Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

సుమనుడు పలికెను—ఋణముతో సంబంధమున్న కుమారుని విషయమును నీ సమక్షమున నేను చెప్పెదను—ఎవడైన పరుని ఋణము తీసుకొని నిజముగా మరణమునకు పోవునప్పుడు.

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

అతడు ధనమిచ్చు కుమారుడై, అన్నదమ్ముడై, ప్రియమైన తండ్రియై కూడా, మిత్రరూపమున ప్రవర్తించును—కాని అతడు ఎల్లప్పుడూ అత్యంత దుష్టుడే.

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

అతడు గుణమును ఏమాత్రము చూడడు; స్వభావమున క్రూరుడూ కఠినహృదయుడూ. అతడు ఎల్లప్పుడూ కఠిన వాక్యములు పలుకును—ముఖ్యంగా తన స్వజనుల పట్ల.

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

అతడు మళ్లీ మళ్లీ మధురాహారాలను భుజించి, నిత్యం భోగవిలాసాలలో మునిగివుంటాడు; ఎల్లప్పుడూ జూదకర్మలో రతుడై, దొంగతనకర్మల వైపు లోభంతో ఆకర్షితుడవుతాడు।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

అతడు ఇంటి ధనాన్ని బలవంతంగా అనుభవిస్తాడు; అడ్డుకుంటే కోపపడతాడు. అలాగే రోజురోజుకూ తండ్రి తల్లులను కూడా దూషిస్తాడు।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

దోచుకునేవాడు, భయపెట్టేవాడు, అనేక కఠిన వాక్యాలు పలికేవాడు—ఇలా దుష్టార్జిత ధనాన్ని అనుభవించి తరువాత సుఖంగా జీవిస్తాడు।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

ఆ క్రూరుడు బాల్యంలోనే జాతకర్మాది సంస్కారాల నెపంతో ధనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటాడు; అలాగే పునర్వివాహ సంబంధాల ద్వారా నానా భేదాలైన ఉపాయాలతో అనేక విధాలుగా చేస్తాడు।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

ఇలా ధనం సముపార్జితమవుతుంది; అలాగే దానమిచ్చినా (అతడు అనుకుంటాడు)—‘ఇల్లు, పొలం మొదలైనది అంతా నాదే; ఇందులో సందేహం లేదు।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

అతడు రోజురోజుకూ తండ్రిని, తల్లిని కూడా కొడుతూనే ఉంటాడు—చెక్క ముక్కలతో, ముసలాలతో, ఇంకా ఇతర అత్యంత క్రూరమైన దెబ్బలతో వారిని హింసిస్తాడు।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

ఆ తండ్రి మరణించిన తరువాత అతడు తల్లిపట్ల కూడా అత్యంత కఠినుడవుతాడు; స్నేహరహితుడై క్రూరుడవుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

అతడు ఎప్పుడూ శ్రాద్ధకర్మలు చేయడు, దానమూ ఇవ్వడు; ఇలాంటి కుమారులు భూమిపై పుడుతారు।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీ ముందే ‘రిపు’ అనే కుమారుని గురించి చెబుతున్నాను; బాల్యం దాటి యౌవనం వచ్చినపుడు అతడు ఎల్లప్పుడూ శత్రుత్వభావంలోనే ఉంటాడు।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

అతడు ఆడుకుంటూనే తండ్రి తల్లులను కూడా కొడతాడు; కొట్టి వెళ్లిపోతాడు, మళ్లీ మళ్లీ నవ్వుతూనే ఉంటాడు।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

భయపడి అతడు తిరిగి తల్లిదండ్రుల వద్దకు వస్తాడు. నిత్యం కోపంతో ఉంటూ, మాటిమాటికీ వారిని నిందిస్తుంటాడు.

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

ఈ విధంగా అతడు ఎల్లప్పుడూ పగతో కూడిన పనులందే నిమగ్నమై ఉంటాడు. తండ్రిని చంపి, ఆపై తల్లిని కూడా చంపడానికి పూనుకుంటాడు.

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

పూర్వజన్మ పగ కారణంగా ఆ దుర్మార్గుడు ఈ విధంగా అంతమొందుతాడు. ఇప్పుడు దేనివలన మేలు కలుగుతుందో దానిని గురించి చెబుతాను.

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

పుట్టినప్పటి నుండి, బాల్యంలో ఆటపాటల ద్వారా తల్లిదండ్రులకు ఆనందం కలిగించాలి. వయస్సు వచ్చిన తరువాత తల్లిదండ్రులకు ఇష్టమైన పనులు చేయాలి.

