Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త పూర్వభాగ ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘చతుర్యుగాఖ్యానం’ అనే ఏకత్రింశత్తమ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—యుగయుగాలలో జన్మించే ప్రజలను నా మాటలతో వినుడి: ఆసురీ, సర్ప, గంధర్వ, పైశాచీ, యక్ష-రాక్షసీ।

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

వారు ఏ యుగంలో ఉద్భవిస్తారో, వారి ఆయుష్కాలం ఎంతయో—అది నేను చెప్పుదును. పిశాచులు, అసురులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు (నాగులు) మొదలైనవారు।

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

కృతయుగంలో వారు పరిణాహం మరియు ఎత్తులో సమానంగా జన్మిస్తారు; దేవజన్మాలైన ఎనిమిది వర్గాల ఎత్తు తొంభై ఆరు అంగుళాలు (అంగులాలు) ఉంటుంది।

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

తమ స్వంత అంగుల ప్రమాణంతో, పోషణవల్ల సిద్ధమైన దానితో, వారు కొలతను నిర్ణయిస్తారు; ఇదే వారి సహజ ప్రమాణమని భావిస్తారు।

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

ఇక్కడ సంధ్యాంశ యుగాలలో ఉన్న మనుష్యుల (ప్రమాణం) ఇలాగే; దేవ-అసురుల ప్రమాణం మాత్రం ఏడు-ఏడు అంగులాల చొప్పున తగ్గిపోయింది।

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

వేలులలో పూర్తి వందకు పైగా యాభై ఎనిమిది—ఇదే దేవాసురుల ఎత్తు ప్రమాణమని కలియుగజనులు స్మరిస్తారు।

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

కలియుగపు అంగుళ ప్రమాణంలో ఇది నాలుగు మరియు ఎనభై (84) అని స్మరించబడింది; తన స్వంత అంగుళ ప్రమాణంతో పాదం నుండి శిరస్సు వరకు పైకి కొలవాలి।

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

ఇలా మనుష్యుని ఎత్తు యుగాల భాగాల ప్రకారం ఇక్కడ తగ్గుతూ ఉంటుంది—గతమైనవీ రాబోయేవీ అయిన అన్ని యుగకాలాలలో।

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

తన అంగుళ ప్రమాణం ప్రకారం మనిషి ఎనిమిది తాళములని స్మరించబడాడు; పాదతలం నుండి శిరస్సు వరకు కొలిచినవాడు తొమ్మిది తాళములు అవుతాడు।

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

బాహువులు సుఘటితంగా మోకాళ్ల వరకు చేరినవాడు దేవులచేత కూడా పూజింపబడతాడు; అలాగే గోవు, అశ్వ, హస్తి, మహిష మొదలైన స్థావరప్రాయ జీవులలోనూ అది శ్రేష్ఠంగా భావించబడుతుంది।

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

ఈ కర్మమానంతో యుగయుగాలలో హ్రాసము, వృద్ధియు తెలిసివస్తాయి; పశువుల కకుదము (కుబ్బు) నిజముగా డెబ్బై ఆరు అంగుళాల ఎత్తుగా చెప్పబడింది.

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

ఏనుగుల ఎత్తు సంపూర్ణంగా ఎనిమిది వందల అంగుళమని స్మృతిలో చెప్పబడింది; అలాగే (మరొక ప్రమాణంగా) అంగుళాల వెయ్యి, కాని నలభై అంగుళాలు మినహాయించి.

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

వృక్షాల ఎత్తు యవములలో యాభై అని స్మృతిలో చెప్పబడింది; అలాగే మనుష్య శరీరపు నిర్మాణం (సన్నివేశం) ఏ విధంగా ఉందో (అది) చెప్పబడుతుంది.

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

తత్త్వదర్శనముచే దేవుల ఆ లక్షణము దర్శించబడుతుంది; మరియు బుద్ధి-అతిశయంతో యుక్తమైన దేహమే దేవుల కాయమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

అదేవిధంగా అతిశయంతో యుక్తమైన మనుష్యుడి దేహమును కూడా ‘కాయ’ అని అంటారు; ఈ విధంగా దివ్య-మానుష భావములు వివరించబడ్డాయి.

