Adhyaya 89
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सैन्यप्रशंसा, भेदनवृत्तान्त-प्रश्नः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Praise of the Host and Inquiry after the Breach)
Upa-parva: Sātyaki–Arjuna Penetration of the Kaurava Host (Jayadratha-focused episode context)
Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a detailed characterization of the Kaurava forces as properly arrayed, diverse, and administratively well-ordered. He enumerates qualities expected of retained warriors: appropriate age and physique, health, equipment, mastery of weapons, and proficiency in mounted and chariot maneuvers, including advance, withdrawal, and disciplined striking. He stresses that soldiers were not retained through favoritism, kinship, or casual association, but after testing, with wages and respectful treatment, supported by allied rulers and capable administrators. Against this background, he expresses alarm that Kṛṣṇa and Arjuna, along with the Sātvata warrior Sātyaki, have penetrated the army and that resistance appears ineffective; morale is depicted as deteriorating through flight, abandoned chariots, and disordered ranks. Dhṛtarāṣṭra then asks what the Kauravas did when Jayadratha came within Arjuna’s arrow-range, and requests a fuller account of the fighting under Droṇa’s containment of the Pāṇḍavas and the Pāñcālas’ engagement with Droṇa—thus transitioning from administrative self-justification to urgent operational inquiry.
Chapter Arc: रात्रि बीतते ही रणभूमि में शंख-नाद और गर्जन उठता है—क्रोध से भरे शूरवीर एक-दूसरे के वध की प्रतिज्ञा-सी करते हैं, और कौरव-सेना ‘अब धनंजय कहाँ है?’ कहकर चुनौती देती है। → आचार्य द्रोण युद्ध को ‘शस्त्रभूत’ बनाकर कौरवों का उत्साह बढ़ाते हैं और एक विशेष, विशाल तथा भय-उत्पादक चक्र-शकट व्यूह की रचना करते हैं—लंबाई-चौड़ाई, अंग-रचना और परतों का वर्णन सेना में आत्मविश्वास भर देता है। जयद्रथ को केंद्र/रक्षा-व्यवस्था में प्रतिष्ठित कर गान्धार आदि महारथियों से घेरकर सुरक्षित किया जाता है। → द्रोण के ध्वज-चिह्नों से युक्त रथ के दर्शन मात्र से कौरव हर्षित हो उठते हैं; चक्र-शकट व्यूह का विराट रूप—रथ, गज, अश्व, पदाति से भरा—मानो स्वयं ‘अहितहृदयभेदन’ यंत्र बनकर सामने खड़ा होता है, और जयद्रथ को आश्वासन देकर युद्ध हेतु अग्रसर किया जाता है। → कौरव-पक्ष की संरचना पूर्ण होती है: द्रोण के नेतृत्व में व्यूह स्थिर, जयद्रथ को पार्श्व/रक्षा-भाग में महाबल सहित व्यवस्थित किया जाता है; सेना संगठित होकर दिन के निर्णायक संघर्ष के लिए तैयार हो जाती है। → व्यूह की अभेद्यता का गर्व और ‘धनंजय’ को ललकारती गर्जना—अगले अध्याय में पाण्डवों का प्रत्युत्तर और व्यूह-भेदन का प्रयास अनिवार्य टकराव बनकर सामने आता है।
Shlokas
Verse 1
