सती in the Ramcharitmanas

कदाचित् त्रेतायुगे शम्भुः कुम्भजं ऋषिं प्रति अगच्छत्। तेन सह जगजननी भवानी सती आसीत्। ऋषिः तौ अखिलेश्वरौ ज्ञात्वा अपूजयत्। मुनीन्द्रः रामकथाम् अकथयत्, महेशः श्रुत्वा परमं सुखम् अन्वभवत्। ऋषिः हरिभक्तिम् अपृच्छत्, शम्भुः तम् अधिकारिणम्…

गच्छन् हरः हृदये चिन्तयति स्म केन प्रकारेण दर्शनं भवेत्। प्रभुः गुप्तरूपेण अवतीर्णः; गच्छेत् चेत् सर्वे जानीयुः। शंकरस्य उरसि अतिविक्षोभः आसीत्, सती तु तत् रहस्यं न जानाति स्म। तुलसीदासः वदति - दर्शनलोभी मनः, भयं च, नेत्रे तु लालसे।

तस्मिन् काले शम्भुः रामम् अपश्यत्। तस्य हृदये अतिविशिष्टः हर्षः समुत्पन्नः अभवत्। सः पूर्णनेत्रैः तस्य सौन्दर्यसिन्धोः निरीक्षणम् अकरोत्। किन्तु अकालम् जानन् न परिचयम् अकरोत्। "जयतु सच्चिदानन्द, जगतः पावनः" इति उक्त्वा मनोजनाशकः प्रस्थितः।…

विष्णुः यः सुराणां हिताय मानुषं तनुं धारयति सः सर्वज्ञः, यथा त्रिपुरारी शिवः। सः ज्ञानधाम श्रीपतिः असुरारिः किम् अज्ञानवत् स्वां पत्नीम् अन्वेष्यति? पुनश्च शम्भोः वचनं मृषा न भवितुम् अर्हति, यतः सर्वे जानन्ति शिवः सर्वज्ञः इति। एवं महान्…

यदि तव मनसि अतिसन्देहः अस्ति, तर्हि त्वं स्वयं गत्वा परीक्षां कुरु। यावत् त्वं प्रत्यागच्छसि, तावत् अहम् अत्र वटवृक्षस्य अधः उपविशामि। विवेकेन विचार्य त्वं तत् प्रयत्नं कुरु येन तव गुरुः भ्रमः नश्येत्। शिवस्य आज्ञां प्राप्य सती प्रस्थिता…

लक्ष्मणः उमायाः कृतं वेषं अपश्यत्, सः आश्चर्यचकितः अभवत्, तस्य हृदये महान् भ्रमः समुत्पन्नः। सः अतिगंभीरः स्थिरबुद्धिः सन् किमपि न शक्तः अवदितुम्, यतः प्रभोः प्रभावं अजानत्। सुरस्वामी सर्वदर्शी सर्वान्तर्यामी सत्याः कपटं अजानात्। यस्य…

श्रीरामस्य मृदूनि गूढार्थानि च वचनानि श्रुत्वा सत्यै अतिसंकोचः समुत्पन्नः। सा सती भीता महेशस्य समीपं प्रति अगच्छत्, हृदये च महान् शोकः आसीत्।

अहं शङ्करस्य वचनं नामानयम्, स्वकीयम् अज्ञानं च रामे आरोपयम्। इदानीं प्रत्यागत्य किं उत्तरं दद्याम्? तस्याः हृदि अतिभयङ्करः दाहः समुत्पन्नः। रामः अजानात् यद् सती दुःखम् अलभत, स्वकीयं च किञ्चित् प्रभावं प्रकटीकृतवान्। सती मार्गे गच्छन्ती…

सती असंख्याः अनुपमाः शक्तीः अपश्यत्, यासु सरस्वती लक्ष्मी च आसन्। ब्रह्मादयः देवाः येन येन रूपेण प्रकटिताः, तासां तनुः तेन तेन अनुरूपा आसीत्।

यत्र यत्र सा अपश्यत्, तावन्तः श्रीरामाः दृष्टाः, तेषु च सर्वे देवाः स्वशक्तिभिः सहिताः आसन्। चराचरस्य संसारस्य सर्वाणि जीवानि अनेकप्रकाराणि सा अपश्यत्। देवाः बहुभिः वेषैः प्रभुम् अर्चयन्ति स्म, परम् रामस्य रूपम् अन्यत् न दृष्टम्। बहवः…

