Adhyaya 103: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Sugar-Cow’ (Śarkarā-Dhenu)
Śarkarā-dhenu-dāna-vidhiḥ
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Ethical-Discourse on Worthy Recipients
वराह–पृथिवीसंवादे राजानं प्रति शर्कराधेनुदानविधिः निरूप्यते। कृष्णाजिनकुशोपविष्टे शुद्धे भूमौ धेनोः वत्सस्य च उत्तमा–मध्यम–कनिष्ठप्रमाणानि, चतुर्दिक्षु बीजन्यासः, मुखशृङ्गयोः सुवर्णप्रयोगः, नेत्रयोः मुक्ताप्रयोगः, तथा खाद्यद्रव्यैः वस्त्रैश्च अङ्गविन्यासालङ्कारविधानं कथ्यते। पात्रलक्षणं—श्रोत्रियः, दरिद्रः, सदाचारः, विद्वान्, अग्निहोत्रपरः—इति; ईर्ष्यालुः परित्याज्यः। अयनविषुवव्यतीपातादिषु शुभकाले, दानकाले दिशानियमः, मन्त्राः, दक्षिणा च निर्दिश्यन्ते; दातुः पाठकस्य च पुण्यफलमोक्षप्रदत्वं प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 103
Verse 1
होतोवाच तद्वच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन् यथार्थतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०३-१ ॥ धेनुं शर्करया राजन् कृत्वा भारचतुष्टयम् । उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
होतावाच—तद्वच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन् यथार्थतः। अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे। शर्करया धेनुं कृत्वा राजन् भारचतुष्टयम्; उत्तमा कथ्यते सद्भिः चतुर्थांशेन वत्सकम्।
Verse 2
तदर्धं मध्यमा प्रोक्ता कनिष्ठा भारकेण तु । तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थांशेन तत्त्वतः ॥
तदर्धं मध्यमा प्रोक्ता, कनिष्ठा भारकेण तु। तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थांशेन तत्त्वतः।
Verse 3
अथ कुर्यादष्टशतैरूर्ध्वं नृपतिसत्तम । स्वशक्त्या कारयेद् धेनुं तथात्मानं पीडयेत् ॥
अथ कुर्यादष्टशतैरूर्ध्वं नृपतिसत्तम; स्वशक्त्या कारयेद् धेनुं तथा नात्मानं पीडयेत्।
Verse 4
सर्वबीजानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः । सुवर्णस्य मुखं शृङ्गे मौक्तिकैर्नयने तथा ॥
सर्वबीजानि चतुर्दिक्षु समन्ततः संस्थाप्य, शृङ्गे सुवर्णनिर्मितं मुखं कुर्यात्; नयने च मौक्तिकैः तथा विन्यसेत्॥
Verse 5
गुडेन तु मुखं काये जिह्वा पिष्टमयी तथा । कम्बलं पट्टसूत्रेण कण्ठाभरणभूषिताम् ॥
गुडेन तु काये मुखं विन्यस्य, जिह्वां पिष्टमयीं तथा कुर्यात्। पट्टसूत्रेण कम्बलं दत्त्वा कण्ठाभरणैः भूषयेत्॥
Verse 6
इक्षुपादां रौप्यखुरां तवनीतस्तनीं तथा । प्रशस्तपत्रश्रवणां सितचामरपभूषिताम् ॥
इक्षुपादां रौप्यखुरां तवनीतस्तनीं तथा कुर्यात्। प्रशस्तपत्रश्रवणां सितचामरैः परिभूषिताम्॥
Verse 7
पञ्चरत्नसमायुक्तां वस्त्रेणाच्छादितां तथा । गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
पञ्चरत्नसमायुक्तां वस्त्रेणाच्छादितां तथा। गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
Verse 8
श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते । वेदवेदाङ्गविदुषे साग्निकाय कुटुम्बिने । अदुष्टाय प्रदातव्या न तु मत्सरिणे द्विजे ॥
श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते। वेदवेदाङ्गविदुषे साग्निकाय कुटुम्बिने। अदुष्टाय प्रदातव्या न तु मत्सरिणे द्विजे॥
Verse 9
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । एषु पुण्येषु कालेषु तथाविभवशक्तितः ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये च । एषु पुण्येषु कालेषु यथाविभवशक्तितः दानं दद्यात् ॥
Verse 10
सत्पात्रञ्च द्विजं दृष्ट्वा आगतं श्रोत्रियं गृहे । तादृशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे विमृश्य च ॥
सत्पात्रं द्विजं दृष्ट्वा आगतं श्रोत्रियं गृहे । तादृशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे विमृश्य च ॥