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

భక్తితో వారిద్దరినీ నిత్యం సంతోషపెట్టాలి. ప్రేమతో కూడిన మాటలతో, ప్రియమైన సంభాషణతో వారిని తృప్తి పరచాలి.

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

గురువు మరణించినట్లు తెలిసి స్నేహవశాత్ అతడు మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తాడు; అయినా పిండదానం మొదలైన సమస్త శ్రాద్ధకర్మలను విధిగా ఆచరించవలెను।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతున్నప్పటికీ అతడు వారికి తీర్థయాత్రకు కావలసిన సాధనాలను సమకూర్చుతాడు; ఋణత్రయబద్ధుడై స్నేహవశాత్ నిత్యం వారికి భోజనం చేయిస్తాడు।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

ఓ ప్రియమా! ఏది కోరితే అది లభిస్తుంది—ఇందులో సందేహం లేదు; నిజంగా ఈ విధానంతోనే మహాప్రాజ్ఞుడైన పుత్రుడిగా అవతరిస్తాడు।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

ప్రియమా! ఇప్పుడు నీ ముందే ఉదాసీనభావాన్ని వివరిస్తాను; ఎందుకంటే ఉదాసీనభావంలో స్థితుడైనవాడు అంతరంగంలో సదా పరివర్తన చెందుతాడు।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు; కోపపడడు, సంతోషపడడు. అన్నిటినీ త్యజించి ఇవ్వడు, ఆపి ఉంచడు—ఇటువంటి వాడే ఉదాసీనుడైన ద్విజోత్తముడు।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

నీ ముందే కుమారుల గతి ఏ విధమో అంతా చెప్పబడింది. కుమారునికి ఎలా ఉంటుందో అలాగే భార్యకు, తండ్రికి, తల్లికి మరియు ఇతర బంధువులకు కూడా అలాగే ఉంటుంది.

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

సేవకులు మరియు ఇతర ఆధారితులూ లెక్కించబడతారు; అలాగే పశువులు, గుర్రాలు; ఏనుగులు, గేదెలు, దాసులూ—ఇవన్నీ ఋణసంబంధంతో బద్ధమైనవిగా భావించబడతాయి.

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

అతడు ఏ ఋణమూ తీసుకోలేదు; మేము ఇద్దరం కూడా ఎవరి వద్దనుంచీ ఋణం తీసుకోలేదు. అలాగే పూర్వజన్మలో కూడా ఎవ్వరూ మా వద్ద న్యాసం (అమానతు) పెట్టలేదు.

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

ప్రియమా, విను—మేము ఎవరికీ ఋణపడి లేము. అలాగే పూర్వజన్మలో ఎవ్వరితోనూ వైరం ఏర్పడలేదు.

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, మేము నిన్ను విడిచిపెట్టలేదు; నీ భర్త కూడా విడిచిపెట్టలేదు. ఇది తెలిసి శాంతితో వెళ్లు, వ్యర్థమైన చింతను విడిచివేయి.

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

ఎవరి కుమారులు, ఎవరి ప్రియ భార్య, ఎవరి స్వజన బంధువులు? నిజంగా నీవు ఎవరిదీ ఏదీ అపహరించలేదు; అలాగే మళ్లీ ఎవరికైనా నిజంగా ఏదైనా దానం చేసినదీ కాదు।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ధనం ఎలా వస్తుంది? ఓ మాధవా, ఆశ్చర్యపడకుము. ఓ ద్విజోత్తమా, ఏ ధనం ఎక్కడ పొందవలసినదో, అక్కడే అది తప్పక లభిస్తుంది।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

శ్రమ లేకుండానే ఆ ధనం అతని చేతిలోకి వస్తుంది; కానీ మనిషి తన ధనాన్ని గొప్ప ప్రయత్నంతోనే కాపాడుకుంటాడు।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

వెళ్లేవాడు మాత్రం వెళ్లిపోతాడు; ధనం అక్కడే నిలిచిపోతుంది. ఇది తెలిసి మనశ్శాంతికి చేరి, వ్యర్థమైన హానికర చింతను విడిచిపెట్టు।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

ఎవరి కుమారులు, ఎవరి ప్రియ భార్య, ఎవరి స్వజన బంధువులు? ఓ ద్విజోత్తమా, ఈ లోకంలో ఎవరు ఎవరికీ కాకుండా పోరు—సంబంధాలు శాశ్వతం కావు కదా।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

మహామోహంతో మూర్ఛితులైన పాపచిత్తులు మనుష్యులు—“ఈ ఇల్లు నాది, ఈ కుమారుడు నాది, ఈ స్త్రీలూ నిజంగా నావే” అని భావిస్తారు।

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“ఓ ప్రియుడా, అసత్యమే సంసారబంధనంగా కనిపిస్తుంది.” అని చెప్పి, ఆ సమయంలో దేవీస్వరూపిణి ప్రియ భార్య అతనిని సంబోధించింది.