तदा सती महेशस्य समीपे गता, स च स्मित्वा तां कुशलं पप्रच्छ - सर्वं सत्यं कथय, केन प्रकारेण त्वया परीक्षा गृहीतेति।

सती रघुबीरस्य रामस्य प्रभावं विचिन्त्य भयवशतः शिवाय सत्यम् अगोपयत्। "हे प्रभो, न किञ्चित् परीक्षाम् अकरवम्। त्वया इव प्रणामम् अकरवम्।" "यत् त्वया उक्तं तत् अनृतं न भवितुम् अर्हति; मम मनसि तस्मिन् अत्यन्तं प्रतीतिः अस्ति।" ततः शङ्करः…

तदा शङ्करः प्रभोः पादयोः शिरः ननाम। रामं स्मरतः हृदये इयं मतिः आगता। "अस्मिन् शरीरे सत्या सह मम सङ्गमः न भवेत्" इति शिवः मनसि एतद् सङ्कल्पम् अकरोत्। एवं विचिन्त्य मतिस्थिरः शङ्करः रघुवीरं रामं स्मरन् स्वगृहं प्रति अगच्छत्। गच्छतः तस्य…

सती हृदये अनुमानं कृतवती यत् सर्वज्ञः शिवः सर्वम् अजानात् - अहं शम्भोः प्रति कपटम् अकरवम्, स्त्री स्वभावतः जडा अज्ञा च। पश्यतु, प्रेम्णः रीतिः कियन्ती भला - जलं दुग्धेन सह मिलित्वा दुग्धवत् विक्रीयते, परन्तु यदा कपटस्य आम्लता तत्र पतति…

हृदये स्वकीयं कृत्यं चिन्तयन्ती सा शोकाकुला अभवत्, तस्याश्च चिन्ता असीमा निरूपणातीता। शिवः करुणासिन्धुः परमगाम्भीरः, सः मम अपराधं प्रकटं नाकथयत्। भवानी शंकरस्य वदनं विलोक्य हृदये व्याकुला सती चिन्तयामास, प्रभुः मां त्यक्तवानिति। स्वीयं…

तदा सती कैलासे निवसति स्म, तस्याश्च मनसि अतिशयः शोकः आसीत्। कश्चित् अपि तद्रहस्यं न जानाति स्म, प्रतिदिनं च तस्यै युगसदृशं व्यतीयते स्म।

प्रतिदिनं नवः शोकः सत्याः हृदये भारकः भवति स्म: कदा अहं इमं दुःखसागरं तरिष्यामि? अहं रघुपतिम् अपमानितवती, पत्युः वचनं च मृषा इति अमन्यम्। तत् फलं विधाता मह्यं प्रायच्छत्; यत् योग्यम् आसीत् तत् एव अकरोत्। इदानीं हे विधाता, एतत् ते न…

तत्र हे सर्वदर्शिन् प्रभो मां शृणु त्वरितं तादृशमुपायं कुरु येन विना श्रमेण मे मरणं भवेत् अहं च दुःसहात् विपत्तेर् विमुच्येत।

एवं प्रजापतेः कन्या सती दुःखिता आसीत्, यां कथनातीतं भयंकरं गुरु दुःखं प्राप्तम्। यदा सप्ताशीतिसहस्राणि वर्षाणि व्यतीतानि, तदा अविनाशी शम्भुः समाधिं त्यक्तवान्। शिवः रामनाम स्मर्तुं प्रारब्धवान्, सती च अवगच्छत् यद् जगतः पतिः प्रबुद्धः…

किन्नराः नागाः सिद्धाः गन्धर्वाः च, पत्नीभिः सहिताः सर्वे देवाः प्रस्थितवन्तः। विष्णुं ब्रह्माणं महेशं च विहाय सर्वे देवाः विमानानि निर्माय प्रस्थितवन्तः। सती व्योम्नि विमानानि नानाविधानि सुन्दराणि गच्छन्ति अपश्यत्। देवस्त्रियः मधुराणि…