Adhyaya 167
Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)
Upa-parva: Vasiṣṭha–Kalmāṣapāda Episode (Śakti lineage and river-name etiologies)
A Gandharva narrator describes Vasiṣṭha discovering his hermitage bereft of his sons and leaving in intense grief. He sees a river swollen by monsoon torrents carrying trees and bank-growth; overwhelmed, he resolves to drown, binds himself with nooses, and sinks into the great river. The river severs the bonds and releases him; the sage then names that river Vipāśā (“without bonds/nooses”). Still unsettled, he wanders among mountains, rivers, and lakes, and again throws himself into a Himalayan river filled with fierce aquatic creatures; that river, reacting to his heat-like ascetic potency, splits into many channels and becomes known as Śatadrū (“hundred streams”). Recognizing that death is not attainable by his own effort, he returns toward the hermitage and hears, from behind, the sound of Vedic recitation complete with the six auxiliaries. He asks who follows; his daughter-in-law Adṛśyantī identifies herself as Śakti’s wife and states that Śakti’s unborn son has been studying the Vedas in the womb for twelve years. Vasiṣṭha rejoices that lineage continues and turns back from death. Returning with her, he then sees King Kalmāṣapāda seated in a solitary forest; the king, described as overtaken by a rākṣasa impulse, rises in anger as if to attack. Adṛśyantī, frightened, appeals to Vasiṣṭha for protection, stating that none but him can restrain the approaching threat.
Chapter Arc: पाञ्चालराज द्रुपद शोक से व्याकुल हैं—उन्हें ऐसा पुत्र चाहिए जो द्रोण के अपमान का प्रतिशोध ले सके; जन्मे हुए पुत्रों और बन्धु-सम्बन्धों से भी उन्हें तृप्ति नहीं। → द्रुपद उपयाज/याज से यज्ञ कराने का आग्रह करते हैं, गौओं के अर्बुद दान का वचन देते हैं, और मन की एक ही ज्वाला प्रकट करते हैं—‘द्रोणं प्रतिचिकीर्षया’। यज्ञ की तैयारी के साथ प्रतिशोध का संकल्प भी आकार लेता है। → हवन के अन्त में याज के आह्वान पर अग्नि से देव-सम तेजस्वी कुमार प्रकट होता है—धृष्टद्युम्न; और उसी यज्ञाग्नि से द्रौपदी का भी दिव्य आविर्भाव संकेतित होता है—पाञ्चाल वंश-वृद्धि और भावी महायुद्ध की धुरी। → धृष्टद्युम्न को द्रोण अस्त्र-शिक्षा हेतु अपने निवेशन में ले आते हैं—यह जानते हुए भी कि दैव अमोघ है; वे अपनी कीर्ति और क्षात्र-धर्म के अनुरूप उसे शिक्षित करते हैं, जिससे नियति का जाल और कसता है। → जतुगृह (लाक्षागृह) की घटना का समाचार सुनकर ब्राह्मण पुरोहितों सहित द्रुपद से कहते हैं, और धृतराष्ट्र-पक्ष अमात्यों सहित परस्पर मंत्रणा करता है—आगे राजनीति और गठबंधनों की नई चालें खुलने को हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान् द्विजर्षभान् | अन्विच्छन् परिचक्राम ब्राह्मणावसथान् बहून्
బ్రాహ్మణుడు పలికెను—అమర్షంతో మండిన ద్రుపద రాజు, కర్మసిద్ధులైన ద్విజశ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను వెదుకుతూ అనేక బ్రాహ్మణాశ్రమాలలో సంచరించెను।
Verse 2
पुत्रजन्म परीप्सन् वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्
పుత్రజన్మాన్ని కోరుచు అతని చిత్తము శోకముచే ఆవృతమైయుండెను; “నాకు శ్రేష్ఠమైన సంతానం లేదు” అని నిత్యము ఆలోచించెను।
Verse 3
