Adhyaya 4: Sati’s Death and the Assault on Daksha’s Sacrifice: Virabhadra versus the Devas
दक्षयज्ञविध्वंस-प्रारम्भः (Dakṣa-Yajña-Vidhvaṃsa-Prārambhaḥ)
The Assault on Daksha's Sacrifice
पुलस्त्य–नारदसंवादेऽस्मिन्नध्याये दक्षयज्ञप्रसङ्गः तीव्रतरो भवति। जयाया वचनात् सती शृणोति यत् चतुर्दश लोकेषु प्रायः सर्वे यज्ञाय आहूताः, किन्तु शिवः सती च ‘कपाली’ इति निन्दया वर्जितौ। तेन शोकक्रोधाभ्यां सती देहं त्यजति; ततः शिवस्य क्रोधात् गणाः प्रादुर्भवन्ति, मन्दरात् कनखलं प्रति वीरभद्रनेतृत्वेण सशस्त्रं प्रयाणं कुर्वन्ति। यज्ञवाटे धर्मस्य वीरभद्रेण सह संग्रामः, देवानां गणैश्च सह युद्धं, तथा केशवस्य (मुरारेश्च) प्रवेशः वर्ण्यते; परं तस्यास्त्राणि शैवतेजसा निरुद्धानि, विष्णोः महिमानं न निराकुर्वन् शैवशक्तेः प्राबल्यं दर्शयन्ति। अन्ते शिवः स्वयम् यज्ञवाटं प्रविश्य, श्रद्धावर्जितं यज्ञं आध्यात्मिकतया अस्थिरं कृत्वा विध्वंसस्य कारणं भवति।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Sati’s exclusion from Daksha’s yajña is narrated as a sectarian-ritual affront to Śiva (Kapālī), triggering Sati’s death upon hearing Jayā’s report.
- Śiva’s wrath generates gaṇic forces; Vīrabhadra leads an armed descent from Mandara to Kanakhala, initiating the disruption of Daksha’s sacrificial arena.
- A sequence of combats (Dharma vs. Vīrabhadra; devas and hosts vs. gaṇas; Viṣṇu’s intervention) frames a syncretic hierarchy where Śaiva fury can neutralize Vaiṣṇava weaponry, before Śiva personally enters the yajña.
Shlokas in Adhyaya 4
Verse 1
इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः
इति श्रीवामपुराणे तृतीयोऽध्यायः। पुलस्त्य उवाच—एवं, देवर्षे, भगवान् हरः ‘कपाली’ संजातः; अनेन कारणेन दक्षेणासौ न निमन्त्रितः।
Verse 2
कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता
कपालीजायेति सतीं विज्ञाय प्रजापतिः; यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्
एतस्मिन्नन्तरे गौतमनन्दिनी जया देवीं द्रष्टुं शैलेन्द्रं मन्दरं जगाम, यः चारुकन्दरः।
Verse 4
तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता
तामेकाकिनीं जयामागतां दृष्ट्वा सती उवाच—किमर्थं विजया न आगात्, तथा जयन्ती चापराजिता च?
Verse 5
सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः
देव्याः वचनं श्रुत्वा सा परमेश्वरीम् उवाच—ताः सर्वाः मातामहस्य मखे निमन्त्रिताः सन्त्यो गताः।
Verse 6
समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका
अहं पित्रा गौतमेन मात्रा च अहल्यया सह त्वां द्रष्टुं समागता, तत्र गमनाय उत्सुका।
Verse 7
किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि
किं त्वं न व्रजसे तत्र? तत्र देवो महेश्वरः। किं तातेन न निमन्त्रितासि, उताहोस्विद् व्रजिष्यसि?
Verse 8
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा । मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीकोऽपि क्रतुमगात् ॥
Verse 9
चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता
चतुर्दशसु लोकेषु ये जन्तवश्चराचराः । सर्वे निमन्त्रिताः क्रतौ किं नासि त्वं निमन्त्रिता ॥
Verse 10
पुलस्त्य उवाच/ जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः
पुलस्त्य उवाच । जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती । मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः ॥
Verse 11
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता । मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह ॥
Verse 12
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः । आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः ॥
Verse 13
आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्
तत्रागत्य स देवीं ददर्श—वनस्पतेर्लतामिव परशुना कृत्तां भूमौ पतितां श्लथाङ्गीं सतीम्।
Verse 14
देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती
देवीं निपतितां दृष्ट्वा शङ्करो जयां पप्रच्छ—“का इयं सती भूमौ पतिता, निकृत्तेव लता?”