सप्ताशीतितमोब ध्याय: कौरव-सैनिकोंका उत्साह तथा आचार्य द्रोणके द्वारा चक्रशकटवब्यूहका निर्माण संजय उवाच तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोण: शस्त्रभूतां वर: । स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद् व्यूहितुं ततः
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ రాత్రి గడచి ఉదయం వచ్చినపుడు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణాచార్యుడు తన సర్వ సేనావిభాగాలను వ్యూహబద్ధం చేయుటకు ఆరంభించెను।
Verse 2
शूराणां गर्जतां राजन संक्रुद्धानाममर्षिणाम् | श्रूयन्ते सम गिरक्षित्रा: परस्परवधैषिणाम्
రాజా! ఆ సమయంలో పరమక్రోధంతో ఉప్పొంగి, అమర్షశీలులై, పరస్పర వధకాంక్షతో గర్జించే శూరుల భయంకరమైన నానావిధ ధ్వనులు యుద్ధభూమిలో నలుమూలలా వినిపించెను।
Verse 3
विस्फार्य च धरनूंष्यन्ये ज्या: परे परिमृज्य च । विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन् क्वेदानीं स धनंजय:
కొందరు ధనుస్సులను బిగించి లాగిరి, మరికొందరు జ్యాను తుడిచి సరిచేసిరి; కోపంతో ఉబ్బసాలు విడుచుచు వారు గట్టిగా కేకలు వేయుచు—“ఇప్పుడు ఆ ధనంజయుడు ఎక్కడ?” అని పలికిరి।
Verse 4
विकोशान् सुत्सरूनन्ये कृतथारान् समाहितान् | पीतानाकाशसंकाशानसीन् केचिच्च चिक्षिपु:
మరికొందరు సమాహితచిత్తులై, సుందరమైన ముఠాలు గల, పదునైన ధారలతో—ఆకాశంలా నిర్మలంగా మెరుస్తూ—ఉన్న ఖడ్గాలను మ्यानముల నుండి లాగి ఊపసాగిరి।
Verse 5
चरन्तस्त्वसिमार्गाश्व धरनुर्मार्गाश्न॒ शिक्षया । संग्राममनस: शूरा दृश्यन्ते सम सहस्रश:
సంజయుడు అన్నాడు—తమ తమ శిక్షణ ప్రకారం ఖడ్గయుద్ధం, ధనుర్విద్యల పద్ధతులు (పాదచలనాలు) ప్రదర్శిస్తూ, యుద్ధమనస్సుతో ఉన్న వేలాది వీరులు కనిపించారు।
Verse 6
सघण्टाश्वन्दनादिग्धा: स्वर्णवज्विभूषिता: । समुत्क्षिप्य गदा श्षान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम्
సంజయుడు అన్నాడు—గంటల నాదం చేసే అశ్వాలతో, చందనలేపనంతో, బంగారం మరియు రత్నాలతో అలంకరించిన గదలను ధరించిన అనేక యోధులు గదలను పైకి ఎత్తి పదే పదే అడిగారు—పాండుపుత్రుడు అర్జునుడు ఎక్కడ?
Verse 7
अन्ये बलमदोन्मत्ता: परिघैर्बाहुशालिन: । चक्र: सम्बाधमाकाशमुच्छितेन्द्रध्वजोपमै:
సంజయుడు అన్నాడు—ఇంకొంతమంది యోధులు బలిష్ఠమైన భుజాలతో, తమ బలగర్వంతో మత్తులై, ఇంద్రధ్వజంలా ఎత్తుగా లేపిన పరిఘాలను ఊపుతూ ఆకాశమంతా నిండినట్టుగా కనిపించారు।
Verse 8
नानाप्रहरणैश्नान्ये विचित्रस्रगलड्कृता: । संग्राममनस: शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिता:
సంజయుడు అన్నాడు—వివిధ వర్ణాల మాలలతో అలంకరించుకొని, అనేక రకాల ఆయుధాలను ధరించి, యుద్ధానికి ఉత్సాహభరిత మనస్సుతో ఇతర శూరులు అక్కడక్కడ నిలబడి ఉన్నారు।
Verse 9
क्वार्जुन: क्व स गोविन्द: क्व च मानी वृकोदर: । क्व च ते सुद्ददस्तेषामाह्नयन्ते रणे तदा
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ సమయంలో రణరంగంలో వారు శత్రువులను లలకరిస్తూ ఇలా అన్నారు—“అర్జునుడు ఎక్కడ? ఆ గోవిందుడు (శ్రీకృష్ణుడు) ఎక్కడ? గర్విష్ఠుడు వృకోదరుడు (భీముడు) ఎక్కడ? వారి స్నేహితులంతా ఎక్కడ?”
Verse 10
तत: शड्खमुपाध्माय त्वरयन् वाजिन: स्वयम् | इतस्ततस्तान् रचयन् द्रोणश्चरति वेगित:
అనంతరం ద్రోణుడు శంఖాన్ని పూరించి, తానే త్వరగా తన అశ్వాలను ప్రేరేపించాడు; ఇటు అటు వేగంగా సంచరిస్తూ ఆ సైన్యాన్ని వ్యూహంగా అమర్చసాగాడు.