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

తర్వాత సోమశర్మ జ్ఞానవాక్యములు పలికే ప్రియ భార్య సుమనాతో మళ్లీ అన్నాడు—“భద్రే, నీవు చెప్పింది సత్యం; అది సమస్త సందేహాలను తొలగిస్తుంది.”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

అయినా సత్యజ్ఞులైన సాధువులు వంశాన్ని కోరుతారు. నాకు కుమారుని గురించి ఉన్న చింత ఎంతయో, ధనముపై కూడా అంతే, ఓ ప్రియే.

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“ఏ మార్గమైనా సరే, నేను కుమారుని కనెదను.” సుమనా అంది—“కుమారుని ద్వారా లోకాలను జయిస్తారు; కుమారుడు కులాన్ని తారిస్తాడు.”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

హే మహాభాగ! సత్పుత్రునివల్లనే తండ్రి‑తల్లి నిజంగా తృప్తి పొందుతారు. ఒకే గుణవంతుడు, విద్యావంతుడు కుమారుడే శ్రేష్ఠుడు—గుణహీనులైన అనేక కుమారులతో ఏమి ప్రయోజనం?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

ఒకడే వంశాన్ని తరింపజేస్తాడు; ఇతరులు మాత్రం బాధకు కారణమవుతారు. ముందే నేను చెప్పాను—ఇంకొందరు కేవలం సంబంధం‑సంగతితోనే వెంటపడేవారు.

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

పుణ్యంతో కుమారుడు లభిస్తాడు; పుణ్యంతో ఉత్తమ కులం లభిస్తుంది. పుణ్యాల వల్ల సుగర్భం (శుభగర్భం/ఆరోగ్య సంతానం) కూడా లభిస్తుంది; కాబట్టి పుణ్యాన్ని ఆచరించు.

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

పుట్టినవానికి మరణం తప్పదు; మరణించినవానికి జన్మ కూడా ధృవం. పుణ్యంతో సుజన్మ లభిస్తుంది; మరణ విధానమూ కర్మానుసారమే అలాగే ఉంటుంది.

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

హే కాంతా! సుఖమూ ధనసంచయమూ పుణ్యకర్మల ద్వారానే అనుభవించబడతాయి. సోమశర్ముడు అన్నాడు—ప్రియే, పుణ్యాచరణ విధానాన్ని చెప్పు; అలాగే ఇతర జన్మలలో దాని ఫలితమును కూడా.

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

హే భద్రే, మహాపుణ్యుడు ఎలాంటి వాడు? పుణ్య లక్షణం చెప్పుము. సుమనా పలికెను—మొదట నేను పుణ్యాన్ని వివరిస్తాను, నేను విన్నట్లుగానే.

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

పురుషుడైనా స్త్రీయైనా—ఎవరు నిత్యం ఎలా ప్రవర్తిస్తారో, తమ పుణ్యకర్మలవలన కీర్తి, ప్రియపుత్రులు, ధనము పొందుదురు.

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

హే కాంతా, పుణ్య లక్షణమంతా నేను చెప్పుదును—బ్రహ్మచర్యంతో, సత్యంతో, మరియు పంచమఖ (ఐదు యజ్ఞకర్తవ్యాలు) ఆచరణతో.

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

దానంతోను నియమపాలనతోను, హే వల్లభా; క్షమతోను శౌచంతోను; అహింసతో, దృఢశక్తితో, అలాగే అస్తేయాచరణతో కూడి.

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

ఈ పది అంగములచే ఈ విధంగా ధర్మాన్ని పరిపూర్ణం చేయవలెను. ఉదరంలో ముద్ద ముద్దగా పోషణ/భోగం సంపూర్ణమగునట్లు, ధర్మమును కూడా సంపూర్ణం చేస్తుంది.

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ధర్మాత్ముడు త్రివిధ కర్మముల ద్వారానే ధర్మాన్ని సృష్టించును. ప్రసన్నమైన శుద్ధహృదయుడికి ఆ ధర్మమే ఈ విధంగా పుణ్యాన్ని ప్రసాదించును.

