Varaha Purana 41.5: Adhyaya 41, Shloka 5
Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying
Pūrva Bhāga · Devārcana-vidhi (Iconographic worship procedure)
सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥
sarvajñāyeti kaṇṭhaṃ tu prajānāṃ pataye śiraḥ | pradyumnāyeti ca bhujau divyāstrāya sudarśanam | amṛtodbhavāya śaṅkhaṃ tu eṣa devārcane vidhiḥ || 41.5 ||
sarvaj~nAyeti kaNThaM tu prajAnAM pataye shiraH | pradyumnAyeti cha bhujau divyAstrAya sudarshanam | amRRitodbhavAya sha~NkhaM tu eSha devArchane vidhiH || 41.5 ||
‘सर्वज्ञाय’ इति कण्ठे, ‘प्रजानां पतये’ इति शिरसि, ‘प्रद्युम्नाय’ इति भुजयोः; दिव्यास्त्राय सुदर्शनं, ‘अमृतोद्भवाय’ इति शङ्खं—एष देवर्चने विधिः।
Sandhi Notes
- सर्वज्ञायेति → सर्वज्ञाय + इति
- प्रद्युम्नायेति → प्रद्युम्नाय + इति
- दिव्यास्त्राय → दिव्य + अस्त्राय
- अमृतोद्भवाय → अमृत + उद्भवाय
- देवर्चने → देव + अर्चने
Varāha
भगवतः ज्ञान-ईश्वर्य-शक्ति-रक्षा-तत्त्वानि नाम-आयुध-न्यासेन साधके प्रतिष्ठाप्यन्ते।
पूजायां कण्ठ-शिरो-भुज-आयुधेषु निर्दिष्ट-नामानि जपन् अङ्गन्यासं सम्यक् कुर्यात्।
अङ्ग-आयुध-न्यासः ‘ईश्वरस्य सर्वज्ञत्व-ईश्वरत्व-व्यापकत्व’ प्रतिपादनम्; आयुधानि धर्मरक्षण-शक्तयः—सुदर्शनं विवेक/कालचक्र, शङ्खः प्राण/ओंकार-नाद।
कण्ठ=वाक्/मन्त्र (सर्वज्ञ), शिरः=ईश्वरत्व (प्रजानां पतिः), भुजौ=पालन-शक्ति (प्रद्युम्न), चक्र=ऋत-रक्षा/काल, शङ्ख=अमृत-समुद्भव/मङ्गलनाद।
नाम-रूप-उपासनया अन्तःकरण-शुद्धिः; आयुध-न्यासः ‘शक्ति-शक्तिमान्’ अभेद-भावः, उपासकस्य रक्षण-विश्वासः।
देवर्चने अङ्गन्यासः—‘सर्वज्ञ’ कण्ठे, ‘प्रजानां पतिः’ शिरसि, ‘प्रद्युम्न’ भुजयोः; सुदर्शन-चक्रे ‘दिव्यास्त्र’ भावः, शङ्खे ‘अमृतोद्भव’ इति विन्यासः।
सम्यग्न्यासेन मन्त्रशक्त्यावाहनं, आयुध-देवता-सम्प्रतिष्ठा; अव्यवस्थित-न्यासे पूजाफल-न्यूनता।
प्रद्युम्न-नाम (व्यूह-तत्त्व) कृष्णपरम्परायां प्रसिद्धम्; किन्तु मथुरा-स्थल-सम्बन्धो न।
41.41.4 (पूर्वाङ्गन्यासः); 41.41.3 (अच्युतार्चन)
FAQs
It documents a standardized devotional-ritual technique (nyāsa-like assignment of names/mantras to body parts and emblems) characteristic of later Purāṇic and Āgamic worship systems, useful for tracing the history of Vaiṣṇava liturgical practice.
No geographic location is specified in this verse; the content is procedural and iconographic rather than topographical.
The verse presents a philosophical instruction of disciplined, methodical practice in worship—emphasizing ordered attention and ritual precision rather than a moral injunction directed toward social conduct.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
