Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Adhyaya 45Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः ।

बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

sparśatanmātram eveha jāyate nātra saṃśayaḥ | balavān jāyate vāyus tasya sparśaguṇo mataḥ ||

अत्र स्पर्शतन्मात्रं सूक्ष्मं जन्यते—नात्र संशयः। ततः स्पर्शगुणो महान् वायुः प्रादुर्भवति, इति स्मृतम्।

स्पर्श-तन्मात्रम्the subtle element of touch
स्पर्श-तन्मात्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्पर्श (प्रातिपदिक) + तन्मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (sparśasya tanmātram)
एवindeed/only
एव:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
इहhere/in this context
इह:
Adhikaraṇa/Avyaya (अधिकरण/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
जायतेis born/arises
जायते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट् (Present/वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
not
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle)
अत्रhere/in this matter
अत्र:
Adhikaraṇa/Avyaya (अधिकरण/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb)
संशयःdoubt
संशयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसंशय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
बलवान्powerful
बलवान्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबलवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of vāyuḥ)
जायतेarises/is born
जायते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वायुःwind/air
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
तस्यof it/of that (air)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन
स्पर्श-गुणःthe quality of touch
स्पर्श-गुणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्पर्श (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (sparśa-guṇaḥ = the quality of touch)
मतःconsidered/held to be
मतः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन् (धातु) → मत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषण (predicative: 'is considered')
Not specified in the provided extract

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

CosmologyVāyuSparśaTanmātra to element

FAQs

Qualities (guṇas) are treated as diagnostic markers of reality-levels. In practice, it encourages observing experience (touch, movement) as properties of nature rather than of the self.

Sarga: continues the generation of mahābhūtas from their corresponding tanmātras.

Vāyu symbolizes prāṇa and dynamism; mastering ‘touch/movement’ inwardly hints at prāṇāyāma and regulation of life-force.