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

ప్రాజ్ఞుడు ఏదేదీ ధ్యానించునో, అది దుర్లభమైనదైనా అదే పొందును. సోమశర్ముడు అన్నాడు—ఓ సుందరీ, ధర్మస్వరూపం ఏది? దాని అంగములు ఏవీ?

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

ఓ ప్రియతమా, ప్రేమతో నాకు చెప్పుము; వినుటకు నా శ్రద్ధ ప్రబలింది. సుమనా అంది—ఓ ద్విజోత్తమా, ఈ లోకంలో ధర్మమూర్తిని ఎవరు చూశారు?

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

ఆయన గతి అదృశ్యము, స్వభావము సత్యమే; దేవదానవులకూ ఆయన దర్శనమివ్వలేదు. అత్రివంశంలో జన్మించిన అనసూయా కుమారుడైన ద్విజుడు ఆయన.

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

ఆయన ద్వారానే దత్తాత్రేయుడు సదా మహాధర్మాన్ని దర్శించెను. ఈ ఇద్దరు మహాత్ములు ఉత్తమ తపస్సును ఆచరించుచుండిరి.

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ఆ ఇద్దరూ ధర్మంలో స్థిరులై, తపస్సు మరియు బలంతో యుక్తులై, ఇంద్రునికన్నా అధికమైన ప్రశస్త రూపాన్ని పొందుదురు।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

పది వేల సంవత్సరాలు వారు అరణ్యంలో నివసించారు; వాయువే ఆహారంగా, నిరాహారులై, శుభప్రకాశమయ దర్శనాన్ని పొందారు।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

పది వేల సంవత్సరాల ఆ సమస్త కాలంలో తపస్సు సంపాదించబడింది; సాధనలు సుసాధ్యమవుతుండగా అక్కడ ధర్మం స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చింది।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

హే ద్విజోత్తమా! ఆ కాలమంతా రెండు విధాలుగా పంచాగ్ని తపస్సు సిద్ధమగును; అలాగే త్రికాల వ్రతం కూడా సిద్ధమై, నిరాహారం చేసినదిగా భావించబడును।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

అప్పుడు వారు ఇద్దరూ జలమధ్యంలో నిలిచియుండగా, యతిరూపుడైన దత్తాత్రేయుడు కూడా అక్కడ ఉన్నాడు; తపస్సుతో క్షీణించిన మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడూ సమీపంలో ఉన్నాడు।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ధర్మ విషయమున ఆ ధర్మాత్ముడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడు, కోపించెను। ఓ మహాభాగా! ఆ మునివరుడు క్రోధించినప్పుడు, అప్పుడు…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

అప్పుడు ఆ సమయమున ధర్ముడు తన స్వరూపముతో అక్కడికి వచ్చెను. అతడు బ్రహ్మచర్యాది నియమములతో యుక్తుడై, తపస్సులతో సంపన్నుడై, బుద్ధిమంతుడై యుండెను।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

సత్యమే బ్రాహ్మణుని స్వరూపము; బ్రహ్మచర్యమూ అలాగే. శ్రేష్ఠ ద్విజునకు తపస్సే లక్షణము; ప్రాజ్ఞుడైన ద్విజోత్తమునకు దమము—ఇంద్రియనిగ్రహము—లక్షణము।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

మరియు నియమము, ఓ మహాప్రాజ్ఞా, దానమును కూడ; ఇవన్నీ ఇక్కడ అగ్నిహోత్రి స్వరూపముతోనే, ఆత్రేయ ఋషుల రూపముగా, సమాగమమయ్యాయి।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

క్షమ, శాంతి, లజ్జ, అహింస మరియు నిరకల్పన—ఓ ద్విజోత్తమా—ఇవన్నీ స్త్రీరూపముగా ధరించి ఇక్కడ సమాగమమయ్యాయి।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

బుద్ధి, ప్రజ్ఞ, దయ, శ్రద్ధ, మేధ, సత్కీర్తి, శాంతి—అవి ఆ సమయంలో నీకే కలవు; అలాగే పుణ్యమైన పంచమహాయజ్ఞాలు, అంగాలతో కూడిన వేదాలు కూడా।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

తమ తమ స్వరూపాలను ధరించి వారు అందరూ సిద్ధిని పొందారు; అలాగే అగ్న్యాధానాది పుణ్యకర్మలు, అశ్వమేధాది యజ్ఞాలు కూడా ఫలప్రదమై సఫలమయ్యాయి।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