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

పశువులు, పక్షులు మరియు సమస్త స్థావరాలలో—గోవులు, మేకలు-గొర్రెలు, అశ్వాలు, హస్తులు, పక్షులు, పర్వతములు మొదలైనవన్నీ ఉన్నాయి।

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

ఇక్కడ యజ్ఞసంబంధ క్రియలలో సమస్తంగా ఉపయోగింపబడినవారు, వారు మళ్లీ దేవస్థానాలలో అదే రూపంతో జన్మిస్తారు।

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

దేవుల శుభమూర్తులు వారి ఆశయము, భోగము ప్రకారం ఎలా ఉంటాయో, అలాగే స్థావర-జంగమ ప్రాణులు కూడా వారి రూపానికి తగిన ప్రమాణం (ఆకారం) కలవారై ఉంటారు।

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

అక్కడ మనోహర భావాల వలన వారు సుఖముగా పొందిరి; అందుచేత ఇప్పుడు నేను శిష్టులు, సత్పురుషులు మరియు సాధువులను వివరిస్తాను।

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

‘సత్’ అనేది బ్రహ్మ యొక్క శబ్దము; ఎవరిలో ఆ ‘సత్’ ఉన్నదో, వారు బ్రహ్మసమజాతి స్వభావముచేత ‘సంతులు’ అని పిలువబడుతారు।

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

దశాత్మక విషయములయందును అష్టలక్షణ కారణమందును ఉండి, క్రోధించక తృష్ణించని వారు—వారే జితాత్ములు అని స్మృతిలో చెప్పబడినారు.

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

సామాన్య ధర్మములలోను ప్రత్యేక ధర్మములలోను బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-వైశ్యులు యుక్తులగుటచేత, అందువల్ల వారు ద్విజాతులు అని పిలువబడుదురు.

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

వర్ణాశ్రమ ధర్మములలో యుక్తుడై స్వర్గగతిలో సుఖంగా సంచరించువాడు, శ్రౌత-స్మార్త ధర్మజ్ఞానముచేత ‘ధర్మజ్ఞుడు’ అని పిలువబడును.

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

విద్యాసాధనచేత, గురుహితమును కోరే బ్రహ్మచారి ‘సాధు’; గృహకార్యసాధనచేత గృహస్థుడును ‘సాధు’ అని చెప్పబడును.

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

అరణ్యమందు తపస్సాధనచేత వైఖానసుడు ‘సాధు’ అని స్మృతిలో చెప్పబడెను; యోగసాధనచేత యత్నశీల యతి కూడా ‘సాధు’ అని స్మృతుడు.

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

ఇలా ఆశ్రమధర్మాల సాధనచేతనే సాధువులని స్మరించబడతారు—గృహస్థుడు, బ్రహ్మచారి, వానప్రస్థుడు మరియు యతియు.

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

అప్పుడు దేవులు కాదు, పితరులు కాదు, మునులు కాదు, మనుష్యులూ కాదు—భిన్నదర్శనులు ‘ఇదే ధర్మం, ఇదే కాదు’ అని నిర్ణయించుకుంటారు.

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

ఇక్కడ ‘ధర్మ’ ‘అధర్మ’ అనే రెండు పదాలు క్రియాత్మకమని చెప్పబడినవి; కుశలమూ అకుశలమూ అయిన కర్మలే ఇక్కడ ధర్మాధర్మమని స్మరించబడతాయి.

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

‘ధృ’ ధాతువు అర్థం ధారణమూ ధృతియూ అని చెప్పబడింది; ధారణ లేనిదీ, మహత్త్వం లేనిదీ ‘అధర్మం’ అని కూడా అంటారు.

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

ఆచార్యులు ఉపదేశించేది: ధర్మం ఇష్టఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; అధర్మం అనిష్టఫలాన్ని ఇస్తుంది—ఇదీ ఆచార్యుల ఉపదేశమే.

