Opening the text
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
लङ्काकाण्डस्य रसविन्यासः मुख्यतः वीर-रौद्रयोः सन्धिस्थले; तथापि तुलसीदासः तं केवलं रणगाथां न करोति—एषः ‘धर्मनीति’ ‘भक्तिनिर्भयता’ च काव्यशास्त्रमपि। अस्मिन् खण्डे अङ्गदस्य दूतवाक्यं रावणस्य अहङ्कारं ‘विनयनीत्या’ भङ्क्तुं प्रयतते—‘दशनं गह्य तृणम्’ इत्यादिशरणागतिभाषात् आरभ्य ‘प्रणतपाल’स्मरणपर्यन्तम्। रावणः प्रत्युत्तरं स्वबल-कुल-तपः-शिवपूजन-विश्वविजयगर्वप्रलापं करोति—एष रौद्रस्य मनोविज्ञानम्। अङ्गदस्य उत्तरं पुनः ‘रामभक्ति’ं परमलाभं वदन् अहङ्कारस्य मिथ्याप्रतापं प्रकाशयति। एवं लङ्काकाण्डः मानससोपाने सः चरणः यत्र ‘अहंलङ्का’याः अन्तिमः औचित्यक्षयः भवति, ईश्वरशरणागतेः अपरिहार्यता च सिद्ध्यति।
चौपाई 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
दशकण्ठः अपृच्छत्, कः त्वं कपि, अहं रघुवीरस्य दूतः अस्मि दशकन्धर। मम पिता जनकः तव मित्रम् आसीत्, तव हिताय अहम् आगतः भ्रातः। त्वं पुलस्त्यस्य पौत्रः उत्तमकुलजः, शिवब्रह्माणौ त्वां बहुधा पूजयतः। वरान् प्राप्य सर्वकार्याणि समपद्यथाः, सर्वान् लोकपालान् राज्ञः च जितवान्। अथ च नृप, अभिमानमोहवशं गतः, हरिः जगदम्बां सीतां आनयिष्यति। इदानीं मम शुभमतं शृणु, प्रभुः तव सर्वापराधान् क्षमिष्यति। तृणं दन्तैः गृहीत्वा, कण्ठे कुठारं नीत्वा, बन्धुभिः सह स्वपत्न्या सह च गच्छ। जनकसुतां सादरं पुरतः कृत्वा, एवं सर्वभयं त्यक्त्वा प्रयाहि।
दोहा 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
प्रणतपाल रघुवंशमणे त्राहि त्राहि इदानीं माम्। आर्तगिरा श्रुत्वा प्रभुः तुभ्यमभयं दास्यति।
चौपाई 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
रे कपिपोत भाषस्व संयमेन, मूढ़ त्वं मां सुरारिं न जानासि। तव नाम जनकस्य च सम्बन्धं कथय, केन हेतुना मित्रता मन्यते। अङ्गदः इति नाम, बालेः पुत्रः अस्मि, पूर्वं त्वया सह मेलनम् अभवत्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा रावणः लज्जितः अभवत्, बालिः कपिः इति ज्ञातवान्। अङ्गदः तस्यैव बालेः पुत्रः, अनलकुलनाशकवंशे उत्पन्नः। त्वं व्यर्थं न गमिष्यसि, स्वमुखेन रामदूतः इति कथयिष्यसे। अङ्गदः प्रहस्य अवदत्, इदानीं कथय बालेः कुशलम्। दशदिनानि अतीतानि बालिं प्रति गत्वा, मित्रं आलिङ्ग्य कुशलम् अपृच्छम्। रामविरोधे यत्किञ्चित् जातम्, तत्सर्वं तुभ्यं कथयिष्यामि। शृणु दुर्जन, मम हृदये रहस्यमस्ति, श्रीरघुवीरः तस्य हृदये नास्ति। इदं श्रुत्वा अङ्गदः अवदत्, मूढ़ त्वं मम हृदयरहस्यं न जानासि।
दोहा 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
वयं कुलनाशकाः सत्यम्, त्वं कुलपालकः दशशीर्ष। अन्धबधिराः एवं न भाषन्ते, तव विंशतिनेत्रकर्णाः साक्षिणः।
चौपाई 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