Verse 11
तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु । भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत्,महाराज! युद्धसे प्रसन्न होनेवाले उन समस्त सैनिकोंके व्यूहबद्ध हो जानेपर द्रोणाचार्यने जयद्रथसे कहा--
మహారాజా! యుద్ధానందంతో ఉత్సాహపడిన ఆ సమస్త వ్యూహాలు తమ తమ స్థానాల్లో నిలిచినప్పుడు, భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుడు జయద్రథునితో ఇలా అన్నాడు—
Verse 12
त्वं चैव सौमदत्तिश्ष कर्णश्षैव महारथ: । अश्र॒त्थामा च शल्यश्न वृषसेन: कृपस्तथा
మరియు నీవు—సౌమదత్తి (భూరిశ్రవుడు), మహారథుడైన కర్ణుడు; అశ్వత్థామా, శల్యుడు; వృషసేనుడు, కృపుడు కూడా—
Verse 13
शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् । द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश
అశ్వాలు లక్ష, రథాలు అరవై వేల; మదంతో ఉప్పొంగి ఉగ్రంగా దూసుకొచ్చే ఏనుగులు పద్నాలుగు వేల ఉన్నాయి.
Verse 14
पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशति: । गव्यूतिषु त्रिमात्रासु मामनासाद्य तिष्ठत
పూర్తిగా ఆయుధసజ్జులైన ఇరవై ఒక వేల పదాతులు, మూడు గవ్యూతుల దూరంలో, నన్ను తాకకుండా నిలిచి ఉన్నారు.
Verse 15
“राजन! तुम, भूरिश्रवा, महारथी कर्ण, अश्व॒त्थामा, शल्य, वृषसेन तथा कृपाचार्य, एक लाख घुड़सवार, साठ हजार रथ, चौदह हजार मदस्रावी गजराज तथा इकक््कीस हजार कवचधारी पैदल सैनिकोंको साथ लेकर मुझसे छ: कोसकी दूरीपर जाकर डटे रहो ।।
సంజయుడు అన్నాడు—“రాజా! నీవు—భూరిశ్రవుడు, మహారథి కర్ణుడు, అశ్వత్థామ, శల్యుడు, వృషసేనుడు, కృపాచార్యుడు—లక్ష మంది అశ్వారోహులు, అరవై వేల రథాలు, పద్నాలుగు వేల మదస్రావి గజరాజులు, ఇరవై ఒక వేల కవచధారి పాదసైనికులతో కలిసి నాతో పాటు ఆరు క్రోశాల దూరం వెళ్లి అక్కడే స్థిరంగా నిలుచుండండి. అక్కడ నిలిచిన నిన్ను ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలే ఎదుర్కోలేరు; మరి పాండవులంతా ఎలా ఎదుర్కోగలరు? కాబట్టి, ఓ సైంధవా, సింధురాజా, ధైర్యం ధరించు।”
Verse 16
एवमुक्तः समाश्वस्त: सिन्धुराजो जयद्रथः । सम्प्रायात् सह गान्धारैरवृतस्तैश्व महारथै:
ఇలా చెప్పబడిన తరువాత ధైర్యం పొందిన సింధురాజు జయద్రథుడు గాంధారులతో కలిసి, ఆ మహారథులచే చుట్టుముట్టి రక్షింపబడుతూ, యుద్ధానికి ముందుకు సాగాడు.
Verse 17
चामरापीडिन: सर्वे जाम्बूनदविभूषिता:
రాజేంద్రా! జయద్రథుని రథసేవలో నియమించబడిన ఆ గుర్రాలన్నీ అత్యంత చక్కగా పని చేసేవి. అవన్నీ చామరాల కలగులతో శోభించి, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరింపబడి ఉండేవి. ఆ సింధుదేశజ అశ్వాల సంఖ్య పది వేలది.
Verse 18
जयद्रथस्य राजेन्द्र हया: साधुप्रवाहिन: । ते चैव सप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राक्ष सैन्धवा:
రాజేంద్రా! జయద్రథుని గుర్రాలు గమనంలో, నడకలో అత్యంత ఉత్తమమైనవి. ఆ సింధుదేశజ అశ్వాలు—ఏడు వేలూ, మరి మూడు వేలూ—అతని సేవలో అద్భుతంగా నిలిచాయి.
Verse 19
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैरविशारदै: । नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
యుద్ధంలో పూర్తిగా నిపుణులు కాని గజారోహులచే అధిరోహింపబడిన, బాగా శిక్షణ పొందిన, మదోన్మత్తమైన, భయంకర రూపములైన, కవచధారులై క్రూరకర్మలతో కూడిన గజరాజుల దళం ముందుకు సాగింది.