जातानू् पुत्रान् स निर्वेदाद् धिग् बन्धूनिति चाब्रवीत् । निः:श्वासपरमश्नासीद् द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
ఇప్పటికే జన్మించిన కుమారులను, బంధువులను అతడు నిర్వేదంతో ‘ధిక్’ అని తిడుచుండెను; ద్రోణునకు ప్రతీకారం తీర్చుకొనదలచి నిత్యం దీర్ఘ నిశ్వాసములు విడుచుచుండెను।
Verse 4
प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन् नाध्यगच्छत
ఓ జనమేజయా! ద్రోణుని ప్రభావము, వినయము, విద్య, చరిత్రము ఇవన్నీ తలచుచు, క్షాత్రబలముచే అతనిని జయించుటకు ద్రుపదునకు ఏ ఉపాయమూ దొరకలేదు।
Verse 5
प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्
ఓ భారతా! ప్రతీకారం తీర్చుకొనుటకు యత్నించినప్పటికీ, ఆ నృపశ్రేష్ఠుడు కేవలం క్షాత్రబలముతో శత్రువులను జయించుటకు ఏ మార్గమును కనుగొనలేకపోయెను; వారి ప్రభావము, వినయము, విద్య, చరిత్రలను తలచి అతని బలం నిలిచిపోయెను. అప్పుడు, ఓ జనమేజయా, కల్మాషపాదుడు గంగా-యమునా తీరములపై ఇటు అటు సంచరిస్తూ బ్రాహ్మణుల పవిత్ర నివాసస్థానమునకు చేరెను. అక్కడ విధిపూర్వక బ్రహ్మచర్యమును ఆచరించి వేదములు మరియు వేదాంగములు అభ్యసించని బ్రాహ్మణుడు ఒక్కడును అతనికి కనబడలేదు।
Verse 6
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:
ఆ రాజు బ్రాహ్మణుల ఆ పవిత్ర నివాసస్థానమునకు చేరెను. ఓ జనమేజయా! అక్కడ స్నాతకుడు కాని బ్రాహ్మణుడు ఒక్కడును అతనికి కనబడలేదు; వ్రతనియమములు లేని ద్విజుడూ ఎవరూ లేరు. ఆ సమాజపు పవిత్రత బలముతో కాదు—విద్య, నియమశీలత, ధర్మాచరణముతోనే ప్రకాశించెను।
Verse 7
तथैव च महाभाग: सो<पश्यत् संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ
అదేవిధంగా ఆ మహాభాగుడు అక్కడ కఠిన వ్రతములలో దృఢులైన ఇద్దరు బ్రహ్మర్షులను దర్శించెను—యాజుడు మరియు ఉపయాజుడు. వారు ఇద్దరూ పరమశాంతులు; పరమేష్ఠి బ్రహ్మతో సమానమైన తేజస్సు, ప్రభావము కలవారిగా ప్రకాశించిరి।
Verse 8
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ఆ ఇద్దరూ వేద సంహితల అధ్యయనము మరియు జపములో నిత్యము నిమగ్నులై యుండిరి. గోత్రము ప్రకారం వారు కాశ్యపులు; ‘తారణేయులు’ అని ప్రసిద్ధులు. ఆచరణ-నియమములలో సమ్యక్ స్థితులై, సూర్యదేవుని భక్తులై, ఋషులలో శ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణులుగా వారు వెలిగిరి।
Verse 9
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे
ఆ ఇద్దరి సామర్థ్యాన్ని గ్రహించిన ఆలస్యరహిత రాజు వారిని సమస్త మనోవాంఛిత భోగవస్తువులతో ఆహ్వానించెను. తరువాత ఏకాంతములో అతడు వారిలో కనిష్ఠుడైన ఉపయాజుని సమీపించి, మధురవచనములు, సత్కారము, పూజలతో అతనిని తన అనుకూలముగా చేసుకొనుటకు ప్రయత్నించెను. కోరినదంతా ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, ముని పాదసేవ చేసి, యథావిధిగా పూజించి ద్రుపదుడు ఇలా పలికెను—“విప్రవర ఉపయాజా! యుద్ధములో ద్రోణాచార్యుని సంహరించగల కుమారుడు నాకు కలుగునట్లు ఆ కర్మను నిర్వహించుము. ఆ కార్యము సిద్ధించినపుడు నేను నీకు ఒక అర్బుదము (పది కోట్లు) గోవులను ఇస్తాను; నీ మనసుకు అత్యంత ప్రియమైన మరేదైనను నిస్సందేహంగా అర్పిస్తాను।”
Verse 10
प्रपेदे छन््दयन् कामैरुपयाजं धृतव्रतम् । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक् सर्वकामद:
వారి ఆధ్యాత్మిక శక్తిని గ్రహించిన ఆలస్యరహిత రాజు ద్రుపదుడు ధృతవ్రతుడైన బ్రాహ్మణుడు ఉపయాజుని సమీపించి, కోరిన భోగ్యవస్తువులను సమర్పించాలనే సంకల్పం చేశాడు. మధుర వాక్యాలు పలుకుతూ, సమస్త కోరికలను తీరుస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, ముని పాదసేవలో నిమగ్నమై యథావిధిగా పూజించి, ద్రోణుని సంహరించగల కుమారుని పొందుటకు యజ్ఞోపాయం దొరకాలని అతనిని ప్రసన్నం చేయుటకు యత్నించాడు.
Verse 11
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन् पुत्र: स्याद् द्रोणमृत्यवे
యథావిధిగా ఉపయాజుని అర్చించి రాజు ఇలా అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా! ఏ కర్మచేత నాకు ద్రోణుని మృతికి కారణమగు కుమారుడు కలుగును?”
Verse 12
उपयाज कृते तस्मिन् गवां दातास्मि ते<र्बुदम् । यद् वा तेडन्यद् द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत् । सर्व तत् ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:
“హే ఉపయాజా! ఆ కర్మ సిద్ధించినప్పుడు నీకు ఒక అర్బుదం (పది కోట్ల) ఆవులను దానమిస్తాను. లేదా, హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీ మనసుకు అత్యంత ప్రియమైన మరేదైనా ఉంటే, అది అంతా నీకు ఇస్తాను—ఇందులో నాకు సందేహం లేదు.”
Verse 13
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन् ट्रुपद: स तं पर्यचरत् पुन:
ఇలా చెప్పబడినప్పుడు ఋషి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“నేను కాదు; నేను అది చేయను.” అయినా ద్రుపదుడు అతనిని ప్రసన్నం చేయాలని నిశ్చయించి మళ్లీ అతని సేవలో నిమగ్నమయ్యాడు.
Verse 14
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत् काले राजन् मधुरया गिरा
ఆపై ఒక సంవత్సరం పూర్తైన తరువాత, ద్విజోత్తముడైన ఉపయాజుడు తగిన సమయంలో మధుర వాక్యాలతో ద్రుపదునితో ఇలా అన్నాడు—“రాజా!”
Verse 15
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद् विचरन् गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “నా జ్యేష్ఠ భ్రాత ఘనమైన అరణ్యంలో సంచరిస్తూ, శౌచశుద్ధి తెలియని నేలపై పడిన ఒక ఫలాన్ని ఎత్తుకున్నాడు. ఇది చిన్న పని లాగా కనిపించినా ధర్మసందేహాన్ని కలిగిస్తుంది— శుద్ధతా, హక్కూ అనిశ్చితమైన చోట దానిని స్వీకరించి భుజించడం సముచితమా?”
Verse 16
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात् कदाचन
నేను అన్నయ్య వెనుకనే వెళ్తూ ఉన్నాను; అందువల్ల అతడు చేసిన ఆ అనుచిత కార్యాన్ని చూశాను. ఆలోచించాను— ‘ఇతడు ఎప్పుడూ ఇలాంటి పని చేయడు; అయినా విచారణ లేకుండా అపవిత్రమైనదాన్ని ఎలా స్వీకరిస్తున్నాడు?’
Verse 17
दृष्टवा फलस्य नापश्यद् दोषान् पापानुबन्धकान् | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्
లాభం అనే ఆకర్షణను చూసి, ఆ ఫలానికి వెంట వచ్చే పాపబంధక దోషాలను అతడు గమనించలేదు. స్వీకరించేటప్పుడు శుద్ధి-అశుద్ధి వివేకం చేయని వాడు, ఇతర విషయాల్లో ఎలా సరిగా ప్రవర్తిస్తాడు? చెప్పలేం.
