
Droṇa’s Rebuke to Duryodhana after Jayadratha’s Fall (द्रोणेन दुर्योधनं प्रति प्रत्युक्तिः)
Upa-parva: Saindhava-vadha Anuśaṅga (Aftermath Discourse on Jayadratha’s Fall)
Dhṛtarāṣṭra inquires about the Kaurava state of mind after Jayadratha and Bhūriśravas are reported slain. Sañjaya describes widespread despair and the perception that Duryodhana’s earlier counsel and policy have been discredited by outcomes. Droṇa, distressed, responds to Duryodhana’s reproach: he argues that Arjuna’s capacity was already evident when Bhīṣma fell with Śikhaṇḍin as a contributing factor and when an ‘unassailable’ warrior was nevertheless brought down. Droṇa then broadens the causal frame, invoking ignored warnings and earlier court actions—particularly the coercive treatment of Draupadī and the inequitable dice episode that exiled the Pāṇḍavas—as ethically generative causes of present catastrophe. He challenges the expectation of effortless protection for Jayadratha amid elite defenders, admits his own strategic anxiety, and declares an intent to press into the opposing formations with renewed severity, specifically targeting the Pāñcāla contingent alongside Śikhaṇḍin. The chapter closes with operational instructions to Duryodhana (hold the line, anticipate continued night engagement) and a brief normative counsel to Aśvatthāman on restraint, truth, and proper conduct toward Brahmins, linking battlefield action to social-ethical order.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के समक्ष संजय युद्धभूमि का भयावह चित्र खींचते हैं—कौरव-पाण्डव सेनाएँ घोर संग्राम में उलझी हैं, और सात्यकि के मार्ग से होकर हुई ध्वंस-लीला का स्मरण कौरवों के मन में आशंका भर देता है। → कौरव पक्ष यह टटोलता है कि जिस पथ से सात्यकि आगे बढ़ा था वह अब ‘शून्य’ तो नहीं—अर्थात क्या वह मार्ग कौरव-वीरों से रिक्त कर दिया गया है। इसी बीच दुर्योधन स्वयं रण में उतरकर पाण्डव-राज युधिष्ठिर की ओर बढ़ता है; पंचाल-सेना संघबद्ध होकर उसे रोकने दौड़ती है, पर द्रोणाचार्य युधिष्ठिर को पकड़ने की इच्छा से उन्हें रोकते-छाँटते आगे बढ़ते हैं। → दुर्योधन ‘तिष्ठ तिष्ठ’ कहता हुआ युधिष्ठिर पर झपटता है; पंचालों का प्रतिरोध उठता है, किन्तु द्रोण का प्रचण्ड अवरोध—मेघों को उड़ा ले जाने वाले चण्डवात की भाँति—पाण्डव-पक्ष की रक्षा-पंक्ति को विचलित कर देता है और युधिष्ठिर के चारों ओर संकट का घेरा कसता है। → रणनीति का केन्द्र युधिष्ठिर बन जाता है—कौरवों की आशा है कि सात्यकि-अर्जुन के अलग होने पर पाण्डव टूटेंगे; पाण्डव-पक्ष सुयश और धैर्य के साथ युद्ध-बुद्धि बाँधकर टिकता है, पर द्रोण की पकड़-योजना अभी टली नहीं। → द्रोण युधिष्ठिर को लक्ष्य बनाकर आगे बढ़ चुके हैं—क्या पाण्डव-रक्षा-चक्र टूटेगा, या कोई वीर (भीम/धृष्टद्युम्न/पंचाल) निर्णायक प्रतिघात करेगा?
