; మాంధాతుని నుండి మహాతేజస్సుగల సుసంధి జన్మించెను. సుసంధికి ఇద్దరు కుమారులు—ధ్రువసంధి, ప్రసేనజిత్. ధ్రువసంధి నుండి యశస్సుగల శత్రుసంహారకుడు భరతుడు పుట్టెను।
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
యువనాశ్వుని కుమారుడైన శ్రీమాన్ మాంధాత జన్మించాడు. మాంధాత నుండి మహాతేజస్సుగల సుసంధి పుట్టాడు. సుసంధికి ఇద్దరు కుమారులు—ధ్రువసంధి, ప్రసేనజిత్; ధ్రువసంధి నుండి యశస్వి, శత్రునాశకుడు భరతుడు జన్మించాడు.
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
మహాబాహువైన భరతుని నుండి అసిత అనే కుమారుడు జన్మించాడు. అతనికి ప్రతిరాజులుగా శత్రువులు ఎదిరించారు—హైహయులు, తాలజంఘులు, మరియు శూరులైన శశిబిందువులు.
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
మహాబాహువైన భరతుని నుండి అసిత అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతనికి శత్రువులైన ప్రతిరాజులు ఎదిరించారు—హైహయులు, తాలజంఘులు, మరియు శూరులైన శశిబిందువులు.
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
రాజు యుద్ధంలో వారందరినీ ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, చివరికి అతడు ప్రవాసానికి నెట్టివేయబడ్డాడు. ఆపై అతడు రమ్యమైన పర్వతప్రదేశంలో నివసిస్తూ మునివలె సంతృప్తిగా ఉండెను.
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
అతనికి ఇద్దరు భార్యలు గర్భిణులయ్యారని శ్రుతి. వారిలో ఒకరు సపత్నీ గర్భనాశనార్థం ఆమెకు విషం ఇచ్చింది.
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
హిమవంత పర్వతాన్ని ఆశ్రయించిన భార్గవుడు చ్యవనుడు అనే మహర్షి ఉండెను. కాలిందీ ఆ ఋషిని సమీపించి భక్తితో నమస్కరించగా, పుత్రజన్మ వరం కోరుతున్న ఆమెను ఆ బ్రాహ్మణ ఋషి పలికెను।
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“హే దేవీ, నీకు ఒక కుమారుడు కలుగును—మహాత్ముడు, లోకవిఖ్యాతుడు; ధార్మికుడు, సుశీలుడు, వంశకర్త, శత్రుసంహారకుడు।”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
ఆనందంతో ఆమె మునిని ప్రదక్షిణ చేసి, ఆయన అనుమతి తీసుకొని బయలుదేరెను. తరువాత గృహానికి వచ్చి ఆ దేవి పద్మపత్రసమాన నేత్రాలు గల, పద్మగర్భుడు (బ్రహ్మ) సమాన కాంతిమంతుడైన కుమారుని ప్రసవించెను।
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
ఆనందంతో ఆమె మునిని ప్రదక్షిణ చేసి, ఆయన అనుమతి తీసుకొని బయలుదేరెను. తరువాత గృహానికి వచ్చి ఆ దేవి పద్మపత్రసమాన నేత్రాలు గల, పద్మగర్భుడు (బ్రహ్మ) సమాన కాంతిమంతుడైన కుమారుని ప్రసవించెను।
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
కానీ ఆమె సహపత్నీ గర్భాన్ని నశింపజేయాలనే ఉద్దేశంతో ఆమెకు ‘గర’ (విషం) ఇచ్చింది. ఆ గరంతోనే కలిసి జన్మించినందున ఆ శిశువు ‘సగరుడు’ అని ప్రసిద్ధి పొందాడు॥
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
ఆ రాజు ‘సగరుడు’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు; అతడే సముద్రాన్ని తవ్వించెను. పర్వదిన పౌర్ణమినాడు యజ్ఞం చేసి, ఆ మహాకార్యపు వేగంతో ప్రజల్లో భయాన్ని కలిగించాడు॥
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
మేము వినినదేమనగా సగరునికి ‘అసమంజుడు’ అనే కుమారుడు ఉండెను. పాపకర్మలు చేసే వాడైన అతడు, తండ్రి జీవించి ఉండగానే తండ్రిచేతనే నిర్బంధింపబడి వెలివేయబడెను॥
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
అసమంజునికి ‘అంశుమాన్’ అనే వీర్యవంతుడైన కుమారుడు జన్మించాడు. అంశుమానుని కుమారుడు ‘దిలీపుడు’; దిలీపుని కుమారుడు ‘భగీరథుడు’॥
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
భగీరథుని నుండి ‘కకుత్స్థుడు’ జన్మించాడు; అతని వల్ల మీ వంశం ‘కాకుత్స్థులు’ అని విశ్రుతి పొందింది. కకుత్స్థునికి ‘రఘువు’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతని వల్ల మీరు ‘రాఘవులు’ అని ప్రసిద్ధులయ్యారు॥
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
రఘువు యొక్క తేజోవంతుడైన కుమారుడు బలవృద్ధి పొందినవాడై, ఒక కాలంలో ఋషిశాపవశాత్ ‘మనుష్యభక్షకుడు’ అని కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతడే లోకంలో ‘కల్మాషపాదుడు’ మరియు ‘సౌదాసుడు’ అనే పేర్లతో ప్రఖ్యాతుడయ్యాడు॥
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
కల్మాషపాదుని కుమారుడు ‘శఙ్ఖణుడు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. అతని పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొన్నవాడు తన సైన్యంతో సహా నశించేవాడు॥
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
శఙ్ఖణుని కుమారుడు శూరుడూ శ్రీమంతుడైన సుదర్శనుడు. సుదర్శనుని కుమారుడు అగ్నివర్ణుడు; అగ్నివర్ణుని కుమారుడు శీఘ్రగుడు. శీఘ్రగుని కుమారుడు మరు; మరుని కుమారుడు ప్రశుశ్రువుడు; ప్రశుశ్రువుని కుమారుడు మహాతేజస్సుగల అంబరీషుడు. అంబరీషుని కుమారుడు సత్యవిక్రముడైన నహుషుడు; నహుషుని పరమధార్మిక కుమారుడు నాభాగుడు. నాభాగునికి ఇద్దరు కుమారులు—అజుడు, సువ్రతుడు; అజుని కుమారుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు॥
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
నీవు ఆయన జ్యేష్ఠ వారసుడవు—‘రాముడు’ అని సర్వత్ర ప్రసిద్ధుడవు. కనుక, ఓ నృపా, నీ స్వరాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను పరిరక్షించుము॥
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ఇక్ష్వాకువంశమందు సర్వదా జ్యేష్ఠుడే రాజు అవుతాడు. జ్యేష్ఠుడు జీవించి ఉండగా కనిష్ఠ పుత్రునికి రాజ్యాభిషేకం జరగదు॥
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
హే మహాయశస్సు కలవాడా! రాఘవుల సనాతన కులధర్మాన్ని నేడు నీవు విసర్జించుట తగదు. రత్నసమృద్ధి గల, విస్తార రాజ్యములతో కూడిన ఈ భూమిని తండ్రివలె పాలించు॥
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
నీవు ఆయన జ్యేష్ఠ వారసుడవు—‘రాముడు’ అని సర్వత్ర ప్రసిద్ధుడవు. కనుక, ఓ నృపా, నీ స్వరాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను పరిరక్షించుము॥
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
ఇక్ష్వాకువంశమందు సర్వదా జ్యేష్ఠుడే రాజు అవుతాడు. జ్యేష్ఠుడు జీవించి ఉండగా కనిష్ఠ పుత్రునికి రాజ్యాభిషేకం జరగదు॥
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
హే మహాయశస్సు కలవాడా! రాఘవుల సనాతన కులధర్మాన్ని నేడు నీవు విసర్జించుట తగదు. రత్నసమృద్ధి గల, విస్తార రాజ్యములతో కూడిన ఈ భూమిని తండ్రివలె పాలించు॥
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.