Verse 18
संहिताध्ययनं कुर्वन् वसन् गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “గురుకులంలో నివసిస్తూ సంహితాధ్యయనం చేస్తున్నప్పటికీ, ఎవడు అప్పుడప్పుడు ఇతరులు వదిలేసిన భిక్షాన్నాన్ని తింటాడో, మరియు అసహ్యం లేకుండా అదే అన్నం ‘గుణాలను’ మళ్లీ మళ్లీ పొగడ్తలతో చెప్పుకుంటాడో— అటువంటి నా అన్నను తర్కదృష్టితో పరిశీలిస్తే, అతడు నియమనిష్ఠుడిగా కాక ఫలలోభిగా కనిపిస్తున్నాడు.”
Verse 19
कीर्तयन् गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
ఆహారాల ‘గుణాలను’ మళ్లీ మళ్లీ కీర్తిస్తూ, అసహ్యం లేకుండా ఉండే వాడిని నేను తర్కచక్షువుతో చూస్తాను; నా అన్నను ఫలార్థి—లాభకామి, నియమనిష్ఠుడుకాదు—అని నిర్ణయిస్తాను.
Verse 20
त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—“రాజా, అతని వద్దకే వెళ్ళు; అతడు నీ యజ్ఞాన్ని విధివిధానంగా నిర్వహిస్తాడు.” ఉపయాజుని మాటలు విని రాజు ద్రుపదుడు—మనసులో యాజుని ప్రవర్తనను అసహ్యించుకొని నిందించినప్పటికీ—తన కార్యాన్ని తూచుకొని యాజాశ్రమానికి వెళ్లాడు. అక్కడ పూజనీయుడైన యాజమునిని యథావిధిగా పూజించి, తరువాత ఈ విధంగా పలికాడు.
Verse 21
उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह
ఉపయాజుని మాటలు విని రాజు యాజుని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. అక్కడ పూజ్యుడైన యాజమునిని యథోచితంగా పూజించి, తరువాత అతనితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 22
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि
హే విభో! నేను మీకు ఎనభై వేల గోవులను దానంగా ఇస్తున్నాను. నా యజ్ఞాన్ని నిర్వహించండి. ద్రోణుని వైరం వల్ల నేను దుఃఖంతో దగ్ధుడనై ఉన్నాను; నాకు శాంతి, హర్షం ప్రసాదించండి.
Verse 23
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद् द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे
ద్రోణాచార్యుడు బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు, బ్రహ్మాస్త్ర ప్రయోగంలో కూడా అనుత్తముడు. అందువల్ల స్నేహవివాదంలో—ఎవరు మిత్రుడు, ఎవరు కాదనే ప్రశ్నలో—అతడు నన్ను నిజంగా ఓడించాడు.
Verse 24
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:
అత్యంత బుద్ధిమంతుడైన భారద్వాజపుత్రుడు ద్రోణుడు ఇప్పుడు కౌరవ రాజకుమారులకు ప్రధాన ఆచార్యుడు. ఈ భూమిపై ఆయుధవిద్యలో అతనిని మించిన క్షత్రియుడు ఎవరూ లేరు.
Verse 25
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ద్రోణుని బాణవర్షాలు ప్రాణుల దేహప్రాణాలను హరించేవి; అతని ధనుస్సు—ఆరు మోచేతుల కొలత—అత్యంత విశాలంగా కనిపిస్తుంది. బ్రాహ్మణ వేషంలో ఉన్నప్పటికీ మహాత్ముడు మహాధనుర్ధరుడు ద్రోణుడు తన బ్రాహ్మతేజస్సు బలంతో క్షత్రియుల యుద్ధతేజాన్ని అడ్డగించి జయించగలడు.
Verse 26
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम् | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:
ఎందుకంటే బ్రాహ్మణ వేషంతోనే ఉన్న ఆ మహాధనుర్ధరుడు, భారద్వాజ వంశజుడు, మహామనస్సు గల ద్రోణుడు—సందేహం లేకుండా—క్షత్రియబలపు ఉగ్రవేగాన్ని అడ్డగించి జయిస్తాడు.