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका घोर युद्ध तथा पाण्डवोंके साथ दुर्योधनका संग्राम घतयाट्र उवाच कि तस्यां मम सेनायां नासन् केचिन्महारथा: । ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन् नाप्यवारयम्
धृतराष्ट्र उवाच—तस्यां मम सेनायां नासन् केचिन्महारथाः? ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन् नाप्यवारयन्॥
Verse 2
एको हि समरे कर्म कृतवान् सत्यविक्रम: । शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव
एको हि समरे कर्म कृतवान् सत्यविक्रमः। शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव॥
Verse 3
अथवा शून्यमासीत् तत् येन यातः स सात्यकि: । हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकि:,अथवा जिस मार्गसे सात्यकि आगे बढ़े थे, वह वीरोंसे शून्य तो नहीं हो गया था या वहाँके अधिकांश सैनिक मारे तो नहीं गये थे
अथवा शून्यमासीत् तत् येन यातः स सात्यकिः। हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकिः॥
Verse 4
यत् कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे । नैतदुत्सहते कर्तु कर्म शक्रोडपि संजय
यत्कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे। नैतदुत्सहते कर्तुं शक्रोऽपि संजय॥
Verse 5
अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मन: । वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मन:
अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मनः। वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मनः॥
Verse 6
न सन्ति तस्मात् पुत्रा मे यथा संजय भाषसे । एको वै बहुला: सेना: प्रामृदूनत् सत्यविक्रम:
न सन्ति तस्मात् पुत्रा मे यथा संजय भाषसे। एको वै बहुलाः सेनाः प्रामृदूनत् सत्यविक्रमः॥
Verse 7
कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम् । एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय,संजय! जब बहुत-से महामनस्वी वीर युद्ध कर रहे थे, उस समय अकेले सात्यकि उन्हें पराजित करके कैसे आगे बढ़ गये, यह सब मुझे बताओ
कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम्। एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
Verse 8
संजय उवाच राजन् सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान् तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशो5भवत्
संजय उवाच—राजन् सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान्। तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशोऽभवत्॥
Verse 9
आहूृतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नाभूल्लोके सम: कश्चित् समूह इति मे मति:
आहूतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद। नाभूल्लोके समः कश्चित् समूह इति मे मतिः॥
Verse 10
तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्न समागता: । एतदन्ता: समूहा वै भविष्यन्ति महीतले
तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्च समागताः। एतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले॥
Verse 11
वहाँ आये हुए देवता तथा चारण ऐसा कहते थे कि इस भूतलपर सारे समूहोंकी अन्तिम सीमा यही होगी ।।
सञ्जय उवाच— प्रजानाथ विशाम्पते, जयद्रथवधे द्रोणेन यथा व्यूहो विहितोऽभवत्, तादृशो व्यूहः कश्चिदपि न पूर्वमासीन्न। तत्रागताः देवाश्च चारणाश्चैवोचुः— अस्मिन्नेव भूतले समस्तव्यूहानामेषा परा सीमा भविष्यतीति।
Verse 12
चण्डवातविभिगन्नानां समुद्राणामिव स्वन: । रणे5भवद् बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्
सञ्जय उवाच— रणेऽन्योन्यमभिधावतां बलौघानां स्वनोऽभवत् चण्डवातविभिन्नानां समुद्राणामिव निस्वनः।
Verse 13
पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम | तदबले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च,नरश्रेष्ठ आपकी और पाण्डवोंकी सेनाओंमें सब ओरसे एकत्र हुए भूमिपालोंके सैकड़ों और हजारों दल थे
सञ्जय उवाच— नरोत्तम, पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्विभागशः। तद्बले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च।