వారు రూపలావణ్యసంపన్నులు, సర్వాభరణాలతో అలంకృతులు, దివ్యమాల్యాంబరధారులు, దివ్యసుగంధాలతో అనులేపితులు అయ్యారు।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

వారు కిరీటకుండలాలతో యుక్తులు, దివ్యాభరణాలతో అలంకృతులు, దీప్తిమంతులు మరియు సురూపులు—తేజోజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడ్డవారు।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

ఇలా ధర్ముడు తన పరివారంతో కూడి అక్కడికి వచ్చాడు; అక్కడ క్రోధస్వరూపుడైన దుర్వాసుడు కాలంలా నివసిస్తాడు।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ధర్ముడు పలికెను—ఓ విప్రా! తపస్సుతో యుక్తుడవై ఉండి నీవెందుకు కోపించితివి? కోపము శ్రేయస్సును నశింపజేయును; తపస్సే శ్రేయస్సును ప్రసాదించును—సందేహము లేదు।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

కాబట్టి కోపము సర్వనాశకమైనందున ఆ సందర్భమున కోపమును వర్జించవలెను. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! స్థిరంగా, స్వస్థంగా ఉండు; శాంతియే తపస్సుకు ఉత్తమ ఫలము।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

దుర్వాసుడు పలికెను—ఈ ఉత్తమ ద్విజులతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చిన నీవెవరు? మరియు సురూపములతో, అలంకారములతో ఉన్న ఈ ఏడు స్త్రీలు ఇక్కడ ఎందుకు నిలిచియున్నారు?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

“ఓ మహామతీ! నా ముందర విస్తారంగా చెప్పుము.” ధర్ముడు పలికెను—“ఈయన బ్రాహ్మణరూపమున ఉండి సమస్త తేజస్సుతో, ఆధ్యాత్మిక కాంతితో సమన్వితుడు.”

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

దండము చేతబట్టి, ప్రసన్నముగా, కమండలును ధరించి—ఈ బ్రహ్మచారి నీ ముందర ఉన్నాడు; చూడు, ఇతడే ఇక్కడికి వచ్చియున్నాడు।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

హే ద్విజోత్తమా! ఈ మరొకనిని కూడా చూడు—అతడు దీప్తిమంతుడు, కపిలవర్ణుడు, పింగల నేత్రాలవాడు. హే ద్విజోత్తమా! నీవు చూస్తున్నట్లే ఇతడు నిజముగా ఉన్నవాడు.

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

హే ధర్మాత్మా! విశ్వదేవగణ సమప్రభతో కూడిన అటువంటి తేజస్సును చూడు. హే విప్రా! నీవు ఆచరించిన తపస్సు నిజముగా సమస్త దేవతల ఆశ్రయంతో నిలిచింది.

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

హే మహాభాగా! నీ పక్కకు వచ్చిన ఈ వ్యక్తిని చూడు—అతడు ప్రసన్న వాక్కుతో, దీప్త తేజస్సుతో యుక్తుడై, సమస్త జీవులపై దయలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు.

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

నిజముగా ఇదే దమము (ఆత్మసంయమము) నిన్ను ఎల్లప్పుడూ పోషిస్తుంది. అతడు జటిలుడు, కర్కశుడు, పింగలవర్ణుడు, అతితీవ్రుడు, మహాప్రభువు.

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

హే ద్విజోత్తమా! అతడు పాపనాశకుడు, ఖడ్గాన్ని చేతబట్టి ఉన్నవాడు. అతడు సంపూర్ణ శాంతుడు, మహాపుణ్యవంతుడు, నిత్యక్రియలలో స్థిరంగా నిమగ్నుడు.

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

హే ద్విజోత్తమా! నియముడు నీ పార్శ్వానికి వచ్చెను—అవిచ్ఛిన్నుడు, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించువాడు, శుద్ధ స్ఫటికసదృశుడు।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

పాలతో నిండిన కమండలువును చేతబట్టి, దంతకాష్ఠమును ధరించిన ఆ ద్విజుడు శౌచశుద్ధి నిమిత్తం ఇక్కడ నీ సన్నిధికి వచ్చెను।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

ఆమె అత్యంత సాధ్వి, మహాభాగ్యవతి, సత్యమనే ఆభరణంతో అలంకృతురాలు; సమస్త శుభాభరణాలతో శోభించే అంగములు కలిగి, శుశ్రూషార్థం ఇక్కడికి వచ్చెను।

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

ఆమె అతిధీరా, ప్రసన్నాంగి, గౌరవర్ణా, ప్రహసితాననా. ఈ ధాత్రి పద్మహస్తా, పద్మనేత్రా, సుపద్మిని.

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

హే ద్విజోత్తమా! దివ్యాభరణాలతో యుక్తమైన క్షమా ప్రత్యక్షమైంది—అతిశాంత, సుప్రతిష్ఠిత, మరియు బహు మంగళగుణసంపన్న.

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

దివ్య రత్నాలతో నిర్మితమైన శోభతో, దివ్య ఆభరణాలతో అలంకృతమై—ఓ మహాప్రాజ్ఞా—మీ శాంతి జ్ఞానస్వరూపంగా వచ్చి నిలిచింది।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

వారు పరోపకారంలో నిమగ్నులు, అనేక సత్యాలతో నిండినవారు; ఎల్లప్పుడూ మితభాషులు—ఆ నిర్దోషులు అక్కడ సమాగమించారు।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

ఆమె ప్రసన్నగా, క్షమాగుణంతో యుక్తగా, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకృతగా ఉంది. పద్మాసనంపై ఆసీనై, సురూపిణిగా—శ్యామవర్ణతో, యశస్వినిగా వెలిగింది।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

ఓ మహాభాగ, ఈ దేవి అహింస మీ సన్నిధికి వచ్చింది—తప్త కాంచనవర్ణ కాంతిగల అవయవాలతో, ఎర్ర వస్త్రాలలో విరాజిల్లుతూ।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

ఆమె ఎల్లప్పుడూ సుప్రసన్నగా, సుమంత్రితగా ఉంటుంది; ఎక్కడికక్కడ చూడదు. జ్ఞానభావంతో ఆవరించబడి, పుణ్యహస్తమైన ఆ తపస్విని తాదాత్మ్యంగా నిలుస్తుంది।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

ముత్యాల ఆభరణాల కాంతితో విరాజిల్లే, నిర్మలమైన మధురహాస్యవతీ—ఓ మహాభాగ, చూడు చూడు, ఇదిగో శ్రద్ధ స్వయంగా వచ్చి చేరింది।

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

ఆమె అపార బుద్ధితో నిండినది, అనేక విధాల జ్ఞానంతో సమృద్ధి; సుభోగాలలో ఆసక్తి ఉన్నా కూడా స్థిరస్థిత—సుందర మంగళరూపిణి.

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

సర్వ ఇష్ట ధ్యానంలో లీనమైన యశస్వినీ లోకమాత—సర్వ ఆభరణాల కాంతితో శోభిత—పుష్ట నితంబాలు, పూర్ణ స్తనాలు కలదిగా ఉండెను.

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

గౌరవర్ణతో ఆమె వచ్చి చేరింది, మాల్యవస్త్రాభరణాలతో విభూషిత. ఓ మహాప్రాజ్ఞ, ఇదే మేధ—నీ కోసమే ఇక్కడ స్థాపితమైంది.

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

హంస-చంద్రుల వంటి కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, ముత్యాల వేలాడే హారాన్ని ధరించి, సర్వ ఆభరణాలతో సుభూషిత—అత్యంత ప్రసన్నా, మహామనస్కురాలిగా కనిపించింది.

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

శ్వేతవస్త్రధారిణిగా, శతదళ పద్మంపై శయనంగా విరాజిల్లి; చేతిలో పుస్తకాన్ని ధరించి, పద్మాసనస్థగా ఆమె సదా ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

హే మహాభాగ, ఈ ప్రజ్ఞ భాగ్యవంతుని వద్దకు వచ్చి చేరింది; లాక్షారసవర్ణసమానంగా, ఆమె సదా అత్యంత ప్రసన్నంగా ఉంటుంది।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

పసుపు పుష్పమాల ధరించి, హారం మరియు కేయూరాలతో భూషిత; ఉంగరాలు, కంకణాలతో యుక్తమై, కర్ణకుండలాలతో అలంకృతమైంది।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

పసుపు వస్త్రధారిణిగా దేవి సదా మహాశోభతో విరాజిల్లుతుంది; త్రిలోక హితం, పోషణార్థం ఆమెకు సాటి లేదు।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

హే ద్విజశ్రేష్ఠ, ఎవరి శీలము సదా కీర్తింపబడుతుందో—ఆ దయ ఇప్పుడు నిజంగా నీ పక్కకు వచ్చి చేరింది, హే ద్విజోత్తమ।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

ఈ వృద్ధ స్త్రీ మహాప్రాజ్ఞ—పతివ్రత, తపస్విని. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఈమె నా తల్లి; ఓ సువ్రతా, నేను నీ ధర్మమును.