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

వృద్ధులు, లోభరహితులు, ఆత్మసంయములు కలవారు, కపటరహితులు, సమ్యక్వినీతులు మరియు ఋజువులు—అటువంటి వారినే ఆచార్యులని ప్రజలు ప్రకటిస్తారు.

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

యెవడు తానే ఆచారాన్ని ఆచరిస్తాడో, ఆచారాన్ని స్థాపించడమూ చేస్తాడో, శాస్త్రాలను సంగ్రహించి అధ్యయనం చేస్తాడో—అతడే అందువల్ల ఆచార్యుడని చెప్పబడతాడు.

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

ధర్మజ్ఞులు విధించిన ధర్మం ద్విజులకు రెండు విధాలు—శ్రౌతం, స్మార్తం. శ్రౌత ధర్మ లక్షణం కూడా దారా (పత్నీ) మరియు అగ్నిహోత్ర సంబంధం వల్ల ద్వివిధమని చెప్పబడింది.

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

స్మార్త ధర్మం వర్ణాశ్రమ ఆచారాలు, యమాలు మరియు నియమాలుగా స్మృతిలో చెప్పబడింది. శ్రౌత ధర్మాన్ని ఇక్కడ పూర్వులకు వేదింపజేసి సప్తర్షులు ప్రకటించారు.

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

ఋక్, యజుః, సామ—ఈ శ్రుతి బ్రహ్మ యొక్క అంగాలు. గత మన్వంతరంలోని ఆచారాలను స్మరించి మనువు వాటిని ప్రకటించాడు.

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

అందువల్ల స్మార్తధర్మము వర్ణాశ్రమ విభజకము; ఈ నానావిధ ధర్మమే ఇక్కడ ‘శిష్టాచారము’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

‘శేష’ అనే పదం ‘శిష్ట’ అనే అర్థం; మిగిలినవారిని శిష్టులని అంటారు. మన్వంతరాలలో ధార్మికులైన శిష్టులు ఇక్కడ నిలిచివుంటారు।

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

మనువు మరియు సప్తర్షులు—లోకసంతతి కొనసాగింపుకోసం—ధర్మార్థంగా నిలిచివుండేవారిని నిజంగా శిష్టులని అంటారు।

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

మనువు మొదలైన శిష్టులు—నేను ముందే పేర్కొన్నవారు—ఆ శిష్టులు ఆచరించిన ధర్మం యుగయుగాలలో సమ్యకంగా నిలుస్తుంది।

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

త్రయీ (వేదములు), వార్తా, దండనీతి, ఇజ్యా మరియు వర్ణాశ్రమాలు—ఇవి శిష్టులచే, అలాగే మనువుచే పునఃపునః ఆచరింపబడుతాయి।

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

పూర్వులు ఆచరించినందున సాత్త్వికమైన శిష్టాచారం ఇదే—దానం, సత్యం, తపస్సు, జ్ఞానం, విద్య, ఇజ్యా (పూజ), తీర్థయాత్ర, దయ।

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

ఈ ఎనిమిది ఆచరణలే శిష్టాచార లక్షణాలు; ఎందుకంటే శిష్టులు వీటినే ఆచరిస్తారు—మను మరియు నిజంగా సప్తర్షులు కూడా।

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

అన్ని మన్వంతరాలలో శిష్టాచారం ఇలానే స్మరించబడింది. శ్రవణం (శ్రుతి) ద్వారా తెలిసేది ‘శ్రౌతం’; స్మరణం (స్మృతి) ద్వారా తెలిసేది ‘స్మార్తం’ అని అంటారు।

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

శ్రౌత ధర్మం ఇజ్యా మరియు వేదాధారితం; స్మార్త ధర్మం వర్ణాశ్రమాధారితం. ఇక ఇక్కడ ధర్మానికి సంబంధించిన లక్షణమైన ఉపాంగాలను కూడా నేను చెప్పుదును।

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

చూసిన యథార్థాన్ని అడిగినప్పుడు దాచకుండా, జరిగినట్లే చెప్పేవాడు—ఇదే సత్య లక్షణం।

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

బ్రహ్మచర్యం, జపం, మౌనం, నిరాహారత్వం—ఇవే తపస్సు యొక్క రూపం; అది సదా అత్యంత ఘోరమూ దుర్లభమూ.

