Sukta 163
Sukta 10.163
Late Maṇḍala 10 healing tradition; specific r̥ṣi uncertain.
Healing/extraction formula; devatā implicit (often aligned with Aśvins/Agni in healing contexts, but not named in this verse).
Likely Tr̥ṣṭubh.
अयं संक्षिप्तः भैषज्यसूक्तः ‘वृह्’ (उत्पाटन/उन्मूलन) मन्त्ररूपः, यक्ष्मणः—क्षयकरस्य व्याधेः—रोगिणः शरीरस्य सर्वेभ्यः प्रदेशेभ्यः समूलं निष्कासने विनियुक्तः। मन्त्रे मन्त्रे शिरःप्रभृत्य इन्द्रियाणि, ततः अधो नितम्बाङ्गप्रत्यङ्गकेशसन्धिषु यावत् शरीरप्रदेशाः नाम्ना निर्दिश्यन्ते; तत्र व्याधेः पृथक्करणं कृत्वा आरोग्यं पूर्णत्वं च पुनः स्थाप्यते। अत्र मुख्यं बलं मन्त्रस्यैव तथा व्याधेः नामकरण-स्थाननिर्देशन-निष्कासनरूपस्य चिकित्साकर्मणः शक्तिः।
Mantras
Mantra 1
अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छुबुकादधि । यक्ष्मं शीर्षण्यं मस्तिष्काज्जिह्वाया वि वृहामि ते ॥
अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां चिबुकादधि । शीर्षण्यं यक्ष्मं मस्तिष्काज्जिह्वायाश्च वि वृहामि ते ॥
Mantra 2
ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात् । यक्ष्मं दोषण्यमंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥
ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्योऽनूक्यात् । यक्ष्मं दोषण्यं अंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥
Mantra 3
आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठोर्हृदयादधि । यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥
आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठोर्हृदयादधि । यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥
Mantra 4
ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्याम् । यक्ष्मं श्रोणिभ्यां भासदाद्भंससो वि वृहामि ते ॥
ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्यां च यक्ष्मं ते वि वृहामि। श्रोणिभ्यां भासदाद्भंससोऽपि तं ते मूलतः समुन्मूलयामि, यथा गत्याः पन्थाः पुनः सम्यक् सम्पूर्णो भवेत्।
Mantra 5
मेहनाद्वनंकरणाल्लोमभ्यस्ते नखेभ्यः । यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥
मेहनाद् वनंकरणाल् लोमभ्यस् ते नखेभ्यश्च यक्ष्मं ते वि वृहामि। सर्वस्माद् आत्मनस् तम् इदं ते मूलतः समुन्मूलयामि।
Mantra 6
अङ्गादङ्गाल्लोम्नोलोम्नो जातं पर्वणिपर्वणि । यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥
अङ्गाद् अङ्गाल् लोम्नो लोम्नो जातं पर्वणि पर्वणि यक्ष्मम्—तं सर्वस्माद् आत्मनस् तम् इदं ते मूलतः समुन्मूलयामि, वि वृहामि च।
Frequently Asked Questions
Yakṣman is a Vedic term for a wasting affliction—an illness that weakens the body. The hymn treats it as something that can be located in body parts and ritually removed.
In these verses the devatā is mostly implicit: the hymn functions as a healing-extraction formula powered by mantra. In later practice, such healing is often associated with the Aśvins or supported through Agni, but the text here focuses on the act of removal itself.
The listing is a ritual form of diagnosis and separation: by naming each region, the healer symbolically finds the disease and ‘plucks it out.’ The final verse then removes it from the whole person, leaving no place for it to remain.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.