Verse 15
सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह
शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत्; एतच्छ्रुत्वा मखस्थाः दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह।
Verse 16
आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती
आदित्याद्याः सुराः शक्रादिभिः सह समं सन्ति; त्रिलोकेश, एषा मातृष्वसा विपन्ना, अन्तर्दुःखेन दह्यते।
Verse 17
पुलस्त्य उवाच एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः
पुलस्त्य उवाच—एतद्वचो रौद्रं श्रुत्वा रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ; क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यः सहस्रार्चिषो निश्चेरुः।
Verse 18
ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः
ततः त्रिनेत्रस्य शम्भोः क्रोधसमुद्भवात्, मुने, तस्य गात्ररोमभ्यः गणाः समुत्पेदिरे; ते सिंहमुखा जाताः, वीरभद्रः पुरोगमः।
Verse 19
गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्
गणैः परिवृतः स वीरभद्रः मन्दरात् हिमसाह्वयात् कनखलं गतः; तस्मिन् देशे दक्षः क्रतुं यजत्।
Verse 20
ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने
ततः गणानामधिपः वीरभद्रो महाबलः, मुने, प्रतीच्युत्तरदिशि तस्थौ शूलधारः।
Verse 21
जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने
जया क्रोधात् गदां गृहीत्वा पूर्वदक्षिणतः स्थिता; मध्ये तु त्रिशूलधृक् शर्वः क्रोधात् तस्थौ, महामुने।
Verse 22
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः, ऋषयः यक्षगन्धर्वाश्च ‘किमिदं नु’ इति विचिन्तयन्।
Verse 23
ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्
ततः स धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान्। द्वारपालो धर्म इति वीरभद्रमुपाद्रवत्॥
Verse 24
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः। करेणैकेन जग्राह त्रिशूलं वह्निसन्निभम्॥
Verse 25
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान्। चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः॥
Verse 26
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम्। तस्थावष्टभुजो भूत्वा नानायुधधरोऽव्ययः॥
Verse 27
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः। चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्॥
Verse 28
गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः
गणेश्वरोऽपि संक्रुद्धः सनातनधर्मरक्षणार्थं हन्तुमिच्छन् प्रावृषि तोयद इव तीक्ष्णान् मार्गणान् ववर्ष।
Verse 29
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः
तौ महात्मानौ मुने शरचापधरौ परस्परं सम्मुखौ रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव विराजेताम्।
Verse 31
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् / 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने
ततो गणनायकेन वरास्त्रैर्जितः स धर्मस्तरसा प्रसह्य पराङ्मुखोऽभूद्विमना, मुनीन्द्र। स वीरभद्रः यज्ञं प्रविवेश। यज्ञावाटं प्रविष्टं तं गणेश्वरं वीरभद्रं दृष्ट्वा देवा सहसा सायुधा उत्तस्थुः, मुने।
Verse 32
वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि
वसवोऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः। इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि॥
Verse 33
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः। यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाः क्रधरास्तथा॥
Verse 34
राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः
राजा वैवस्वतवंशसमुद्भवो धर्मकीर्तिर्नाम विश्रुतः; सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः।
Verse 35
दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः
दीतिजा दानवाश्चान्ये येऽन्ये तत्र समागताः। ते सर्वे रौद्रं वीरभद्रं उदायुधा अभ्यद्रवन्॥
Verse 36
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः। अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः॥
Verse 37
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन्। गणेशोऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च॥
Verse 38
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना। वीरभद्रेण देवाद्या अवहारं जग्मुराकुलाः॥
Verse 39
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते
ततः गणानां प्रभुः सुविस्तृतस्य यज्ञस्य मध्ये विवेश, यत्र ऋषयः जुह्वानाः हवींषि यथाविधि प्रवितन्वते।