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

పశువులు, ద్రవ్య-హవిష్యాలు, ఋక్-సామ-యజుః మంత్రాలు, ఋత్వికులు మరియు దక్షిణలు—ఇవన్నీ కలిసిన సమ్మేళనమే ‘యజ్ఞం’ అని అంటారు.

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

సర్వభూతాలలో తనను తాను చూసి, హిత-అహితాలలో సమదృష్టితో ప్రవర్తించుట—ఇదే సంపూర్ణ ‘దయ’ అని స్మరించబడింది.

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

దూషించబడినా, కొట్టబడినా కూడా దూషించడు, హింసించడు; వాక్కు-మనస్సు-కర్మలతో సహించుట—ఈ తితిక్షనే ‘క్షమ’ అని స్మరించబడింది.

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

యజమాని కాపాడుతున్నదైనా, గందరగోళంలో వదిలిపెట్టబడినదైనా—పరధనాన్ని తీసుకోకపోవడమే ‘అలోభం’ అని కీర్తించబడింది.

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

మైథునాచరణం చేయకపోవడం, చింతించకపోవడం, వ్యర్థ వాక్యాలు పలకకపోవడం—ఇంద్రియనివృత్తియే బ్రహ్మచర్యం; అదే అఖండ తపస్సు అని చెప్పబడింది.

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

ఇక్కడ తనకోసం గానీ ఇతరులకోసం గానీ ఇంద్రియాలను అసత్యమైన కార్యాల్లో ప్రవృత్తి చెందనీయని వాడే—శమానికి ఇదే లక్షణం.

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

దశాత్మక విషయాలలోను, అష్టలక్షణ కారణాలలోను అడ్డుపడినప్పటికీ కోపపడని వాడే—జితాత్ముడని భావించబడతాడు.

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

న్యాయంగా పొందిన అత్యంత ఇష్టమైన ద్రవ్యాన్ని, తగిన గుణవంతునికి ఇవ్వాలి—ఇదే దాన లక్షణం.

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

దానం మూడు విధాలు—కనిష్ఠం, మధ్యమం, జ్యేష్ఠం. వాటిలో జ్యేష్ఠ దానం పరమ శ్రేయస్సు (నైశ్రేయస) ఇస్తుంది; కనిష్ఠ దానం స్వార్థసిద్ధికోసం ఉంటుంది.

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

సర్వభూతాల పట్ల కరుణతో జరిగే సమ్యక్‌ విభజన మధ్యమమార్గము; శ్రుతి-స్మృతులు విధించిన ధర్మము వర్ణాశ్రమాత్మకము.

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

శిష్టాచారానికి విరుద్ధం కాని, సత్సాధువులు సమ్మతించిన ధర్మము; అనిష్ట విషయాలలో ద్వేషం లేకపోవడం, ఇష్టమైనదాన్ని అభినందించడం.

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

ప్రీతి, తాపం, విషాదం నుండి విరమించుటే వైరాగ్యం; సన్యాసం అనగా కర్మల న్యాసం—చేసినవి, చేయనివి రెండింటితో కూడి.

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

కుశల-అకుశల రెండింటినీ విడిచిపెట్టుటనే ‘న్యాసం’ అంటారు; వ్యక్తమయ్యే విశేషాలు ఈ అచేతన వికారంలోనే ఉన్నాయి.

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

చేతన-అచేతన భేదవిజ్ఞానమే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడుతుంది; ధర్మపు ఉపాంగాల లక్షణం ఇదే అని స్మృతిలో ఉంది.

