Ayodhya in the Ramcharitmanas

अयोध्यां पुरीं नमामि या अतिपावनी, सरय्वाश्च नदीं या कलियुगस्य कलुषान् नाशयति। ततश्च तस्य नगरस्य नरनारीन् प्रणमामि येषु प्रभोः ममता नाल्पा आसीत्। सीतानिन्दकानां पापघनं नाशय्य तान् विषादरहितान् कृत्वा लोके निवासितवान्। कौशल्यां नमामि…

रामः सुग्रीव विभीषण उभौ शरणम् अगृह्णात्, इति सर्वे जानन्ति। तस्य नाम्ना अनेके दरिद्राः अनुगृहीताः; लोके वेदे च तस्य श्रेष्ठा कीर्तिः विराजते। रामः भल्लूक कपि सैन्यम् एकत्र अकरोत्, सेतोः निर्माणे च तस्य श्रमः न अल्पः आसीत्। किन्तु नाम…

एवं सर्वसन्देहान् दूरीकृत्य गुरोः पादपङ्कजरजः शिरसि धारयित्वा, पुनः सर्वान् प्राञ्जलिः प्रार्थये येन कथाकथने दोषः न लगेत्, अद्य शिवं शिरसा प्रणम्य रामगुणानां निर्मलं गाथां वर्णयामि, संवत्सरे षोडशशतत्रिंशत्येके हरेः पादे शिरः समर्प्य इमां…

दर्शनं स्पर्शनं स्नानं पानं च पापं हरन्ति इति वेदाः पुराणाश्च वदन्ति। अस्याः पुण्यायाः नद्याः महिमा अमितः अतिमहान्; निर्मलमतिः शारदा अपि तां न वक्तुं शक्नोति। रामधामप्रदा सुन्दरी नगरी सर्वेषु लोकेषु विख्याता अतिपावनी च। चतुषु योनिषु जाता…

श्रोतारस्त्रिविधाः समाजे नगरग्रामपुराणि नद्याः उभयतीरे स्थितानि; सन्तसभा च अनुपमा अयोध्या सर्वसुमंगलानां मूलम्।

एवं विचार्य अहं स्वमोहं प्रकटयामि। हे नाथ, स्वदासस्य उपरि कृपां कृत्वा तं हर। रामनाम्नः अमितः प्रभावः। सन्तः पुराणानि उपनिषदः च तत् गायन्ति। अविनाशी शम्भुः शिवभगवान् ज्ञानगुणराशिः निरन्तरं तत् जपति। जगति चत्वारः जीवजाताः सन्ति ये काश्यां…

हे सुखस्य आश्रय, यदि त्वं मयि प्रसन्नः असि च सत्येन मां स्वदासीं जानासि, तदा हे प्रभो, विविधैः प्रकारैः रघुनाथस्य कथां कथयित्वा मम अज्ञानं हर। यस्य गृहं सुरतरोः तले अस्ति, सः किं दारिद्र्यजनितं दुःखं सहेत्? हे शशिभूषण, हृदये एवं विचार्य…

अज्ञाः स्वभ्रमं न जानन्ति, जडप्राणिनः प्रभौ मोहं आरोपयन्ति। यथा गगने मेघपटलानि दृष्ट्वा कुबुद्धयः पुरुषाः सूर्यम् आच्छादितम् इति वदन्ति। यथा च नेत्रे अङ्गुलिं संस्थाप्य पश्यन् द्वौ चन्द्रौ प्रकटौ भवतः, तथा तस्मै प्रतीयते। हे उमे, रामे…

तत्र हे वत्स विशालान् भोगान् अनुभव, किञ्चित् कालं गत्वा त्वम् अयोध्यायाः राजा भविष्यसि, तदा अहं तव पुत्रः भविष्यामि।

सर्वे देवाः स्वस्वधामानि अगच्छन्, पृथिवी च मनसि विश्रान्तिं प्राप्य स्थिरा अभवत्। ब्रह्मणा यत्किञ्चाज्ञाप्तं तत्सर्वं देवाः प्रहृष्टाः विलम्बं न कृत्वा आचक्रमुः। ते भूमौ वनचराणां देहान् धारयन्, तेषां अतुलितं बलं प्रतापं च आसीत्। पर्वताः…