Verse 40
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्
ततो महर्षयः मृगेन्द्रवदनं गणं दृष्ट्वा भीताः, होत्रं परित्यज्य अच्युतं शरणं जग्मुः।
Verse 41
तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः
तानार्तान् त्रस्तमानसान् महर्षीन् चक्रभृत् दृष्ट्वा, “न भेतव्यम्” इति उक्त्वा वरायुधः समुत्तस्थौ।
Verse 42
समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्
ततः शार्ङ्गं समानम्य अग्निशिखोपमानान् शरान् वीरभद्राय मुमोच, ये कायावरणदारणाः।
Verse 43
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः
तेऽमोघा हरेः शराः तस्य कायम् आसाद्य, भग्नाशाः भूविनिपेतुः—नास्तिकादिव याचकाः।
Verse 44
शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः
शरान् अमोघान् अपि मोघत्वम् आपन्नान् निरीक्ष्य केशवः दिव्यैः अस्त्रैः वीरभद्रं प्रच्छादयितुम् उद्यतः।
Verse 45
तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा
तान् अस्त्रान् वासुदेवेन प्रक्षिप्तान् गणनायकः शूलेन गदया मार्गणैः तथा वारयामास।
Verse 46
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले
दृष्ट्वा विपन्नानि अन्यानि अस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः। त्रिशूलेन समाहत्य पातयामास भूतले।
Verse 47
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः। लाङ्गलं च गणेशोऽपि गदया प्रत्यवारयत्।
Verse 48
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम्। वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः।
Verse 49
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरः शूलं परित्यज्य चक्रं जग्राह, यथा मीनवपुः सुरेन्द्रः मधुं जग्राह।
Verse 50
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तासितचारुनेत्रो मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपेष।
Verse 51
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्
हरिबाहूरुवेगेन भूतले विनिष्पिष्टस्य मुखाच्चक्रं रुधिरोद्गारैः सहितं विनिर्गतम्।
Verse 52
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह
ततो निःसृतं चक्रं दृष्ट्वा कैटभनाशनः हृषीकेशः समादाय; वीरभद्रो मुमोच ह।
Verse 53
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्
हृषीकेशेन मुक्तो वीरभद्रो जटाधरं गत्वा वासुदेवात् पराजयं निवेदयामास।
Verse 54
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः
ततः जटाधरः गणेशं शोणिताप्लुतं दृष्ट्वा, नाग इव निश्वसन्तं च, तदानीम् अव्ययः क्रोधं चकार।
Verse 55
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः
ततः क्रोधाभिभूतेन शम्भुना, पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने, सायुधः वीरभद्रः निवेशितः।
Verse 56
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्
अथ वीरभद्रं भद्रकालीं च आदिश्य, क्रोधताम्राक्षः त्रिशूलभृत् शङ्करः यज्ञवाटं विवेश।
Verse 57
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः
ततः देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि, दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे, ऋषीणां प्रवरेषु हि महत् साध्वसं जातम्।
Frequently Asked Questions
The narrative stages direct confrontation without theological negation: Viṣṇu (Keśava/Murāri) intervenes to protect the yajña, yet his astras become ineffective against Vīrabhadra and the gaṇas, indicating that Śiva’s krodha-śakti can suspend even Vaiṣṇava weaponry. This functions as syncretic theology—affirming both deities’ cosmic roles while warning that sacrificial order (yajña) cannot stand when it is severed from reverence toward Śiva.
The chapter anchors the Dakṣa-yajña episode in named sacred space: Kanakhala (the yajña-site) is explicitly identified, with movement traced from Mandara and the Himasāhvaya region toward the sacrificial enclosure (yajñavāṭa). While no river/pond merits are detailed here, the toponym Kanakhala functions as a pilgrimage-memory node within the Purāṇic mapping of North Indian sacred geography.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle. Its primary function is to develop the Dakṣa-yajña arc within the Pulastya–Nārada framework, emphasizing sectarian-ritual ethics and the consequences of excluding Śiva from sacrificial honor.