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

ధర్మతత్త్వాన్ని తెలిసిన ఋషులు పూర్వం స్వాయంభువ మన్వంతరంలో చెప్పిన విధానాన్ని, అదే మన్వంతర విధిని నేను ఇక్కడ మీకు వివరిస్తాను।

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

అదేవిధంగా చాతుర్హేత్రం మరియు చాతుర్విద్య విషయములో కూడా—ప్రతి మన్వంతరంలో శ్రుతి (వేద పరంపర) వేరుగా నియమించబడుతుంది।

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

ఋక్, యజుః, సామములు—మరియు ప్రతి దేవతకు అనుగుణమైన పాఠములు—భూతసంప్లవం (ప్రళయం) వరకు నిలుస్తాయి; ఒక్క ‘శతరుద్రీయం’ మాత్రమే మినహా।

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

హైత్ర విధి మరియు స్తోత్రము కూడా పూర్వవత్తుగా కొనసాగుతాయి—ద్రవ్య స్తోత్రం, గుణ స్తోత్రం, ఫల స్తోత్రం కూడా అలాగే।

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

ఇది నాలుగవ ‘ఆభిజనక’ స్తోత్రము—ఇది నాలుగు విధములు—సర్వ మన్వంతరాలలో, ఏ ఏ దేవతలు ఉంటారో వారి ప్రకారం (ప్రవర్తిస్తుంది)।

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

వారికోసం బ్రహ్ముడు నాలుగు విధాల స్తోత్రాన్ని ప్రవర్తింపజేస్తాడు. అలాగే మంత్రగణాల ఉద్భవమూ నాలుగు విధాలుగా చెప్పబడింది.

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

ఇక్కడ వేదాలలో అథర్వ, ఋగ్, యజుః, సామ—ఇవి ఒక్కొక్కటి వేరువేరుగా ఉన్నాయి. తపస్సులో లీనమైన ఋషుల ఉగ్ర తపస్సు అత్యంత దుర్లభం.

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

ఇక్కడ పూర్వ మన్వంతరాలలో మంత్రాలు ప్రాదుర్భవించాయి. అసంతృప్తి, భయం, దుఃఖం, సుఖం, శోకం—ఇవలన అవి ఐదు విధాలుగా ఉద్భవించాయి.

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ఋషులకు ‘తారక’ అనే దర్శనం యదృచ్ఛగా లభించింది. ఋషుల ఋషిత్వం ఏమిటో, దాని లక్షణాలతో ఇక్కడ నేను చెప్పుదును.

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

అతీతమూ అనాగతమూ విషయాలలో ఋషి ఐదు విధాలుగా చెప్పబడతాడు. అందువల్ల అక్కడ ఋషుల ఆర్ష-సముద్భవాన్ని నేను వివరించుదును.

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

గుణసామ్యంలో ఉన్నప్పుడు సర్వసంప్రలయం సంభవిస్తుంది; అప్పుడు వేదాలు కూడా అవిభక్తంగా ఉంటాయి—ఆ స్థితి అనిర్దేశ్యమైన తమోమయము.

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

ఆ తత్త్వం మొదట బుద్ధి లేకుండానే చైతన్యార్థంగా ప్రవృత్తమవుతుంది; కానీ చైతన్యము మరియు బుద్ధి ముందుండగా, చైతన్యమే దానిని నడిపిస్తుంది.

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

ఆ రెండూ నీటిలో చేప మరియు నీరు లాగానే కలిసి ప్రవృత్తమవుతాయి; చైతన్యాధిష్ఠితమైన సత్త్వం గుణాత్మకంగా ప్రవహిస్తుంది.

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

కారణత్వం వల్ల దాని కార్యం కూడా అప్పుడు ప్రవృత్తమవుతుంది; విషయం విషయిత్వం వల్ల, అర్థం అర్థత్వం వల్ల అలాగే ప్రవర్తిస్తుంది.

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

ప్రాప్యమైన కాలం వల్ల కరణాత్మక భేదాలు ఏర్పడతాయి; అప్పుడు మహత్ మొదలైన తత్త్వాలు క్రమంగా వ్యక్తమై సిద్ధిస్తాయి.

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

మహత్తత్వం నుండి అహంకారం ఉద్భవించింది; దానినుండే భూతములు మరియు ఇంద్రియములు ప్రదర్శించబడ్డాయి. భూతముల నుండే భూతభేదములు పరస్పరం జన్మించాయి.