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

ఇది తెలిసి శాంతితో వెళ్ళి, ఈ విధంగా నన్ను పరిరక్షించు. దుర్వాసుడు అన్నాడు—ధర్ముడు ఇప్పుడే నిజంగా నా సమీపానికి వచ్చి ఉంటే…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

దీనికి కారణం నాకు చెప్పు; నీకు నేను ఏ ధర్మం చేయాలి? ధర్ముడు అన్నాడు—ఓ విప్రేంద్రా, నీవెందుకు కోపించావు? వీరు నీకు ఏ అప్రీతి చేశారు?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

ఓ దుర్వాసా, నీకు సముచితమని అనిపిస్తే కారణం చెప్పు. దుర్వాసుడు అన్నాడు—ఓ దేవా, నేను కోపించిన కారణం ఇదే; విను.

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

దమము, శౌచముతో, ఘోర కష్టాలు భరించి, నేను నా దేహాన్ని శుద్ధి చేసుకున్నాను. నిజంగా నేను లక్ష సంవత్సరాలపాటు తపశ్చర్య చేశాను.

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

నీవు నన్ను ఈ విధంగా దర్శించుటవలన నా హృదయంలో కరుణ ఉద్భవిస్తుంది; అయినా నేడు కూడా నీపై నేను క్రోధించితిని, అందుచేత ఇప్పుడు నీకు ఈ శాపమును ప్రసాదించుచున్నాను।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

ఇది విని ఆ మహామతి అతనితో పలికెను. ధర్ముడు అన్నాడు—హే మహాప్రాజ్ఞా! నేను నశించితే ఈ లోకం వినాశమునకు చేరును।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

హే తాత, హే ద్విజా! నేను దుఃఖమూలమును బలంగా నిర్మూలించెదను; తరువాత అతడు సత్యమును విడువకపోతే నేను సౌఖ్యమును ప్రసాదించెదను।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

పాపము సుఖమూలము; పుణ్యము దుఃఖముచే లభించును. ఈ విధంగా పుణ్యము ఆచరించు ప్రాణి కాలాంతరమున ప్రాణములను విడుచును।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“ఈ విధంగా నేను మహాసౌఖ్యమును ప్రసాదించుచున్నాను; పరలోకములోనూ, ఇందులో సందేహము లేదు.” దుర్వాసుడు అన్నాడు—“ఏద్వారా సుఖము లభించునో, అదే కారణముగా పరమ దుఃఖమును పొందును.”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

మర్త్యుడు ఆ ధనము/వస్తువును విడిచిపెడతాడు; దానిని మరొకడే భోగిస్తాడు. ఆ సుఖాన్ని నిజంగా ఎవరు తెలుసగలరు? ఇక్కడ నిశ్చయం ఏమాత్రం కనిపించదు.

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

దీనిలో నాకు శ్రేయస్సు కనిపించదు; నీవు చేసినది నిజంగా అన్యాయం. ఏ దేహంతో కర్మ చేయబడుతుందో, అది అధర్మమైతే ఆ సుఖం ఆ కర్తకు నిజంగా అనుభవమవదు.

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

కష్టం ఒకడు అనుభవిస్తాడు, ఫలాన్ని మరొకడు భోగిస్తాడు. అప్పుడు ఆ సుఖాన్ని నిజంగా ఎవరు తెలుసగలరు? ఇది అన్యాయమా, లేక ధర్మమేనా—ఎవరు నిర్ణయించగలరు?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

కష్టం ఒకడిచేత కలుగుతుంది, సుఖం మరొకడిచేత కలుగుతుంది; అయినా ధర్మఫలాన్ని ఆ పురుషుడే స్వయంగా అనుభవిస్తాడు. అందుచేత ఇవన్నీ తన శ్రేయస్సుతోనే అనుబంధమై ఉన్నాయి.

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

ఇలానే పుణ్యమూ సంపాదించబడుతుంది, ఆ వ్యక్తి దాని ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు; కానీ చేయబడుతున్న పుణ్యాన్ని కూడా కొన్నిసార్లు మరొకడు అపహరించి భోగిస్తాడు.

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

యావది యథార్థంగా ఎవరి స్వలక్షణానికి అనుగుణమై ఉంటుందో, అదే సుఖకరమని చెప్పబడింది. ధర్మశాస్త్రాలు విధించినట్లే అది సర్వత్ర ఆచరించవలెను—ఇతరథా కాదు.

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

ఏ శరీరంతో వారు కర్మలు చేస్తారో, అదే శరీరంతో వారు దుఃఖాన్ని సహిస్తారు. పరలోకంలోనూ అదే సాధనంతో ఫలాన్ని అనుభవిస్తారు; ఇహలోకంలోనూ అలాగే.

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

ఇది తెలిసికొని మీరు—ధర్మాత్ముడై—దీనిని సమ్యకంగా పరిశీలించాలి; మహాపాపులైన దొంగలు తమ స్వశరీరంతోనే శిక్షా-దుఃఖాన్ని అనుభవించునట్లు.

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“ఎలా దారుణమైన, తీవ్రమైన దుఃఖం ఉంటుందో, అలాగే సుఖం ఎందుకు ఉండకూడదు?” ధర్ముడు పలికెను—“ఏ శరీరంతో పాపులు పాతకాన్ని ఆచరిస్తూ సంచరిస్తారో (అదే కారణం).”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

అదే కారణంగా వారు పీడను సహిస్తారు—అదే పాతకఫలం. ధర్మశాస్త్రాలలో పండితులు దండననే ఏకైక పరమ శోధన-ఉపాయమని దర్శించారు.

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

ఇది ధర్మపూర్వకమని తెలుసుకో; ఈ న్యాయాలచే నీవే నిజంగా దానిని స్థాపిస్తున్నావు. దుర్వాసుడు అన్నాడు—ఇలాంటి న్యాయాన్ని నేను అంగీకరించను; అయినా, ఓ ధర్మరాజా, ఇంకా విను.

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

నేను కోపంతో ఉన్నాను; నీకు త్రివిధ శాపం ఇస్తాను—ఇంకా మార్గం లేదు. ధర్ముడు అన్నాడు—ఓ మహాప్రాజ్ఞా, మీరు కోపించినప్పుడు కూడా నన్నే క్షమించండి.

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

ఓ విప్రేంద్రా, మీరు ఇది సహించకండి; నన్ను దాసీ పుత్రుడిగా చేయకండి. ఓ మహామునీ, రాజునే చాండాలుడిగా చేయవలెను.

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

ఓ విప్రా, నమస్కరించి శరణు వచ్చినవాడికి అతడు ఎల్లప్పుడూ ప్రసన్నముఖుడై కరుణ చూపుతాడు. కానీ ఆపై దుర్వాసుడు కోపించి ధర్మునికే శాపం పెట్టాడు.

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

దుర్వాసుడు అన్నాడు—ఈ రోజు నుండి, ఓ ధర్మా, నీవు రాజవు అవు; కానీ దాసీ పుత్రుడిగానే, వేరేలా కాదు. ఇంకా చాండాల యోనిలోనికి వెళ్లు; ఓ ధర్మా, నీ ఇష్టంతో అక్కడికి పో.

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

ఇలా త్రివిధ శాపాన్ని ఇచ్చి ఆ ద్విజసత్తముడు వెళ్లిపోయాడు. ఈ సంఘటన ద్వారానే, పూర్వకాలంలో ధర్మం ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిచ్చిందని చెప్పబడుతుంది.

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

సోమశర్మ అన్నాడు— ఆ మహాత్ముడు శపించిన ధర్మం ఏ రూపంగా మారాడు? ఓ సుందరీ, నీకు తెలిసి ఉంటే అతని స్వరూపాన్ని నాకు చెప్పు.

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

సుమన చెప్పింది— భరత వంశంలో ధర్మమే యుధిష్ఠిరుడిగా జన్మించాడు. విదురుడు మాత్రం దాసీపుత్రుడు; ఇంకా మరొకరి విషయమూ నేను చెబుతాను.

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

రాజా హరిశ్చంద్రుడు విశ్వామిత్రునిచే తీవ్రంగా బాధింపబడినప్పుడు, అతడు చాండాల స్థితికి చేరాడు; ఓ మహామతీ, అది కూడా నిజంగా ధర్మమే.

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

ఇలా మహాత్ముడైన ధర్ముడుకూడా కర్మఫలాన్ని అనుభవించాడు. దుర్వాసుని శాపం వల్ల, నీ ముందే చెప్పిన మాట నిజమైందని నిరూపితమైంది.