Verse 11
पूर्वाभिमुखमास्थाय अथवा स उदङ्मुखः । गां पूर्वाभिमुखीं कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ॥
पूर्वाभिमुखमास्थाय अथवा स उदङ्मुखः । गां पूर्वाभिमुखीं कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ॥
Verse 12
दानकाले तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा समर्पयेत् । सम्पूज्य विधिवद्विप्रं मुद्रिकाकर्णभूषणैः ॥
दानकाले तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा समर्पयेत् । सम्पूज्य विधिवद्विप्रं मुद्रिकाकर्णभूषणैः ॥
Verse 13
स्वशक्त्या दक्षिणा देया वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः । हस्ते तु दक्षिणां दत्त्वा गन्धपुष्पसचन्दनाम् । धेनुं समर्पयेत्तस्य मुखञ्च च विलोकयेत् ॥
स्वशक्त्या दक्षिणा देया वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः । हस्ते तु दक्षिणां दत्त्वा गन्धपुष्पसचन्दनाम् । धेनुं समर्पयेत्तस्य मुखञ्च च विलोकयेत् ॥
Verse 14
एकाहं शर्कराहारो ब्राह्मणस्त्रिदिनं वसेत् । सर्वपापहरा धेनुः सर्वकामप्रदायिनी ॥
एकाहं शर्कराहारः ब्राह्मणः त्रिदिनं व्रते वसेत्। धेनुः सर्वपापहरा सर्वकामप्रदायिनी॥
Verse 15
सर्वकामसमृद्धस्तु जायते नात्र संशयः । दीयमानं प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥
सर्वकामसमृद्धस्तु जायते नात्र संशयः। दीयमानं प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम्॥
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठते वापि मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठते वापि मानवः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति॥
Frequently Asked Questions
The text frames charity as both procedural and ethical: the gift must be properly prepared and offered without deceit (vittā-śāṭhya-vivarjita), and it must be directed to a qualified recipient (pātra), defined as learned and disciplined (śrotriya, vedavedāṅga-vid), socially responsible (householder with fires, sagnikāya kuṭumbine), and non-malicious; envy (mātsarya) is explicitly disqualifying.
The passage specifies auspicious temporal markers: ayana (solstitial transition), viṣuva (equinox), vyatīpāta (an astronomically inauspicious/marked yoga treated as ritually significant in many dharma sources), and dina-kṣaya (the day’s end). These are presented as preferred windows for performing the donation according to one’s capacity (yathā-vibhava-śaktitaḥ).
While primarily a ritual manual, the chapter embeds an Earth-oriented material ecology: it requires a prepared ground (mahī-pṛṣṭha), uses plant-based and agrarian substances (bīja, ikṣu, guḍa), and organizes space by the four directions (caturdiś). In an environmental-ethics reading aligned with the Varāha–Pṛthivī frame, the instruction models regulated extraction and redistribution of agricultural surplus through formalized gifting, linking social welfare (supporting the poor and learned) with disciplined stewardship of terrestrial resources.
No dynastic lineages are named in the provided verses. The social categories invoked are cultural-institutional: rājan/nṛpati (royal patron), brāhmaṇa/dvija (recipient class), śrotriya (Vedic-trained specialist), and vedavedāṅga-vid (expert in Veda and auxiliaries), along with the household institution marked by maintaining ritual fires (sagnikāya kuṭumbine).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.