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

కార్య-కరణములతో సంపూర్ణుడైన వాడు తక్షణమే ప్రవృత్తుడయ్యాడు; ఎలా అంటే మండుతున్న అంగారము నుండి చినుగులు ఒకే క్షణంలో పుట్టునట్లు.

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

అదేవిధంగా కారణం నుండి ఒకే క్షణంలో క్షేత్రజ్ఞులు వికసించారు; చీకటిలో ఖద్యోతము (జుగనూ) అకస్మాత్తుగా కనిపించునట్లు.

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

అదేవిధంగా అవ్యక్తం నుండి ఖద్యోతంలా జ్వలిస్తూ అతడు వికసించాడు; ఆ మహాన్ శరీరసహితంగా, ఇతడు ప్రవృత్తమైన చోటే నిలిచాడు.

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

అక్కడే ద్వారశాల ముఖద్వారంలో ఆ విభువు, జ్ఞాని స్థితుడయ్యాడు. అయితే మహత్తత్వం తమస్సు అవతల, తన ప్రత్యేక లక్షణం వల్ల గ్రహించబడుతుంది.

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

అక్కడే స్థితుడైన ఆ విద్వాంసుని గురించి ‘తమస్సుకు అంతం’ అని శ్రుతి చెబుతుంది; పరిణమిస్తున్న బుద్ధి నాలుగు విధాలుగా ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

జ్ఞానం, వైరాగ్యం, ఐశ్వర్యం, ధర్మం—ఇవి నాలుగు; ఇవి మనుష్యునికి సహజసిద్ధమైనవని తెలుసుకోవాలి.

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

ఆ మహాత్ముడు శరీర పరిణామం వల్ల ‘సిద్ధి’ అని చెప్పబడతాడు; ఎందుకంటే అతడు అందరిలో అంతర్యామిగా అనుశయిస్తాడు—అతడే క్షేత్రజ్ఞుడు కూడా.

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

‘పురి’లో నివసించుట వల్ల అతడు పురుషుడు, క్షేత్రజ్ఞానమువల్ల క్షేత్రజ్ఞుడని చెప్పబడతాడు; బుద్ధితో కలిసి అంతఃశయించుట వల్ల అతడు బోధస్వరూపుడే.

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

సంపూర్ణ సిద్ధి కోసం అతడు వ్యక్త-అవ్యక్తమైన అచేతనాన్నికూడా ఆవరించును; ఈ విధంగా విస్తరించిన క్షేత్రజ్ఞుడు క్షేత్రజ్ఞానంతో సంయుక్తుడు.

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

వివృత్తి సమయమున ఆ ఋషి స్వయంగా బుద్ధిచేత అవ్యక్త పరతత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు; పరమాన్ని ఋషయతి గనుక అతనికి పరమర్షిత్వం అని చెప్పబడింది.

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

గతిఅర్థక ‘ఋష్’ ధాతువునుండి ఆదిలో ‘నిర్వృతి’ అనే నామం చెప్పబడింది; అతడు స్వయంగా భూతుడైనందున ‘ఋషితా’ అని కూడా స్మరించబడింది.

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

ఈశ్వరుని నుండి స్వయంగా ఉద్భవించిన బ్రహ్ముని మానస పుత్రులు; వారు పుట్టుచుండగా ఆ మహత్తర పరతత్త్వం సర్వతో పరివ్యాప్తమైంది.

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

ఎందుకంటే ఆ ధీరులు మహాన్నీ సర్వతో గుణములతో ‘ఋషంతి’ (ప్రకాశింపజేసి స్తుతిస్తారు); అందువల్ల బుద్ధి యొక్క పరమదర్శి వారిని ‘మహర్షులు’ అని ప్రకటించాడు.

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

వారు ఈశ్వరుల పుత్రులు—మానసులూ, ఔరసులూ; వారు అహంకారమును, తపస్సును కూడా ‘ఋషంతి’ (శుద్ధి చేసి నియమిస్తారు), ఋషిత్వాన్ని పొందినవారు.