Verse 14
संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम् | तत्रासीत् सुमहाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षण:
सञ्जय उवाच— संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम्। तत्रासीत्तुमुलो लोमहर्षणः सुमहाशब्दः।
Verse 15
(पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् । क्ष्ेवेडा: किलकिलाशब्दास्तत्रासन् वै सहस्रश:ः ।।
सञ्जय उवाच— पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्। क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दास्तत्रासन् वै सहस्रशः॥ भेरीशब्दाश्च तुमुला बाणशब्दाश्च भारत। अन्योन्यं निघ्नतां चैव नराणां शुश्रुवे स्वनः॥ अथाक्रन्दद् भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिष। नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः॥
Verse 16
आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरी माधवपाण्डवौ,“वीरो! आओ, शत्रुओंपर प्रहार करो। बड़े वेगसे इनपर टूट पड़ो; क्योंकि वीर सात्यकि और अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये हैं
आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरी माधवपाण्डवौ ॥
Verse 17
यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवध॑ प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्
यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन् ॥
Verse 18
तयोरभावे कुरव: कृतार्था: स्युर्वयं जिता: । ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्
तयोरभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर् वयं जिताः । ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम् ॥
Verse 19
भीमसेनेन ते राजन् पाञ्ताल्येन च नोदिता:
भीमसेनेन ते राजन् पाञ्चाल्येन च नोदिताः ॥
Verse 20
आजलसघ्नु: कौरवान् संख्ये त्यक्त्वासूनात्मन: प्रियान् राजन! भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा इस प्रकार प्रेरित हुए पाण्डव-सैनिकोंने अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर युद्धस्थलमें कौरवयोद्धाओंका संहार आरम्भ कर दिया ।।
आजलसघ्नुः कौरवान् संख्ये त्यक्त्वासूनात्मनः प्रियान् । न इच्छन्तो निधनं युद्धे शस्त्रैरुत्तमतेजसः ॥
Verse 21
तथैव तावका राजन प्रार्थयन्तो महद् यश:
तथैव तावका राजन् प्रार्थयन्तो महद्यशः।
Verse 22
तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे
तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे।
Verse 23
कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिता:
कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिताः।
Verse 24
दृष्टी: संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नु: समनन््ततः । वहाँ वीरोंके सुवर्णमय कवचोंकी प्रभाएँ सूर्यकी किरणोंसे उद्धासित हो युद्धस्थलमें सब ओर खड़े हुए सैनिकोंके नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा कर रही थीं ।।
दृष्टिं संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः। तत्र वीराणां सुवर्णमयकवचानां प्रभाः सूर्यकिरणैरुद्भासिता युद्धस्थले सर्वतो स्थितानां सैनिकानां नेत्रेषु चकाचौन्धं जनयन्ति स्म। तथा प्रयतमानानां पाण्डवानां महात्मनाम्॥
Verse 25
स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत
स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत।
Verse 26
धृतराष्ट्र रवाच तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छूगत: स्वयम्
धृतराष्ट्र उवाच— तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम्।
Verse 27
एकस्य च बहूनां च संनिपातों महाहवे
सञ्जय उवाच— एकस्य च बहूनां च संनिपातो महाहवे।
Verse 28
सो>त्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वर:
सञ्जय उवाच— सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वरः।
Verse 29
एको बहून् समासाद्य कच्चिन्नासीतू पराड्मुख: । अत्यन्त सुखमें पला हुआ, इस लोक तथा राजलक्ष्मीका स्वामी अकेला दुर्योधन बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध करके रणभूमिसे विमुख तो नहीं हुआ? ।।
सञ्जय उवाच— राजन् संग्राममाश्चर्यं तव पुत्रस्य भारत। एको बहून् समासाद्य कच्चिन्नासीत् पराङ्मुखः॥ अत्यन्तसुखसंवृद्धो लोकस्येश्वर्यलक्ष्म्याः स्वामी दुर्योधनः, बहुभिर्योधैः सह युध्यन् रणभूमेर्न विमुखोऽभवत् किम्॥
Verse 30
दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे
सञ्जय उवाच— दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे।
Verse 31
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् प्रतिलोडिता । दुर्योधनने समरांगणमें पाण्डव-सेनाको सब ओरसे उसी प्रकार मथ डाला, जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए किसी पोखरेको || ३० ई ।। ततस्तां प्रहितां सेनां दृष्टवा पुत्रेण ते नृप
सञ्जय उवाच— समराङ्गणे दुर्योधनः पाण्डवसेनां समन्तात् प्रामथ्नात् प्राविक्षिपत् च, यथा द्विरदः पद्मिनीं नलिनीं वा प्रविश्य सर्वतः क्षोभयति।
Verse 32
स भीमसेनं दशभि: शरैरविव्याध पाण्डवम्
सञ्जय उवाच— स तं पाण्डवं भीमसेनं दशभिः शरैः सम्यग् अविव्याध।
Verse 33
विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम्
सञ्जय उवाच— विराटद्रुपदौ षड्भिः शतैः सह शिखण्डिनं समरे पर्यवारयताम्।
Verse 34
शतशकश्षापरान् योधान् सद्दिपांश्व रथान् रणे
सञ्जय उवाच— तत्र रणे शतशः शूरा योधाः सन्ति, प्रदीप्तदीपांश्च रथान् अपश्याम।
Verse 35
न संदधन् विमुज्चन् वा मण्डलीकृतकार्मुक:
सञ्जय उवाच— न स सन्दधत्, न विमुञ्चन् वा; मण्डलीकृतकार्मुकः स्थितोऽभवत्।
Verse 36
तस्य तान् निध्नतः शत्रून् हेमपृष्ठ महद् धनु:
तस्य तान् निध्नतः शत्रून् हेमपृष्ठं महद्धनुः।
Verse 37
ततो युधिष्िरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद् धनु:
ततो युधिष्ठिरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद् धनुः।
Verse 38
विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शरोत्तमै:
विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शरोत्तमैः।
Verse 39
वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन् | और उसे विधिपूर्वक चलाये हुए उत्तम दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। वे बाण तुरंत ही उसके कवचमें जा लगे और उसे छेदकर धरतीमें समा गये ।।
वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन्। ततः प्रमुदिताः पार्थाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम्॥
Verse 40
यथा वृत्रवधे देवा: पुरा शक्रं महर्षय: । इससे कुन्तीकुमारोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। जैसे पूर्वकालमें वृत्रासुरका वध होनेपर सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंने इन्द्रको सब ओरसे घेर लिया था, उसी प्रकार पाण्डव भी युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ।।
यथा वृत्रवधे देवाḥ पुरा शक्रं महर्षयः। तथा कुन्तीसुताः सर्वे परिवव्रुर्युधिष्ठिरम्॥ ततोऽन्यद् धनुरादाय तव पुत्रः प्रतापवान्।
Verse 41
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्र महामृथे
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्रं महामृधे ।
Verse 42
तान् द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन् युधि पाण्डवम्
तान् द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन् युधि पाण्डवम् ।
Verse 43
तत्र राजन् महानासीत् संग्रामो लोमहर्षण:
तत्र राजन् महानासीद् संग्रामो लोमहर्षणः ।
Verse 44
पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे । रुद्रस्याक्रीडसदृश: संहार: सर्वदेहिनाम्
पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे । रुद्रस्याक्रीडसदृशः संहारः सर्वदेहिनाम् ॥
Verse 45
तत: शब्दो महानासीत् पुनर्येन धनंजय: । अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकर: प्रभो
ततः शब्दो महानासीद् पुनर्येन धनंजयः । अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकरः प्रभो ॥
Verse 46
प्रभो! तदनन्तर जिधर अर्जुन गये थे, उसी ओर बड़े जोरका कोलाहल होने लगा, जो सम्पूर्ण शब्दोंसे ऊपर उठकर सुननेवालोंके रोंगटे खड़े किये देता था ।।
सञ्जय उवाच—प्रभो! तदनन्तरं यत्रार्जुनो गतस्तस्यां दिशि महाकोलाहलोऽभवत्, यः सर्वशब्दानतिवर्त्य श्रोतॄणां रोमहर्षं जनयामास। तस्मिन् महारणे भारतसैन्यस्य मध्ये कौरवसेनान्तःस्थेषु तव धन्विनां च, अर्जुनस्य सात्यकेश्च भीमा गर्जना श्रूयते स्म।
Verse 47
द्रोणस्यापि परै: सार्ध व्यूहद्वारे महारणे । एवमेष क्षयो वृत्त: पृथिव्यां पृथिवीपते | क्रुद्धेडर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे
सञ्जय उवाच—द्रोणोऽपि परैः सार्धं व्यूहद्वारे महारणे युध्यमानो नादं सिंहवत् प्रादुरकरोत्। एवं पृथिवीपते, क्रुद्धेष्वर्जुने द्रोणे सात्वते च महारथे, पृथिव्यां महाक्षयः संवृत्तः।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दुःशासनकी पराजयविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशदुःशासनपराजयविषयोऽध्यायः त्रयोविंशत्यधिकशततमः समाप्तः।
Verse 124
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे संकुलयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशततमो<थध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे संकुलयुद्धे चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 186
क्षोभयध्वं महावेगा: पवन: सागरं यथा । (इसके बाद उन्होंने फिर कहा--) 'सात्यकि और अर्जुनके न होनेपर ये कौरव तो कृतार्थ हो जायँगे और हम पराजित होंगे। अत: तुम सब लोग एक साथ मिलकर महान् वेगका आश्रय ले तुरंत ही इस सैन्य-समुद्रमें हलचल मचा दो। ठीक वैसे ही जैसे प्रचण्ड वायु महासागरको विकज्षुब्ध कर देती है”
सञ्जय उवाच—“क्षोभयध्वं महावेगाः, पवनः सागरं यथा।”
Verse 206
स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम् । वे उत्तम तेजवाले नरेश स्वर्गलोक प्राप्त करना चाहते थे। अतः उन्हें युद्धमें शस्त्रोंद्वारा मृत्यु आनेकी अभिलाषा थी। इसीलिये उन्होंने मित्रका कार्य सिद्ध करनेके प्रयत्नमें अपने प्राणोंकी परवा नहीं की
स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम् । उत्तमतेजसो नरेशाः स्वर्गलोकं प्राप्तुमिच्छन्तः शस्त्रैर्मरणमेवाभिलषन्त स्म । तस्मान्मित्रकार्यसिद्ध्यर्थं प्रयतमानाः स्वप्राणानां न परवाहमकुर्वन् ॥
Verse 216
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे । राजन! इसी प्रकार आपके सैनिक भी महान् सुयश प्राप्त करना चाहते थे। अतः वे युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय ले वहाँ युद्धके लिये ही डँटे रहे
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे । एवं राजन् तवापि सैन्याः सुमहद्यशोऽर्थिनः । युद्धविषयां वरां बुद्धिमाश्रित्य तत्रैव युद्धाय समतिष्ठन् ॥
Verse 226
जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात् सात्यकिरर्जुनम् । जिस समय वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध चल रहा था, उसी समय सात्यकि आपकी सारी सेनाओंको जीतकर अर्जुनकी ओर बढ़ चले
जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात् सात्यकिरर्जुनम् । तस्मिन् घोरतमे युद्धे घमासाने प्रवर्तमाने सात्यकिः सर्वां तव सेनां जित्वा अर्जुनमेवाभ्यधावत् ॥
Verse 243
दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद् बलम् | महाराज! इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए महामनस्वी पाण्डवोंकी उस विशाल वाहिनीमें राजा दुर्योधनने प्रवेश किया
दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद् बलम् । एवं विजयार्थं प्रयतमानानां पाण्डवानां महतीं वाहिनीं दुर्योधनः प्रविवेश ॥
Verse 256
अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान् | भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त प्राणियोंके लिये महान् संहारकारी सिद्ध हुआ
अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान् । भारत पाण्डवसैन्यानां दुर्योधनस्य च स घोरः संग्रामः सर्वप्राणिनां महत्संहारकारकः समपद्यत ॥
Verse 266
कच्चिद् दुर्योधन: सूत नाकार्षीत् पृष्ठतो रणम् । धृतराष्ट्रने पूछा--सूत! जब इस प्रकार सारी सेनाएँ भाग रही थीं, उस समय स्वयं भी वैसे संकटमें पड़े हुए दुर्योधनने क्या उस युद्धमें पीठ नहीं दिखायी?
संजय उवाच—सूत, कच्चिद् दुर्योधनः पृष्ठतो रणं नाकार्षीत्? यदा हि तथा सर्वाः सेनाः पलायन्ते स्म, तदा स एव तादृशे संकटे स्थितोऽपि न निवृत्तिम् अकरोत् किम्?
Verse 276
विशेषतो नरपतेर्विषम: प्रतिभाति मे | उस महासमरमें बहुत-से योद्धाओंके साथ किसी एक वीरका विशेषतः राजा दुर्योधनका युद्ध करना तो मुझे विषम (अयोग्य) प्रतीत हो रहा है
संजय उवाच—नरपते, विशेषतो मे विषमः प्रतिभाति; अस्मिन् महासमरे बहुभिः सहैकस्य वीरस्य युध्यमानस्य, विशेषतः राज्ञो दुर्योधनस्य, एषोऽसमो युद्धविधिः न युक्त इति मे मतिः।
Verse 293
एकस्य बहुभि: सार्ध शृणुष्व गदतो मम । संजयने कहा--भरतवंशी नरेश! आपके एकमात्र पुत्र दुर्योधनका शत्रुपक्षके बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ जो आश्चर्यजनक संग्राम हुआ था, उसे मैं बताता हूँ, सुनिये
संजय उवाच—भरतवंशनरेन्द्र, मम वचः शृणु। यद् आश्चर्यं संग्रामं तवैकः पुत्रो दुर्योधनः शत्रुपक्षस्य बहुभिर् योद्धैः सह चकार, तद् अहं ते कथयिष्यामि।
Verse 313
भीमसेनपुरोगास्तं पञ्चाला: समुपाद्रवन् | नरेश्वरर आपके पुत्रद्वारा आपकी सेनाको आगे बढ़नेके लिये प्रेरित हुई देख भीमसेनको अगुआ बनाकर पांचालयोद्धाओंने दुर्योधनपर आक्रमण कर दिया
संजय उवाच—भीमसेनपुरोगाः पाञ्चालाः समुपाद्रवन्। तव पुत्रेण सेनां प्रचोदितां दृष्ट्वा, भीमं पुरस्कृत्य दुर्योधनमभ्यपतन्।
Verse 323
त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभि: । तब दुर्योधनने पाण्डुपुत्र भीमसेनको दस बाणोंसे, वीर नकुल और सहदेवको तीन-तीन बाणोंसे तथा धर्मराज युधिष्ठिरको सात बाणोंसे घायल कर दिया
संजय उवाच—ततो दुर्योधनः पाण्डुपुत्रं भीमसेनं दशभिः शरैः, यमौ च वीरौ नकुलसहदेवौ त्रिभिस्त्रिभिः, धर्मराजं युधिष्ठिरं च सप्तभिः शरैः विव्याध।
Verse 336
धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: । तत्पश्चात् उसने राजा विराट और ट्रपदको छः:-छः बाणोंसे बींध डाला
सञ्जय उवाच—स धृष्टद्युम्नं विंशत्या शरैर्जघान, द्रौपदेयांश्च त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्व्यथयामास। ततः परं विराटं राजानं द्रुपदं च षड्भिः षड्भिः शरैर्विव्याध; शिखण्डिनं शतशरेणाभ्यहनत्, धृष्टद्युम्नं पुनर्विंशत्या, द्रौपदेयांश्च त्रिभिस्त्रिभिः शरैः।
Verse 346
शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । तदनन्तर उस रफक्षेत्रमें उसने अपने भयंकर बाणोंद्वारा दूसरे-दूसरे सैकड़ों योद्धाओं
सञ्जय उवाच—स तीक्ष्णैः क्षुरप्रैः शरैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः छिनत्त्येव। तदनन्तरं तस्मिन् रणक्षेत्रे स भयानकैः शरैः क्रमशः शतानि योद्धॄन् गजान् रथांश्च चिच्छेद, यथा क्रुद्धो यमः सर्वप्राणिनां विनाशं करोति।
Verse 356
अदृश्यत रिपून् निष्नन् शिक्षयास्त्रबलेन च । दुर्योधनने अपने धनुषको खींचकर मण्डलाकार बना दिया था। वह अपनी शिक्षा और अस्त्र-बलसे इतनी शीघ्रताके साथ बाणोंको धनुषपर रखता
सञ्जय उवाच—दुर्योधनः धनुराकृष्य मण्डलीभावं चकार। स शिक्षाबलेनास्त्रबलेन चातिशीघ्रं शरान् ज्यायां निवेश्य मुमोच, रिपून् निष्नन्; तस्य तत्कर्म कश्चिदपि द्रष्टुं नाशक्नोत्।