Verse 20
अध्यर्थेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां युध्यमानो व्यवस्थित:
సంజయుడు పలికెను—వెయ్యిన్నర మంది బలంతో నీ కుమారుడు దుర్మర్షణుడు యుద్ధానికి సిద్ధమై, సమస్త సేనల ముందుభాగంలో స్థిరంగా నిలిచి దృఢంగా యుద్ధం చేశాడు।
Verse 21
ततो दुःशासनश्वैव विकर्णश्र॒ तवात्मजौ । सिन्धुराजार्थसिद्धयर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ,तत्पश्चात् आपके दो पुत्र दःशासन और विकर्ण सिन्धुराज जयद्रथके अभीष्ट अर्थकी सिद्धिके लिये सेनाके अग्रभागमें खड़े हुए
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత నీ ఇద్దరు కుమారులు దుఃశాసనుడు మరియు వికర్ణుడు, సింధురాజు జయద్రథుని అభీష్టార్థసిద్ధి కోసం సేన అగ్రభాగంలో నిలిచారు।
Verse 22
दीर्घो द्वादश गव्यूति: पश्चार्थे पज्च विस्तृत: । व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मित:
సంజయుడు పలికెను—ఆ వ్యూహం పన్నెండు గవ్యూతుల పొడవుగా ఉండి, వెనుక భాగంలో ఐదు గవ్యూతుల వెడల్పుగా విస్తరించింది. అది భారద్వాజుడు (ద్రోణుడు) నిర్మించిన ‘చక్ర-శకట’ వ్యూహం।
Verse 23
आचार्य द्रोणने चक्रगर्भ शकटव्यूहका निर्माण किया था, जिसकी लम्बाई बारह गव्यूति (चौबीस कोस) थी और पिछले भागकी चौड़ाई पाँच गव्यूति (दस कोस) थी ।।
సంజయుడు పలికెను—అక్కడక్కడ నిలిచిన అనేక వీర రాజులతోను, రథాలు, అశ్వాలు, గజాలు, పదాతుల ఘన సమూహాలతోను, ఆ వ్యూహాన్ని ద్రోణాచార్యుడు స్వయంగా అమర్చాడు।
Verse 24
पश्चार्थे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूह: सुदुर्भिद: । सूची पद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूह: कृत: पुन:
సంజయుడు పలికెను—ఆ వ్యూహం వెనుక భాగంలో ‘పద్మ’ అనే గర్భవ్యూహం ఏర్పాటు చేయబడింది; అది అత్యంత దుర్భేద్యం. ఆ పద్మం గర్భంలోనే ‘సూచి’ అనే మరో గూఢ వ్యూహం మళ్లీ నిర్మించబడింది।
Verse 25
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह[ द्रोणो व्यवस्थित: । सूचीमुखे महेष्वास: कृतवर्मा व्यवस्थित:
ఈ విధంగా ఆ మహావ్యూహాన్ని అమర్చి ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచెను. అలాగే ‘సూచీముఖ’ విభాగపు అగ్రస్థానంలో మహాధనుర్ధరుడు కృతవర్మను నియమించిరి.
Verse 26
अनन्तरं च काम्बोजो जलसंधश्ष् मारिष । दुर्योधनश्न कर्णश्व तदनन्तरमेव च,आर्य! कृतवर्मके पीछे काम्बोजराज और जलसंध खड़े हुए, तदनन्तर दुर्योधन और कर्ण स्थित हुए
అనంతరం, ఓ మహానుభావా, కృతవర్మ వెనుక కాంబోజరాజు మరియు జలసంధుడు తమ స్థానాలు పొందిరి; వారి వెంటనే దుర్యోధనుడు మరియు కర్ణుడును వరుసగా నిలిచిరి.
Verse 27
ततः शतसहस््राणि योधानामनिवर्तिनाम् । व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
ఆ తరువాత వెనుదిరగని, యుద్ధంలో వెనుక చూపని లక్ష మంది యోధులు వరుసగా నిలిచిరి. వారు అందరూ శకట-వ్యుహపు అగ్రముఖ రక్షణార్థం నియమింపబడిరి.
Verse 28
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः । जयद्रथस्ततो राजा सूचीपाशश्वे व्यवस्थित:,उनके पीछे विशाल सेनाके साथ स्वयं राजा जयद्रथ सूचीव्यूहके पार्श्रभागमें खड़ा था
వారి వెనుక మహాసేనతో చుట్టుముట్టబడి రాజు జయద్రథుడు ‘సూచి’ వ్యూహపు పార్శ్వభాగంలో స్థానం పొందెను.