Verse 27
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि
అతడు క్షత్రియుల నిర్మూలనకే నియమింపబడ్డవాడు—జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) వలె నిలిచినవాడు. అతని అస్త్రబలం భయంకరం; భూమిపై మనుష్యులు దానిని జయించలేరు.
Verse 28
बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:
అతడు బయటకు ప్రకాశించే తేజస్సును ధరించేవాడు—నెయ్యి ఆహుతులతో ప్రజ్వలించిన అగ్నిలా. యుద్ధంలో శత్రువుతో సమీపించి, క్షాత్రధర్మాన్ని ముందుంచి, వారిని భస్మం చేస్తాడు.
Verse 29
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद् बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्
బ్రహ్మశక్తి మరియు క్షాత్రశక్తి రెండూ ఉన్నచోట బ్రాహ్మతేజస్సే విశిష్టమని చెప్పబడుతుంది. అందుచేత నేను క్షాత్రబలంలో హీనుడనై, మీ బ్రాహ్మతేజస్సుకు శరణు పొందాను.
Verse 30
द्रोणाद् विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम् । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्
మీరు వేదవేత్తలలో శ్రేష్ఠులు; అందువల్ల ద్రోణాచార్యునికన్నా కూడా విశిష్టులు. మీ శరణు పొందించి, యుద్ధంలో అజేయుడై ద్రోణుని సంహరించగల కుమారుని నేను కోరుతున్నాను.
Verse 31
तत् कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम् । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्
యాజా! నా కోసం ఆ కర్మను నిర్వహించండి; దక్షిణగా నేను మీకు ఒక అర్బుదం (కోట్ల) గోవులను ఇస్తాను. యాజుడు “తథాస్తు” అని చెప్పి, యజమాని అభీష్టసిద్ధి కోసం యజ్ఞవిధానాలు, సాధనసామగ్రి సిద్ధం చేయసాగాడు.
Verse 32
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः
ఇది భారమైన కార్యమని భావించి, యాజుడు నిష్కాముడైన ఉపయాజునికూడా ఈ యజ్ఞంలో ప్రేరేపించాడు; అలాగే ద్రోణవినాశార్థం అటువంటి కుమారుని ఉద్భవింపజేస్తానని యాజుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
Verse 33
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै
అనంతరం ఆ నరేంద్రునికి మహాతపస్వి ఉపయాజుడు, పుత్రఫలసిద్ధి కోసం వైదిక యజ్ఞకర్మ విధానాన్ని వివరించాడు.
Verse 34
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन् भविता ते तथाविध:
అతడు ఇలా అన్నాడు—“రాజా! ఈ యజ్ఞం ద్వారా నీవు ఏ రూపమైన కుమారుని కోరుతున్నావో, అటువంటి కుమారుడే నీకు కలుగును. అతడు మహావీరుడు, మహాతేజస్సు గలవాడు, మహాబలవంతుడు.”
Verse 35
भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत् तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की
భూపతి ద్రుపదుడు భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుని సంహరించగల వధకుడిని పొందాలని దృఢసంకల్పం చేసి, తన కార్యసిద్ధికి తగినట్లుగా సమస్త ఏర్పాట్లను చేసెను. అనంతరం ద్రోణవధానికి సాధనమగు కుమారుని పొందుటకై, ఉపయాజ పురోహితుని ఆజ్ఞానుసారంగా అన్ని సిద్ధతలను నిర్వహించి, తన అభీష్టకర్మ సంపూర్ణమగునట్లు చేసెను.
Verse 36
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत् तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्
హవనాంతంలో యాజుడు దేవి (రాణి)ని ఆజ్ఞాపించాడు— “ఓ రాణీ, పృషతుని కోడలూ! త్వరగా నా వద్దకు రా; నీకు యుగల సంతానం సిద్ధంగా ఉంది.” (ఇంకా ఇలా తెలిపెను:) “నీకు ఒక కుమారుడు, ఒక కుమార్తె లభించును; ఆ కుమారుడు, ఆ కుమార్తె తమ తండ్రి వంశవృద్ధికి కారణమగుదురు.”