Verse 363
अजसंरं मण्डलीभूतं ददृशु: समरे जना: । शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषको सब लोग समरांगणमें सदा मण्डलाकार हुआ ही देखते थे
सञ्जय उवाच—समरे जना ददृशुरजस्रं मण्डलीभूतं तस्य धनुः। शत्रुसंहारे यतमानस्य दुर्योधनस्य तत् सुवर्णपृष्ठं विशालं धनुः समराङ्गणे नित्यं मण्डलाकारमेव दृश्यते स्म।
Verse 373
तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे । कुरुनन्दन! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने दो भलल मारकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले आपके पुत्रके धनुषको काट दिया
सञ्जय उवाच—तव पुत्रस्य कौरव्य संयुगे यतमानस्य, तदा कुरुनन्दन युधिष्ठिरो राजा द्वाभ्यां भल्लाभ्यां प्रहृत्य तस्य धनुः छित्त्वा पातयामास।
Verse 403
तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् । तत्पश्चात् आपके प्रतापी पुत्रने दूसरा धनुष लेकर “खड़ा रह, खड़ा रह” ऐसा कहते हुए वहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण किया
राजानं प्रति “तिष्ठ तिष्ठ” इति ब्रुवन् स पाण्डवमभ्ययात्। ततः परं तव प्रतापी पुत्रो द्वितीयं धनुरादाय पुनरेव “तिष्ठ तिष्ठ” इति वदन् तत्र पाण्डुपुत्रं राजा युधिष्ठिरमभ्याहनत्॥
Verse 413
प्रत्युद्ययु: समुदिता: पठचाला जयगद्धिन: । उस महासमरमें आपके पुत्रको आते देख विजयकी अभिलाषा रखनेवाले पांचाल सैनिक संघबद्ध हो उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
समुदिताः पाञ्चालाः जयाभिलाषिणः संघबद्धाः प्रत्युद्ययुः। तस्मिन् महासमरे तव पुत्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा ते पाञ्चालसैनिकाः समवेत्य तस्य प्रतिमुखं ययुः॥
Verse 426
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् गिरिरम्बुमुचो यथा । उस समय युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़नेकी इच्छावाले द्रोणाचार्यने उन सब योद्धाओंको उसी प्रकार रोक दिया
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् गिरिरम्बुमुचो यथा। तथा द्रोणो युधिष्ठिरग्रहणाभिसन्धिना तान् सर्वान् योधान् समरे निररुणद्ध्॥
The chapter stages a leadership dilemma: whether to interpret defeat as mere tactical failure or as ethically conditioned consequence, compelling Droṇa to confront accusations while asserting that earlier injustices and ignored counsel have destabilized the polity and its war aims.
Strategic capacity alone is insufficient when governance violates restraint and fairness; durable protection depends on heeding wise counsel, maintaining social-ethical order, and recognizing that political acts generate downstream consequences that shape institutional resilience.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in Droṇa’s causal linking of past court conduct to present calamity, positioning the chapter as an interpretive node for understanding karmic and political causality within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.