Adhyaya 9
Brahmā’s Lotus-Birth, the Sealing of the Cosmic Womb, and the Epiphany of Parameśvara (Hari–Hara Samanvaya)
पूर्वाध्यायोक्तमहत्तत्त्वादिसृष्टिकथानन्तरं मुनयः कूर्मरूपिणं विष्णुं पृच्छन्ति—कथं शम्भुः ब्रह्मणः पुत्र इति, कथं च ब्रह्मा पद्मज इति। कूर्मः प्रलयवृत्तान्तं वदति—त्रयाणां लोकानां तमसि निमग्नानां एकार्णवे शेषशय्यायां नारायणो योगनिद्रां याति। तस्य नाभितः सुरभिपद्मं महदुत्पद्यते, तत्र ब्रह्मा प्रादुर्भवति; उभयोः परस्परं प्रधानत्वविवादः, ‘देहप्रवेश’दर्शनैः विष्णोरनन्तत्वं प्रकाश्यते। ब्रह्मा नाभिद्वारेण निर्गत्य पद्मयोनिरिति प्रसिद्धो भवति; स्पर्धा प्रज्वलति, विष्णुश्च तस्य मोहं परमेेश्वर्याः मायामिति निर्दिशति। ततः त्रिशूलधारी हरः शिवः प्रादुर्भवति; विष्णुस्तं महादेवं प्रधाना–पुरुषाधिपतिं कालरूपेण स्रष्टृ–पालक–संहर्तारं चाभिजानाति। शैवदृष्टिप्रदानात् ब्रह्मा शरणं गत्वा शिवं स्तौति; वरैः सृष्टिकार्ये ब्रह्मणोऽधिकारः स्थाप्यते, शिवविष्ण्वोश्च अभेदः प्रतिपाद्यते—उभौ सर्वव्यापिनौ, प्रकृति–पुरुष, माया–ईश्वररूपेण युगपत् प्रकाशेते। एवं भक्तियोगज्ञानसमन्विते अद्वयदृष्टौ सृष्टेः प्रवृत्तिः पराध्यायार्थं प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः / प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागेऽष्टमोऽध्यायः। सूत उवाच—एतद्वचनं श्रुत्वा नारदाद्या महर्षयः वरदं विष्णुं प्रणम्य संशयान्विताः पप्रच्छुः।
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन / इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि
ऋषय ऊचुः—मुख्यादीनां सर्गो भवता कथितो जनार्दन। इदानीमस्माकमेतं संशयं छेत्तुमर्हसि॥
Verse 3
कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् / पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
कथं स भगवानीशः पूर्वजोऽपि पिनाकधृक्। पुत्रत्वमगच्छच्छम्भुर्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥
Verse 4
कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः / अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि
कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः। अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि॥
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः / पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च
श्रीकूर्म उवाच—शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः। पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च॥
Verse 6
अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् / आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः
अतीतकल्पस्यावसाने त्रैलोक्यं तमसा समावृतम्। सर्वमिदं एकार्णवमेवासीत्—न देवा आसन्, न च ऋषयः॥
Verse 7
तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे / आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः
तत्र देवो नारायणो निर्जने निरुपप्लवे। शेषशयनमाश्रित्य सुष्वाप पुरुषोत्तमः॥
Verse 8
सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् / सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः
सहस्रशीर्षा भूत्वा स सहस्राक्षः सहस्रपात्। सहस्रबाहुः सर्वज्ञः चिन्त्यमानो मनीषिभिः॥
Verse 9
पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः / महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः
पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः। महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः॥
Verse 10
कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् / त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ
कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम्। त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुदभवत्॥
Verse 11
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् / दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् । दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम् ॥
Verse 12
तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः / हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे
तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः । हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे ॥
Verse 13
स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः
स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् । प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः ॥
Verse 14
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते / एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते । एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ ॥
Verse 15
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः / उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः । उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः ॥
Verse 16
भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् / महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्
भो भो! नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम्। महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्॥
Verse 17
मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् / सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्
मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम्। सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्॥
Verse 18
एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः / जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्
एवमाभाष्य विश्वात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः। जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्॥
Verse 19
ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः / प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा
ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः। प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा॥
Verse 20
अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः
अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः। मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः॥
Verse 21
श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः / अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्
श्रुत्वा तां वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः । अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम् ॥
Verse 22
त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् / उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः
त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् । उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥
Verse 23
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः / अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः । अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत् ॥
Verse 24
भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् / प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ
भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् । प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ ॥
Verse 25
ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च / श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः
ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च । श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः ॥
Verse 26
तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः / पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः
सत्यविक्रमः तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत्; देवस्य क्षेत्रं पर्यटित्वापि हरेः श्रीविष्णोः अन्तं न कदाचन ददर्श।
Verse 27
ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना / जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत
ततः महात्मना जनार्दनेन सर्वाणि द्वाराणि पिहितानि; ब्रह्मा तु नाभ्यां द्वारमेकं अविन्दत्।
Verse 28
तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः / उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः
तत्र योगबलेन प्रविश्य कनकाण्डजः चतुराननः ब्रह्मा पुष्करात् आत्मनः रूपम् उज्जहार।
Verse 29
विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः
अरविन्दस्थः विरराज; पद्मगर्भसमद्युतिः। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः प्रादुरभवत्।
Verse 30
समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् / प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा
विश्वेशं विष्णुं परमात्मानं परमं पदं समन्यमानः सः पुरुषं मेघगम्भीरया गिरा प्रोवाच।
Verse 31
किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया / एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति
किं कृतं भवतेदानीम् आत्मनो जयकाङ्क्षया? “एकोऽहं प्रबलो नान्यो; मां वै कोऽभिभविष्यति?”