Verse 37
राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन् दिव्यान् गन्धान् बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये
రాణి పలికెను— “ఓ బ్రాహ్మణా! నా ముఖమున ఇంకా తాంబూలాది మచ్చ ఉంది; నేను దివ్య సుగంధ ద్రవ్యాలు, అంగరాగాలు ధరించియున్నాను. పుత్రార్థమున నేను ఇంకా శుద్ధస్థితిలో లేను; కావున ఓ యాజా, నా ఈ ప్రియకర్మకై కొద్దిసేపు వేచి ఉండుము.”
Verse 38
याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम् । कथं काम न संदध्यात् सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा
యాజుడు పలికెను— “ఈ హవిష్యాన్ని నేనే వండించి సిద్ధం చేసితిని; ఉపయాజుడు దీనిని మంత్రబలంతో అభిమంత్రించెను. అటువంటిది యజమానుని కోరికను ఎలా నెరవేర్చదు? నీవు రా, లేక అక్కడే నిలుచుండుము.”
Verse 39
ब्राह्मण उवाच एवमुक््त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात् तस्मात् कुमारो देवसंनिभ:
బ్రాహ్మణుడు పలికెను— “ఇట్లు చెప్పి యాజుడు సంస్కృతమైన హవిష్యాన్ని అగ్నిలో ఆహుతి చేసిన వెంటనే, ఆ పావకమునుండి దేవసమాన తేజస్సుగల ఒక కుమారుడు ఉద్భవించెను.”
Verse 40
ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम् | बिभ्रत् सखड्ग: सशरो धनुष्मान् विनदन् मुहुः
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—అతని దేహకాంతి అగ్నిజ్వాల వర్ణంలా దగ్ధమై మెరుస్తోంది. అతని రూపం భయంకరంగా ఉంది. శిరస్సుపై కిరీటం ప్రకాశించింది; అవయవాలపై ఉత్తమ కవచం ధరించాడు. ఖడ్గం, బాణాలు, ధనుస్సు ధరించి అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఘోషగా గర్జించాడు.
Verse 41
सो<ध्यारोहद् रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति
ఆ కుమారుడు వెంటనే ఒక శ్రేష్ఠ రథాన్ని అధిరోహించి, దానిపై యుద్ధయాత్రకు బయలుదేరినవాడిలా ముందుకు సాగాడు. అది చూసి పాంచాలులు పరమ హర్షంతో ఉల్లసించి గట్టిగా పలికారు—“సాధు! సాధు!”
Verse 42
हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान् नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:
ఆ సమయంలో హర్షావేశంతో ఉల్లసించిన ఆ పాంచాలుల ఉత్సాహభారాన్ని ఈ వసుంధర తట్టుకోలేనట్టైంది. అప్పుడు ఈ ప్రకటన వినిపించింది—“ఈ రాజకుమారుడు పాంచాలుల భయాన్ని తొలగించి వారి యశస్సును పెంపొందిస్తాడు.”
Verse 43
राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद् भूतमदृश्यं खेचरं तदा
అప్పుడు ఆకాశంలో సంచరించే ఒక అదృశ్య మహాభూతం పలికింది—“ఈ శిశువు రాజుని శోకాన్ని తొలగించుటకే జన్మించాడు; నిజంగా ద్రోణుని వధకోసమే ఇతడు వచ్చాడు.”
Verse 44
कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात् समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना
ఆపై యజ్ఞవేదిక మధ్య నుంచి ఒక కన్య కూడా ఉద్భవించింది—పాంచాలి. ఆమె సుభగ, దర్శనీయాంగి; ఆమె నేత్రాలు పెద్దవి, దీర్ఘమైనవి, అందమైనవి.
Verse 45
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ఆమె వర్ణం శ్యామం. ఆమె కళ్ళు వికసించిన కమలదళాలవలె కనిపించేవి. ఆమె జుట్టు నల్లగా వంకరగా ఉండేది. ఆమె గోర్లు ఉబ్బినవిగా తామ్ర-ఎరుపు వర్ణంతో మెరిసేవి. ఆమె కనుబొమ్మలు అతి సుందరంగా వంగి ఉండేవి; ఆమె స్తనాలు పుష్టిగా, మనోహరంగా ఉండేవి.