Verse 29
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थित: । अनु तस्याभवद् भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम्,राजेन्द्र! उस शकटव्यूहके मुहानेपर भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य थे और उनके पीछे भोज था, जो स्वयं आचार्यकी रक्षा करता था
రాజేంద్రా! ఆ శకట-వ్యుహపు ముఖభాగంలో భారద్వాజనందనుడు ద్రోణాచార్యుడు నిలిచెను. అతని వెంటనే వెనుక భోజుడు ఉండి, స్వయంగా ఆ ఆచార్యుని రక్షించుచుండెను.
Verse 30
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुज: । भधनुर्विस्फारयन् द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तक:
సంజయుడు పలికెను—తెల్లని కవచం ధరించి, తెల్లని వస్త్రాలు మరియు తెల్లని ఉష్ణీషం (పాగడి) ధరించిన, విశాల వక్షస్థలుడు, మహాబాహువు అయిన ద్రోణుడు ధనుస్సును లాగి టంకారమిచ్చుచు అక్కడ నిలిచెను—క్రోధంతో ఉగ్రుడై, మరణదూత అంతకుని వలె।
Verse 31
पताकिनं शोणहयं वेदिकृष्णाजिन ध्वजम् । द्रोणस्यप रथमालोक्य प्रहृष्टा: कुरवो5भवन्
సంజయుడు పలికెను—పతాకలతో అలంకృతమై, ఎర్రని గుర్రాలతో జతచేయబడి, యజ్ఞవేదిక మరియు కృష్ణాజినం (నల్ల జింకచర్మం) చిహ్నాలు గల ధ్వజాన్ని ధరించిన ద్రోణుని రథాన్ని చూచి కౌరవులు పరమానందంతో ఉల్లసించారు।
Verse 32
सिद्धचारणसंघानां विस्मय: सुमहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణుడు ఏర్పాటు చేసిన, కలతలాడే సముద్రంలా కనిపించిన ఆ వ్యూహాన్ని చూచి సిద్ధులు మరియు చారణుల సమూహాలలో మహా ఆశ్చర్యం కలిగెను।
Verse 33
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् । ग्रसेद् व्यूह: क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమయంలో సమస్త ప్రాణులు, పర్వతాలు సముద్రాలు వనాలతో కూడి అనేక జనపదాలతో నిండిన ఈ సమస్త భూమిని ఆ వ్యూహం తన గ్రాసముగా మింగివేస్తుందని భావించిరి।
Verse 34
बहुरथमनुजाश्चपत्तिनागं कम प् । अहितह्ृदयभेदनं महद् शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
సంజయుడు పలికెను—అనేక రథాలు, పాదాతి సైన్యం, గుర్రాలు, ఏనుగులతో నిండిన, భయంకర కోలాహలంతో గర్జించే, శత్రువుల హృదయాలను చీల్చగల, సమయోచితంగా నిర్మితమైన ఆ మహా శకటవ్యూహాన్ని చూచి రాజు దుర్యోధనుడు అత్యంత సంతోషించెను।
Verse 87
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कौरवव्यूहनिर्माणे सप्ताशीतितमो<5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా కౌరవ వ్యూహనిర్మాణవిషయక ఎనభైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 166
वर्मिभि: सादिभिययत्तै: प्रासपाणिभिरास्थितै: । उनके ऐसा कहनेपर सिंधुराज जयद्रथको बड़ा आश्वासन मिला। वह गान्धार महारथियोंसे घिरा हुआ युद्धके लिये चल दिया। कवचधारी घुड़सवार हाथोंमें प्रास लिये पूरी सावधानीके साथ उन्हें घेरे हुए चल रहे थे
సంజయుడు పలికెను—కవచధారులైన అశ్వారోహులు చేతుల్లో ప్రాసాలు పట్టుకొని అప్రమత్తంగా నిలిచి, అన్ని వైపులా అతనిని చుట్టుముట్టి కాపాడుచుండిరి. వారి మాటలు విని సింధురాజు జయద్రథుడు మహా ధైర్యం పొందెను; గాంధార మహారథులచే ఆవరించబడి యుద్ధమునకు బయలుదేరెను—చుట్టూరా జాగ్రత్తగల, కవచధారి స్వారుల రక్షణలో।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the tension between proclaimed fairness in recruitment, pay, and honor (administrative dharma) and the apparent failure to protect the force and its objectives when confronted by superior tactical action.
Competent institutions and proper patronage are necessary but not sufficient: outcomes also depend on situational awareness, morale, and adaptive leadership; legitimacy claims are tested by performance under stress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as a narrative hinge, using Dhṛtarāṣṭra’s audit-like description to frame Sañjaya’s forthcoming operational report within the larger ethical and strategic arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.