Verse 32
श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः / सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः
श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः। सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः॥
Verse 33
भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे
भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः। न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे॥
Verse 34
किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया / को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्
किन्तु लीलार्थमेवैतन् न त्वां बाधितुमिच्छया। को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्॥
Verse 35
न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् / सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव
न तेऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान्। सर्वमन्वयकल्याणं यन्मयापहृतं तव॥
Verse 36
अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् / पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय
अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् मम पुत्रो भव भवान्। पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय जगत्सृज॥
Verse 37
ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने / प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत
ततः स भगवान् देवः किरीटिने वरं दत्त्वा। प्रहर्षमतुलं प्राप्य पुनर्विष्णुमभाषत॥
Verse 38
भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः / सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्
भवान् सर्वात्मकोऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः। सर्वभूतान्तरात्मा वै परं ब्रह्म सनातनम्॥
Verse 39
अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः / मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः
अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः। मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः॥
Verse 40
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः / एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः। एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ॥
Verse 41
तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् / इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति
तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्— इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशहेतुः भविष्यति।
Verse 42
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम्। प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्॥
Verse 43
यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् / अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज
यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम्। अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज॥
Verse 44
ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् / भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्
ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्— भवान्न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमाक्षरम्।
Verse 45
ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् / नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः
ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम्। नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः॥
Verse 46
संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय / तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत
स विपुलां निद्रां संत्यज्य स्वमात्मानं विलोक्य, तस्य क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा भगवान् विष्णुरभाषत।
Verse 47
मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः / न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते
मा मैवं वद कल्याण, महात्मनः परिवादं मा कुरु; ब्रह्मन्, न मे किञ्चिदविदितं, न च तेऽहं सत्यादन्यथा वदामि।
Verse 48
किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी / मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा
किन्तु ब्रह्मन्, भवन्तं पारमेश्वरी मोहयति; सा ह्यात्मसमुद्भवा मायाशेषविशेषाणां हेतुर्भवति।
Verse 49
एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह / ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्
एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव; स्वमात्मानं महेश्वरं परमं तत्त्वं ज्ञात्वा।
Verse 50
कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः / प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः
ततोऽदृश्यात् कुतोऽपि हरः प्रादुरासीत्—अपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः—ब्रह्मणे प्रसादं कर्तुम्।
Verse 51
ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः / त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः
ललाटनयनः अनन्तः जटामण्डलमण्डितः। त्रिशूलपाणिर्भगवान् तेजसां परमो निधिः॥
Verse 52
दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः / मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्
दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः। मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्॥
Verse 53
तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः / मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्
तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः। मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्रवीत्॥
Verse 54
क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन
क एष पुरुषोऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः। तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन॥
Verse 55
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः / अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः। अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमलेऽम्भसि॥
Verse 56
ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् / प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्
तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनरूपं ज्ञात्वा भगवान् उत्थाय देवदेवं पितामहं ब्रह्माणं प्रति प्रोवाच।
Verse 57
अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्
अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः; अनादिनिधनोऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्।
Verse 58
शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः / भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः
शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः; भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः।
Verse 59
एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः / यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः
एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः; यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः।
Verse 60
सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा / कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः
सृजत्येष जगत्कृत्स्नं पाति संहरते तथा; कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः।
Verse 61
ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः / वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः
यः सनातनः पूर्वं भवन्तं ब्रह्माणं विदधे, वेदांश्च तुभ्यं प्रददौ—स एवायं शङ्करः इह समायाति।
Verse 62
अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् / वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह
अस्यैवापरां सनातनीं विश्वयोनिं मूर्तिं वासुदेवाभिधानां मां विद्धि, हे प्रपितामह।
Verse 63
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम्? दिव्यं भवतु ते चक्षुः येन तत्परं द्रक्ष्यसि।
Verse 64
लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः / बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्
तदा विष्णुना दत्तं शैवं चक्षुर्लब्ध्वा लोकपितामहः, पुरतः समवस्थितं परमेशानं बुबुधे।
Verse 65
स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः / प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्
स प्रपितामहः परमं ज्ञानमैश्वरं लब्ध्वा, तमेव देवं पितरं शिवं शरणं प्रपेदे।
Verse 66
ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना / अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः
ओङ्कारं सम्यगनुस्मृत्य स्वात्मना आत्मानं संस्तभ्य, अथर्वशिरसा स्तोत्रेण देवं कृताञ्जलिः स्थित्वा तुष्टाव।
Verse 67
संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः / अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव
तेन ब्रह्मणा संस्तुतः परमेश्वरो भगवान् परमां प्रीतिमवाप, स्मयन्निव व्याजहार।
Verse 68
मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् / मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्
मत्समस्त्वं न संशयः, यतो भवान् मद्भक्तः; लोकसृष्ट्यर्थं पूर्वं मयैवोत्पादितोऽसि, हेऽव्यय।
Verse 69
त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः / वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ
त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः; वरं वरय विश्वात्मन्, वरदोऽहं तवानघ।
Verse 70
स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः / निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्
देवदेववचनं श्रुत्वा कमलोद्भवः, विष्णुं पुरुषं निरीक्ष्य, वृषध्वजं प्रणम्याह।
Verse 71
भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते / त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्
भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते । त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम् ॥
Verse 72
मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया / न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव
मोहितोऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया । न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव ॥
Verse 73
त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् / प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः
त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् । प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः ॥
Verse 74
स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः / व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्
स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः । व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम् ॥
Verse 75
यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक / विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ
यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक । विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ ॥
Verse 76
त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः / तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह
त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः। तस्मात् देवेश मया लोकपितामहेन यथोचितं कुरुष्व॥
Verse 77
एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः / भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः
एष नारायणोऽनन्तो ममैव परमा तनुः। स तवेशानो भविष्यति हरिर्योगक्षेमवहः॥
Verse 78
एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः / संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्
एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः। संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्॥
Verse 79
तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय / वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः
तुष्टोऽस्मि सर्वथाहं ते भक्त्या तव जगन्मय। वरं वृणीष्व न ह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः॥
Verse 80
श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः / प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्
श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः। प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्॥
Verse 81
एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् / पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि
एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं परमेश्वरं परमात्मानं पश्यामि; त्वयि मे भक्तिर्भवतु।
Verse 82
तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत / भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्
तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत—भवान् सर्वकार्यस्य कर्ता; अहम् अधिदैवतं तस्य।
Verse 83
मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः / भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्
मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः; भवान् सोमः, अहं सूर्यः; भवान् रात्रिः, अहं दिनम्।
Verse 84
भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च / भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः
भवान् प्रकृतिरव्यक्ता, अहं पुरुष एव च; भवान् ज्ञानम्, अहं ज्ञाता; भवान् माया, अहमीश्वरः।
Verse 85
भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः / यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः
भवान् विद्यात्मिका शक्तिः, शक्तिमानहमीश्वरः; योऽहं सुनिष्कलो देवः, सोऽपि नारायणः परः।
Verse 86
एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः / त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति / पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
एकीभावदृष्ट्या ब्रह्मविदो योगिनस्त्वां पश्यन्ति। विश्वात्मन्, त्वामनाश्रित्य न कश्चिद्योगी मामुपैष्यति। अतः सदेवासुरमानुषं कृत्स्नं जगदेतत् पालय।
Verse 87
इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः / जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः
इत्युक्त्वा भगवाननादिरनन्तशक्तिः स्वमायया मोहितभूतभेदः। जगाम धामैकमव्यक्तं जन्मर्धिविनाशहीनम्॥
Frequently Asked Questions
It narrates that during pralaya Nārāyaṇa rests in yoganidrā, from whose navel a celestial lotus arises; Brahmā emerges through that lotus and is therefore named Padmayoni, while also being commissioned to create for the Lord’s purpose.
The chapter frames the ‘son’ language as divine play and relational theology: Śiva is Parameśvara beyond origin, yet he can accept filial relation to Brahmā by boon and function, without compromising his beginningless supremacy.
It asserts non-separateness in the highest truth while allowing functional duality: Viṣṇu and Śiva mutually pervade all, are approached through devotion and yogic knowledge, and are described via complementary pairs (prakṛti/puruṣa, māyā/īśvara) as one Supreme Reality appearing in two forms.
This chapter is a theological prelude: it establishes Parameśvara as the Lord of Yoga and the supreme object of refuge, which the later Uttara-bhāga develops into explicit yogic and Vedāntic instruction often discussed under headings like Īśvara Gītā and Śaiva yoga streams such as Pāśupata-oriented devotion.