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

అందువల్ల ఆ సప్తర్షులు భూతాదిలో తత్త్వదర్శనమువలన ప్రసిద్ధులు. అలాగే ఋషిపుత్రులైన ఋషీకులు సంయోగమున గర్భసంభవులని చెప్పబడెను.

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

ఆ మహౌజస్వులైన ఋషులు తन्मాత్రములనూ సత్యమునూ అన్వేషిస్తారు. ఆ సప్తర్షులు పరమసత్య దర్శనులు.

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ఋషీకుల కుమారులు ‘ఋషిపుత్రకులు’ అని తెలుసుకోవలెను. ఎందుకంటే వారు ఋతమును (ధర్మసత్యం) మరియు తత్త్వతః విశేషములను అన్వేషిస్తారు.

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

అందువల్ల ఆ సప్తర్షులు కూడా శ్రుతి యొక్క పరమదర్శనముచే (ఈ తత్త్వాలను) దర్శిస్తారు—అవ్యక్తాత్మ, మహానాత్మ మరియు అహంకారాత్మ కూడా.

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

భూతాత్మ మరియు ఇంద్రియాత్మ—ఇదే వారి జ్ఞానమని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఇవి ఋషిజాతులు; ఇప్పుడు వాటి ఐదు నామములు వినుము.

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, మనువు, దక్షుడు, వసిష్ఠుడు, పులస్త్యుడు—ఇవే ఆ దశ (మహర్షులు).

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

వీరు బ్రహ్ముని మానససంతానంగా స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరస్వరూపులు; పరమత్వం వల్ల ఋషులుగా స్మరింపబడి, అందుకే మహర్షులని పిలువబడతారు.

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

ఈ ఋషులు ఈశ్వరుల కుమారులు—వారిని తెలుసుకోండి: కావ్యుడు (శుక్రుడు), బృహస్పతి, కశ్యపుడు, వ్యవనుడు.

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

ఉతథ్యుడు, వామదేవుడు, అపాస్యుడు, ఉశిజుడు; కర్దముడు, విశ్రవుడు, శక్తి; అలాగే వాలఖిల్యులు మరియు అర్వతుడు.

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

ఇలా ఈ ఋషులు చెప్పబడ్డారు; తపస్సుతో ఋషిత్వాన్ని పొందారు. ఇక గర్భజన్ములైన ఋషిపుత్రులు మరియు ఋషికలను కూడా తెలుసుకోండి.

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

వత్సరుడు, నగృహూ, భరద్వాజుడు; అలాగే ఋషి దీర్ఘతముడు, బృహదుక్తుడు, శరద్వతుడు—ఇవీ ప్రసిద్ధులు.

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

వాజశ్రవుడు, శుచి, వశ్యాశ్వుడు, పరాశరుడు; అలాగే దధీచి, శంశపుడు, రాజా వైశ్రవణుడు—ఇవీ పేర్కొనబడినవి.

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

ఇలా వీరు ఋషికులని చెప్పబడిరి; వారు సత్యదర్శనమైన ఋషిత్వాన్ని పొందిరి. వారు ఈశ్వరస్వరూప ఋషులు, ఋషికులని స్మరింపబడుదురు.

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

వీరందరూ మంత్రకర్తలే—సమగ్రంగా, ఓ శ్రోతలారా, గ్రహించండి. భృగువు, కావ్యుడు, ప్రచేతసుడు, ఆత్మవంతుడైన ఋచీకుడును (వారిలో) ఉన్నారు.

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

మరియు ఔర్వుడు, జమదగ్ని, విదుడు, సారస్వతుడు; అలాగే ఆర్ష్టిషేణుడు, యుధాజి, వీతహవ్యుడు, సువర్చసుడు—ఇవీ (మంత్రకర్తలే).

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

వైన్య పృథు, దివోదాస, బాధ్యశ్వ, గృత్స, శౌనకులు—మంత్రవిద్యలో ప్రసిద్ధులైన భృగువంశీయులుగా ఈ పందొమ్మిది మంది స్మృతులు చెబుతాయి.