Verse 46
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रधावति
మానవ రూపం ధరించి ఆమె సాక్షాత్తు దివ్య కాంతితో ప్రకాశించింది— దేవతే ప్రత్యక్షమైనట్లుగా. ఆమె అవయవాల నుండి నీలకమల సువాసన వెలువడి ఒక క్రోశం దూరం వరకు అన్ని దిక్కులా వేగంగా వ్యాపించేది.
Verse 47
या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ఆమె పరమ సౌందర్యరూపాన్ని ధరించింది; భూమిపై ఆమెకు సాటి ఎవ్వరూ లేరు. దేవులు, దానవులు, యక్షులు కూడా ఆ దేవసమాన కన్యను పొందాలని ఆకాంక్షించేవారు.
Verse 48
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान् क्षयम्
సుందర నడుము గల ఆ నవజాత కన్య ప్రత్యక్షమైన వెంటనే ఆకాశవాణి వినిపించింది— “ఈమె పేరు కృష్ణా. ఈమె సమస్త యువతుల్లో శ్రేష్ఠురాలు; క్షత్రియుల సంహారార్థమే ఈమె అవతరించింది.”
Verse 49
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"
ఈ సుమధ్యమా తగిన కాలంలో దేవకార్యాన్ని సిద్ధి చేస్తుంది; ఈమె కారణంగా కౌరవులకు మహాభయం కలుగుతుంది.
Verse 50
तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत् । न चैतान् हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा
ఆ ప్రకటనను విని సమస్త పాంచాలులు సింహసమూహంలా గర్జించారు. ఆనందంతో నిండిన వారి ఉత్సాహవేగాన్ని భూమి కూడా తట్టుకోలేనట్టుగా అనిపించింది.
Verse 51
तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति
ఆ ఇద్దరు పిల్లలను చూసి, కుమారుడిని కోరుకున్న పృషతుని కోడలు పార్షతీ ఋషి యాజుని శరణు చేరి ఇలా వేడుకుంది—“భగవన్! మీ కృపవల్ల వీరిద్దరూ నన్ను తప్ప మరెవ్వరినీ తమ తల్లిగా గుర్తించకుండునట్లు చేయండి.”
Verse 52
तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:
రాజుకు ప్రీతికరంగా చేయాలనే ఉద్దేశంతో యాజుడు—“తథాస్తు” అని పలికాడు. ఆపై ద్విజులు హృదయసంతృప్తితో ఆ ఇద్దరికీ నామకరణం చేశారు.
Verse 53
धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति
ద్విజుడు ప్రకటించాడు—“ధృష్టత్వం, అతి అమర్షం, మరియు ద్యుమ్నమైన తేజస్సుతో ఉద్భవించినందున ఈ కుమారుడు ద్రుపదుని పుత్రుడై ‘ధృష్టద్యుమ్న’ అని ప్రసిద్ధి పొందుగాక.”
Verse 54
कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत् सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे
వారు ఆ కన్యకు ‘కృష్ణా’ అని నామం పెట్టారు; ఎందుకంటే ఆమె వర్ణం శ్యామంగా ఉండెను. ఈ విధంగా ద్రుపదుని మహాయజ్ఞంలో ఆ జంట సంతానం జన్మించింది.
Verse 55
धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्
Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.
Verse 56
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत् कृतवान् द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्
The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.
Verse 166
(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन् ।।
Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.
Frequently Asked Questions
Vasiṣṭha confronts whether grief justifies self-destruction; the narrative frames this as a dharma-sankat resolved by redirected responsibility toward ongoing teaching, protection, and lineage continuity.
The episode presents endurance as a disciplined response to loss: tapas and knowledge are not merely private attainments but forces that can reorient a life back toward duty and communal stability.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is etiological and normative—linking sacred geography (Vipāśā, Śatadrū) to an ethical lesson about restraint and the preservation of continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.