कैकेयराजपुत्री कैकेयी सुमित्रा च, उभे अपि सुन्दरपुत्रं प्रसूतवती। तत्सुखं तत्सम्पत्तिः तत्कालः तत्समाजः च शारदा अहिराजः च न शक्तं वक्तुम्। अवधपुरी एवं प्रकारेण शोभते स्म, यथा रात्रिः स्वयमेव स्वामिनं मेलितुम् आगता इव। सूर्यं दृष्ट्वा सा…

दूतान् अयोध्यापुरं प्रेषयत, ये गत्वा राजानं दशरथम् आह्वयित्वा अत्र आनयेयुः। राजा प्रहृष्टः सन् अवोचत, 'भदम्, कृपालवत्', तत्क्षणे च दूतान् आहूय प्रेषयामास। ततः सर्वान् प्रमुखान् नागरिकान् आहूतवान्, ते च सर्वे आगत्य श्रद्धया शिरः अवनतम्…

समाचारं श्रुत्वा भृगूणां नायकः क्रोधेन समागतवान्, सः बहुभिः प्रकारैः तेभ्यः उग्रनयनैः अवलोकितवान्। रामस्य बलं दृष्ट्वा परशुरामः स्वीयं धनुः रामाय दत्वा बहूनि विनयप्रार्थनानि कृत्वा वनं प्रत्यगच्छत्। हे राजन्, यथा रामः अतुलबलः अस्ति तथैव…

एवमुक्त्वा ते नानाविधानि वस्त्राणि धृत्वा प्रस्थिताः, हर्षेण तूर्याणि आहनन्तः गम्भीरध्वनिना नादयन्तः। सर्वेभ्यः जनेभ्यः समाचारः प्राप्तः, प्रतिगृहे शुभाशंसनं उल्लासश्च आरब्धः। चतुर्दश लोकाः जनकसुतायाः सीतायाः रघुवीरेण रामेण सह विवाहे…

पुनश्च बहुविधैः पक्ष्याणैः महान् भोजः सज्जीकृतः, जनकेन बरातिनः प्रेषित्वा आहूताः। अनूपानि वस्त्राणि पथि आसनरूपेण प्रथानि, भूपः स्वपुत्रैः सहितः प्रस्थितः। सादरं सर्वेषां पादौ प्रक्षाल्य, यथायोग्यं पीठेषु उपवेशितवान्। जनकेन अवधपतेः चरणौ…

अयोध्यानाथः अन्तःपुरं प्रति प्रस्थानम् इच्छति, अन्तःपुरे सन्देशं प्रेषयतु। इदं श्रुत्वा अमात्याः ब्राह्मणाः सभासदाः राजा च स्वयम् प्रेमवशाः अभवन्।

सर्वं सामग्र्यमेवं विधाय जनकः अयोध्यां प्रेषितवान्। वरयात्रायाः प्रस्थानं श्रुत्वा सर्वाः राज्ञ्यः व्याकुलाः अभवन्, लघुजले मीनसमूह इव। पुनः पुनः सीताम् अङ्के कृत्वा, आशीर्वादं दत्त्वा उपदेशं ददुः। सदा भर्तृप्रिया भव, दीर्घकालं यावत्…

श्रीरामस्य शोभां दृष्ट्वा राज्ञ्यः अत्यन्तमनुराग्याः अभवन्, प्रेमवशीभूताः पुनः पुनः पादयोः अलगन्। तासु लज्जा नावशिष्टा, यतः प्रीतिः हृदये परिपूर्णा अभवत्। एतादृशः सहजः स्नेहः कथं वर्णयितुं शक्यते? ताः रामं सह भ्रातृभिः सुगन्धोद्वर्तनैः…

देवाः प्रहृष्टाः पुष्पाणि वर्षयन्ति, अप्सरसश्च गायन्ति। अवधपतिः निसानानि वादयन् प्रहृष्टचित्तः अवधपुरं प्रति प्रस्थितः।

मध्ये मध्ये उत्तमेषु स्थानेषु विश्रामं कृत्वा मार्गस्य जनानां सुखं दत्त्वा, अयोध्यायाः समीपे पुण्यदिने विवाहयात्रा समाप्राप्ता।