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

అంగిరా, వైద్యగ, భరద్వాజ, బాష్కలి, ఋతవాక్, గర్గ, శిని, సంకృతి—ఇవీ పవిత్ర పరంపరలో స్మరణీయులు.

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

పురుకుత్స, మాంధాత, అంబరీష, యువనాశ్వ, పౌరకుత్స, త్రసద్దస్యు, దస్యుమాన్—ఇవీ ధర్మకీర్తితో ప్రసిద్ధమైన నామాలు.

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

ఆహార్య, అజమీఢ, తుక్షయ, కపి, వృషాదర్భ, విరూపాశ్వ, కణ్వ, ముద్గల—ఇవీ పుణ్యనామ పరంపరలో లెక్కించబడతాయి.

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

ఉతథ్య, సనద్వాజ, వాజశ్రవా, అయాస్య, చక్రవర్తి, వామదేవ—ఇవీ పవిత్ర వంశంలో పూజ్యులుగా స్మరించబడతారు.

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

అసిజుడు, బృహదుక్థుడు, ఋషి దీర్ఘతముడు, అలాగే కక్షీవాన్—ఇవన్నీ కలిపి ముప్పైమూడు శ్రేష్ఠ ఆంగిరస ఋషులుగా స్మరించబడతారు.

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

ఇవన్నీ మంత్రరచయితలైన కాశ్యప వంశస్థులు; వినుడి—కాశ్యపుడు, వత్సారుడు, నైధ్రువుడు, రైభ్యుడు.

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

అసితుడు, దేవలుడు—ఇవే ఆరు బ్రహ్మవాదులు; అలాగే అత్రి, అర్వసనుడు, శ్యావాశ్వుడు, గవిష్ఠిరుడు.

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

ధీమంతుడైన ఆవిహోత్ర ఋషి, అలాగే పూర్వాతిథి—ఇలా ఈ ముగ్గురు మహర్షులు మంత్రకారులుగా చెప్పబడారు.

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

వసిష్ఠుడు, శక్తి, అలాగే పరాశరుడు; నాలుగవాడు ఇంద్రప్రమతి, ఐదవాడు భరద్వసుడు.

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

ఆరవవాడు మైత్రావరుణి, ఏడవవాడు కుండినుడు. ఈ విధంగా ఈ ఏడు వశిష్ఠులు బ్రహ్మవాదులని తెలుసుకోవలెను.

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

విశ్వామిత్రుడు గాధేయుడు, దేవరాతుడు మరియు ఉద్గలుడు; అలాగే విద్వాన్ మధుచ్ఛందా, మరొక ఋషి అఘమర్షణుడు కూడా ఉన్నారు.

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

అష్టకుడు, లోహితుడు; అలాగే కతుడు మరియు కోలుడు—ఆ ఇద్దరూ; తరువాత దేవశ్రవా, రేణు, పూరణుడు, ధనంజయుడు ఉన్నారు.

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

ఈ పదమూడు మంది ధర్మనిష్ఠులైన కుశికశ్రేష్ఠులని తెలుసుకోవలెను; అలాగే అగస్త్యుడు, అయుడు, దృఢాయువు, విధ్మవాహుడు కూడా ఉన్నారు.

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

ఈ ముగ్గురు బ్రహ్మనిష్ఠులు, తపస్సులో నిమగ్నులు, పరమకీర్తిగలవారు. అలాగే వైవస్వత మనువు, రాజు ఏలుడు మరియు పురూఖా కూడా (ప్రసిద్ధులు).

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

క్షత్రియులలో ఈ ఇద్దరు చరులు (గోత్రప్రవర్తకులు) మంత్రవాదులని తెలుసుకోవాలి. భలందన, వత్స, సంకీల—ఈ ముగ్గురే అని చెప్పబడింది.

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

ఇవే వైశ్యులలో మంత్రకృతులుగా, శ్రేష్ఠ ప్రవరులుగా స్మరించబడినవారు. ఈ విధంగా ఋషులు చేసిన మంత్రాలు తొంభై అని చెప్పబడింది. ఓ బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులారా—ఋషిపుత్రులను పేర్లతో తెలుసుకోండి.