शिवब्रह्माणौ सुरमुनयः सर्वे मिलित्वा यस्य चरणसेवां काङ्क्षन्ति। तस्य दूतः भवितुं वयं कुलविनाशकाः, इयं मतिः तव हृदये न वर्तते। कपेर्वाक्यं श्रुत्वा दशाननः नेत्रे वितत्य अवदत्। खल तव कठिनवचनानि सर्वाणि सहामि, नीतिधर्मौ जानामि। कपिः अवदत्, तव धर्मशीलता श्रुता, परस्य भार्यायाः चौर्यं कृतवान् इति दृष्टम्। दूतरक्षणं नेत्राभ्यां दृष्टम्, धर्मव्रतधारिणं मां न हतवान्। कर्णनासिकाभ्यां रहितां भगिनीम् इव अवलोकितवान्, धर्मं विचार्य क्षमां दत्तवान्। तव धर्मशीलता जगति प्रसिद्धा, अहं बहुभाग्यवान् तव दर्शनं प्राप्तवान्।
दोहा 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
जडप्राणि कपि दुर्जन मा भाषस्व, मम बाहुम् अवलोकय। लोकपालाः विपुलबलयुक्ताः, चन्द्रग्रसनाय राहुः सर्वमार्गं गृह्णाति। ततः आकाशे मम बाहोः रक्तस्रोतः कमलेषु प्रवहत्। शम्भुना सह कैलासेन सह च हंस इव शोभते स्म।
चौपाई 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
अङ्गद तव सेनायां शृणु, मया सह कः योधः समरं करिष्यति। तव प्रभुः पत्नीवियोगेन बलहीनः, तस्य अनुजः शोकेन दुःखी मलीनः। त्वं सुग्रीवः च कुलशेषौ, अस्माकम् अनुजः अपि अतिभीरुः। जाम्बवान् मन्त्री अतिवृद्धः, सः इदानीं समरारूढः कथं भविष्यति। नलनीलौ शिल्पकर्म जानीतः, एकः कपिः महाबलशीलः अस्ति। सः प्रथमम् आगत्य नगरम् अदग्धवान्। इमानि वचनानि श्रुत्वा बालिकुमार भाषस्व। सत्यं वद निशाचरनाथ, कपिना नगरम् अग्निना दग्धम् न वा। रावण कपिः तव नगरं दहति, एवं वचनं श्रुत्वा कः सत्यं वदति। यं त्वं महावीरम् स्तौषि रावण, सः सुग्रीवात् एकधावनेन पलायितः। सः बहु चलति परन्तु वीरः नास्ति, तम् अहं समाचारं नेतुं प्रेषितवान्।
दोहा 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
सत्यम् कपिना नगरं दग्धम् प्रभोः आज्ञां विना प्राप्य। सः सुग्रीवं प्रति न प्रत्यागतः, भयात् लुकायमानः आसीत्। दशकण्ठ सर्वे सत्यं वदन्ति, अहं किमपि श्रुत्वा कोपं न करोमि। मम सेनायां न कोऽपि अस्ति यः त्वया सह युद्धुमर्हति। मित्रं शत्रुं च समानम् आचरणीयम्, इयमत्र नीतिः। मृगपतिवधं यः स्तौति किं तेन। यद्यपि राम तस्य वधः लघुत्वात् महादोषः, तथापि दशकण्ठ शृणु पतितक्षत्रियस्य क्रोधः कठिनः। तस्य वक्रवाक्यं धनुः, वचनानि शराः इव कपिशत्रोः हृदयं दहन्ति। सार्दूलसिंहस्य प्रत्युत्तरं योधः खड्गम् आकृष्यन् इव दशशीर्ष। ततः दशमौलिः प्रहस्य अवदत्, कपेरेकं महागुणमस्ति। यः स्वामिहितं रक्षति सः बहून् उपायान् करोति। भद्रः कपिः यः स्वामिकार्याय यत्र तत्र नृत्यति सर्वलज्जां त्यक्त्वा। नृत्यं कुर्वन् प्लवमानः जनान् रञ्जयति, स्वामिहिताय परमधर्मेण करोति। अङ्गद त्वं स्वामिभक्तः, किमर्थं त्वं एवं स्वामिगुणान् न वदसि। अहं गुणविद्वान् पण्डितः, तव कठिनवाचां बधिरः नास्मि। कपिः गुणविद्वानिव अवदत्, पवनात्मपुत्रः सत्यवान् मम इदमवदत्। सः अरण्यं नाशितवान्, पुत्रं हतवान्, नगरं दग्धवान्, तथापि तेन किमपि अपराधं न कृतम्। इदं विचार्य तव प्रियस्वभावः दशकण्ठ, अहं त्वया सह स्पष्टः अभवम्। आगत्वा कपिवचनं दृष्टवान्, लज्जां क्रोधं मोहं च न अनुभवम्। इयमेव तव बुद्धिः कपि, पितरं खादित्वा दशकण्ठः प्रहस्य एवं वचनमुवाच। पितरं खादित्वा मामपि खादिष्यसि, इदानीमपि तव किञ्चित् ज्ञातम्। बालिम् निष्कलङ्ककीर्तिपात्रं ज्ञात्वा त्वां न हनिष्यामि, नीच गर्वित। कथय रावण, जगति कति रावणाः सन्ति। अहं श्रुतवान् यावन्तः सन्ति तावन्तः। एकः बालिः पातालं गतः, दिक्पालहस्तिनः बद्धवान्। बालकाः तैः सह क्रीडितवन्तः ताडितवन्तः, करुणया बालिः तान् मुक्तवान्। अपरः सहस्रबाहुः दृष्टः, सः अद्भुतपशुरिव पृथिव्यां धावितवान्। कौतूहलेन गृहम् आनीतवान्, मुनिः पुलस्त्यः गत्वा तं मोचितवान्।
चौपाई 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
धन्यः कपिः यः स्वप्रभोः कार्याय इतस्ततः नृत्यति लज्जां परित्यज्य। नृत्यन् कूदन् जनान् रञ्जयति, पत्यर्थे धर्मनिपुणतया करोति। अङ्गद त्वं स्वामिभक्तः, किमर्थं न एवं प्रभुगुणान् वदसि। अहं गुणग्राही परमसुज्ञः, तव कठोरवाग्भ्यां न कर्णौ बध्नामि। कपिना गुणग्राहिता कथिता, सत्यः पवनसुना मया श्रुता। वनं नाशयत्, पुत्रं हतवान्, पुरं दग्धवान्, तथापि न किञ्चिदपकारं कृतवान्। इदं विचार्य तव प्रकृतिः सुशोभना, दशग्रीव मया धृष्टता कृता। आगत्य दृष्टं यत्किञ्चित् कपिना भाषितं, न लज्जा न कोपो न मोहः। यदि एवं मतिः पितरं खादति कपे, इति वदन् दशशीर्षः अहसत्। पितरं खादित्वा पुनः त्वामपि खादिष्यति, इदानीमेव मया किञ्चित् ते अवगतम्। बालिनं निर्मलयशसः पात्रं ज्ञात्वा, न त्वां हनिष्यामि अधमाभिमानिन्। ब्रूहि रावण, जगति कति रावणाः सन्ति, मया स्वकर्णाभ्यां यावन्तः श्रुताः। एकः बलिः पातालं गतः, दिक्पालहस्तिन् बबन्ध। बालकाः तैः क्रीडन्ति तान् ताडयन्ति, दयया बलिना मुक्ताः। अपरः सहस्रबाहुः दृष्टः, स विचित्रपशुवत् पृथिव्यां धावति। कौतूहलात् गृहं नीतः, पुलस्त्यमुनिना मुक्तः।
दोहा 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
एकं वदामि, बालेः कक्षायाः कथने मया महान् सङ्कोचः। एतेषु रावण, कः रावणः तव सत्यः? सत्यं वद मायां त्यक्त्वा।
चौपाई 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
शृणु दुर्मते रावण बलशील, यस्य भुजालीलया हरगिरिरुद्धृतः। उमापतिं ज्ञाहि यस्य शौर्यं सुरैः पूज्यते, येन शिरसि सुमनाः समर्पिताः। स्वहस्ताभ्यां शिरसि सरोजमुत्सृज्य, त्रिपुरारिमनेकधा पूजितवान्। दिगपालाः भुजविक्रमं जानन्ति, दुर्मते अद्यापि येषां हृदि शूलम्। दिग्गजाः हृदयकठिनतां जानन्ति, यदा यदा युद्धाय गताः। येषां दशनाः न भग्नाः, हृदि प्रविश्य मूलकवत् भग्नाः। यस्य पदचारेण पृथिवी इवं दोलायते, लघुनौकायां मत्तगजवत्। स रावणः जगति प्रतापी प्रसिद्धः, अनिष्टवचनं न शृणोति वृथा प्रलपति।
दोहा 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
तस्मै रावणाय लघुतया वदसि हे मनुज, हस्ताभ्यां विभ्रमं करिष्यसि। हे कपि नीच विकृत दुर्जन, अधुना तव प्रज्ञा ज्ञाता।
चौपाई 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
इदं श्रुत्वा अङ्गदः क्रोधेन अवदत्, वचनं समाहर अधमाभिमानिन्। यस्य सहस्रबाहवः अग्निवत् कुठाराः, वनाग्निवत् दहन्ति। यस्य स्पर्शेन सागरः उथला धारा अभवत्, अनेके राजानः बहुशः मग्नाः। यस्य दर्शनात् गर्वः पलायितः, कथं नरः दशशीर्ष दुर्भाग्य। रामः मनुष्यः कपिः धन्वी कामदेवः गङ्गानदी। पशुः सुरभिः कल्पतरुः वृक्षः, अन्नं दानं अमृतं पानम्। गरुडः खगः शेषः शिला दशानन, चिन्तामणिः उपलः। शृणु मन्दबुद्धे, लोकः वैकुण्ठम्, रघुपतिभक्तौ को लाभः।
दोहा 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
सेनया सह ततः मानं मथित्वा वनं नाशयित्वा पुरं दग्ध्वा। कथं हे दुर्जन हनुमान् कपिः गतवान् यः तव पुत्रं हतवान्।
चौपाई 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
शृणु रावण चतुरतां त्यक्त्वा, कृपासिन्धुं रघुनाथं न भजसे। यदि रामहस्तद्रोही भवसि, ब्रह्मा रुद्रः सह त्वां रक्षितुं न शक्नुतः। मूढ़ वृथा गालं मा वद, रामवैरेण एवं विनाशः भविष्यति। तव शिरांसि कपिषु पतिष्यन्ति, रामबाणैः विद्धानि। तानि शिरांसि कन्दुकवत्, भालुकपिभिः क्रीड्यन्ते। यदा रघुनाथः समरे कुप्यति, भयङ्कराः बाणाः मुक्ताः भविष्यन्ति। तदा तव गालः किं कार्यं करिष्यति, एवं विचार्य रामं भज। इदं श्रुत्वा रावणः दग्धवान्, घृते महानग्निवत्।
दोहा 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
कुम्भकर्णः मम भ्राता, मम पुत्रः शक्रारिः प्रसिद्धः। मम पराक्रमं न श्रुतवान् येन चराचरं जित्वा नाशितवान्।
चौपाई 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
दुर्जन कपिसेनया सहायतया सागरं बबन्ध, एतत् प्रभुत्वं दर्शयितुम्। खगाः बहुवारं तरन्ति, ते न वीराः, शृणु कपे सर्वं। मम बाहुः बलजलपूर्णः सागरः, यत्र बहवः सुरनरवीराः मग्नाः। विंशतिः सागराः गम्भीराः अपाराः, कः एवं वीरः यः तारयति। दिगपालान् जलं आनाययम्, दुर्जनराजः मम यशः श्रावितवान्। यदि त्वं युद्धे वीरः, पुनः पुनः कस्य गुणगाथां वदसि। ततः लङ्कां कस्मात् आगतः, रिपुस्नेहे लज्जा नास्ति। मम बाहुं मन्दरमथनं पश्य, ततः स्वप्रभुं स्तुहि।
दोहा 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
कीदृशः वीरः रावणः यः स्वहस्तेन स्वशिरः कृत्तवान्। अग्निः महता हर्षेण प्रीतः, गौरीपतिः बहुवारं साक्षी अभवत्।
चौपाई 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
यदा अहं कपालं दग्धं ददर्श, तदा ज्ञातवान् ब्रह्मणा लिखितं मृत्युचिह्नं मम ललाटे। पुरुषहस्तेन मम मृत्युः निवारिता; अहम् अहसत्, ज्ञात्वा ब्रह्मणः वाक्यं मिथ्या जातम्। एतत् बुद्ध्वा मम हृदये न कश्चित् भयं; ब्रह्मणा लिखितं वृद्धस्य मतेः मोहः आसीत्। अन्येषां वीराणां बलस्य च वर्णनं करोषि, हे दुर्जन; पुनः पुनः कथयसि, सर्वं लज्जां त्यक्त्वा। अङ्गदः अवदत्: अस्मिन् जगति, हे रावण, तुल्यः कश्चित् नास्ति। तव स्वभावः निर्लज्जः; त्वं स्वमुखेन स्वगुणान् न कदापि कथयसि। शिरसः पर्वतस्य च कथा मम हृदये स्थिता; अतः विंशतिवारं कथिता। तत् भुजबलं त्वं हृदये रक्षसि, येन बलिना सहस्रबाहुः जितः। शृणु, हे मूढ, अधुना पूर्णं उत्तरं देहि: तव शिरः कर्तनीयम् अथवा वीरः भवितव्यम्? कथय, स्वं वीरं मा वद; यः स्वहस्तेन स्वशरीरं कर्तयति सः योद्धा नास्ति।
दोहा 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
पतङ्गाः मोहवशात् दह्यन्ते, खराः भारं वहन्ति; ते वीराः न कथ्यन्ते। एतत् बुध्यस्व, हे मूढ।
दूत-वाक्य का केंद्र ‘विनय-युक्त निर्भयता’ है: सत्य को कठोरता नहीं, धर्म-करुणा के साथ कहा जाता है। शरणागति का उपदेश—अहंकार के लिए भी द्वार खुला है; ‘प्रनतपाल’ (राम) की स्मृति बताती है कि ईश्वर का स्वभाव रक्षक है, दंडकर्ता नहीं—दंड तब आता है जब जीव विनय-मार्ग ठुकराता है। रावण का उदाहरण सिखाता है कि तप, पूजा, कुल, और बल—यदि ‘मैं’ के पोषण में लगें—तो भक्ति नहीं, बंधन बन जाते हैं। अंगद का निष्कर्ष: राम-भक्ति ही परम लाभ, क्योंकि वह भय-हरण, नीति-स्थापन और आत्म-कल्याण का एकमात्र स्थिर आधार है; अहं का प्रताप क्षणिक है, भक्ति का प्रताप शाश्वत।
लंका काण्ड का रस-विन्यास मुख्यतः वीर-रस और रौद्र-रस के संधिस्थल पर है, पर तुलसीदास इसे केवल रण-गाथा नहीं बनने देते—यह ‘धर्मनीति’ और ‘भक्ति-निर्भयता’ का काव्य-शास्त्र भी है। प्रस्तुत खंड में अंगद का दूत-वाक्य रावण के अहं को ‘विनय-नीति’ से तोड़ने का प्रयास करता है: ‘दसन गहहु तृन’ जैसी शरणागति-भाषा से लेकर ‘प्रनतपाल’ की स्मृति तक। रावण प्रत्युत्तर में अपने बल, कुल, तप, शिव-पूजन, और विश्व-विजय का गर्व-प्रलाप करता है—यह रौद्र का मनोविज्ञान है। अंगद का उत्तर फिर ‘राम-भक्ति’ को परम लाभ बताकर अहं के मिथ्या-प्रताप को उजागर करता है। इस प्रकार लंका काण्ड मानस-सोपान में वह चरण है जहाँ ‘अहं-लङ्का’ का अंतिम औचित्य-क्षय होता है और ईश्वर-शरणागति की अपरिहार्यता सिद्ध होती है।
आरंभ में रौद्र-वीर का टकराव: रावण का तिरस्कार-प्रश्न (‘कवन तैं बंदर’) और सत्ता-गर्व। तत्पश्चात अंगद का स्थिर वीर-रस: निर्भय दूत-परिचय, नीति-युक्त वाणी, और शरणागति का प्रस्ताव—यह ‘शांत-भक्ति’ की अंतर्धारा खोलता है। मध्य में रावण का रौद्र उफान: बल, कुल, तप, शिव-पूजन, विश्व-विजय का गर्व-प्रलाप; क्रोध के साथ आत्म-मोह का विस्तार। फिर अंगद का प्रत्युत्तर: वीर-रस का संयमित तेज, जिसमें ‘धर्मनीति’ और ‘राम-भक्ति’ का प्रकाश रावण के मिथ्या-प्रताप को काटता है। अंत-स्वर: करुण-शांत की छाया—अहंकार के लिए अंतिम अवसर, पर भीतर-भीतर विनाश की अनिवार्यता का संकेत; ‘अहं-लङ्का’ का औचित्य-क्षय और निर्णय-क्षण की कठोरता।
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.