Shloka 52
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
Transliteration
ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai / mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam
Translation
ఇక్కడ తనకోసం గానీ ఇతరులకోసం గానీ ఇంద్రియాలను అసత్యమైన కార్యాల్లో ప్రవృత్తి చెందనీయని వాడే—శమానికి ఇదే లక్షణం.
Word by Word
आत्मार्थम्for one’s own sake
आत्मार्थम्:
प्रयोजन (हेतु/उद्देश्य; purpose)
TypeNoun
Rootआत्मन् + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (आत्मनः अर्थः)
वाor
वा:
सम्बन्ध (विकल्प/Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
परार्थम्for another’s sake
परार्थम्:
प्रयोजन (हेतु/उद्देश्य; purpose)
TypeNoun
Rootपर + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (परस्य अर्थः)
वाor
वा:
सम्बन्ध (विकल्प/Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
चand
च:
सम्बन्ध (समुच्चय/Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
इन्द्रियाणिthe senses
इन्द्रियाणि:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
इहhere; in this (matter)
इह:
अधिकरण (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
यस्यof whom; whose
यस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (निश्चय/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)
मिथ्याfalsely; wrongly
मिथ्या:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootमिथ्या (अव्यय)
Formरीत्यर्थक-अव्यय (adverb: falsely)
नdo not
न:
सम्बन्ध (निषेध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negative particle)
संप्रवर्तन्तेproceed; engage
संप्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रवृत् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; उपसर्ग: सम्+प्र
शामस्यof tranquility (śama)
शामस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootशाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
एतत्this
एतत्:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
तुbut; indeed
तु:
सम्बन्ध (अवधारण/Contrast)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (contrast/emphasis particle)
लक्षणम्mark; characteristic
लक्षणम्:
समानााधिकरण (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन