Adhyaya 72
Vṛṣṇivaṃśa–Anukīrtana (Enumeration of the Vṛṣṇi Lineage) — Questions on Viṣṇu’s Human Descent
अस्याध्याये सूतः वृष्णिवंशसम्बद्धान् मानुषरूपधारिणो दिव्यान् वंशवीरान्—सङ्कर्षणं वासुदेवं प्रद्युम्नं साम्बमनिरुद्धं च—क्रमेणानुकीर्तयति। ततः सप्तर्षयः कुबेरो नारदः धन्वन्तरिर्महादेवो विष्णुश्च सह देवगणैः साक्षिणः सहभागीभूताश्च निर्दिश्यन्ते, येन वंशकथायाः पावनः सभासन्दर्भः सूचितः। अनन्तरं ऋषयः पृच्छन्ति—कस्माद् विष्णुः पुनःपुनर्मनुष्येषु प्रादुर्भवति, किमर्थं ब्राह्मणक्षत्रियपरिसरेषु अवतीर्णः, कथं जगन्नियन्ता गोपत्वं गृह्णाति, गर्भं प्रविशति, तथापि त्रिविक्रम-वामनादिदृष्टान्तेन लोकधर्मप्रतिष्ठापक एव भवति। एवं वंशानुकीर्तनं च अवतारतत्त्वविचारप्रश्नाश्च समन्विताः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः // ७१// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत / संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्तनं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः। सूत उवाच—मनुष्यप्रकृतीन् देवान् कीर्त्यमानान् निबोधत; संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च॥
Verse 2
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः / सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्तिताः। सप्तर्षयः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा॥
Verse 3
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा / नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च / आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान् धन्वन्तरिस्तथा। नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च॥ आदिदेवस्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः॥
Verse 4
ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति / भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
ऋषय ऊचुः—विष्णुः किमर्थं संभूतः? स्मृताः संभूतयः कति? भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः?
Verse 5
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते / पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते। पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्॥
Verse 6
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः॥
Verse 7
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः / कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
श्रोतुमिच्छामहे सम्यक् वद, कृष्णस्य धीमतः कर्मणाम् आनुपूर्वीं च, ये च प्रभो प्रादुर्भावाः।
Verse 8
या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि / कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
या वास्य प्रकृतिः तात, तां च अस्मान् वक्तुमर्हसि; कथं स भगवान् विष्णुः सुरेश्वरिनिषूदनः।
Verse 9
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः / अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वम् आगतः; अमरैः आवृतं पुण्यं, पुण्यकृद्भिः अलङ्कृतम्।
Verse 10
देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः / देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
देवलोकं किम् उत्सृज्य मर्त्यलोकम् इह आगतः; देवमानुषयोः नेता, धातुः यः प्रसवो हरिः।
Verse 11
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् / यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
किमर्थं दिव्यम् आत्मानं मानुष्ये समवेशयत्; यः चक्रं वर्तयति एकः, मनुष्याणां मनोमयम्।
Verse 12
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः / गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः । गोपायनं यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम् ॥
Verse 13
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः / महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत् प्रभुः । महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह ॥
Verse 14
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः / येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः । येन लोकान् क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः ॥
Verse 15
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् / ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
स्थापिता जगतो मार्गाः त्रिक्रमं वपुराहृतम् । ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः ॥
Verse 16
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः / पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः । पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ॥
Verse 17
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः / पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
यः पुरा अनलो भूत्वा तौर्वः संवर्तको विभुः, पातालस्थोऽर्णवे गतः तोयमयं हविः पपौ।
Verse 18
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः / सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः, सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे।
Verse 19
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् / एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्, एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्।
Verse 20
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये / सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये, सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः।
Verse 21
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः / उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः / यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः; उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः, यः शेते शाश्वतं योगम् आच्छाद्य तिमिरं महत्।
Verse 22
सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् / शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
अदितिः पुरा तपःप्रकर्षात् दिव्यं सुरारणीगर्भं अधत्त; स एव गर्भावमानात् शक्रं दैत्यगणं च भृशं निरुद्धवान्।
Verse 23
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् / कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
यः लोकपदानि पदानि कृत्वा तान् दैत्यान् सलिलेशयान् अकरोत्; देवांश्च त्रिदिवदेवान् कृत्वा पुरुहूतमेव सुरेशं चकार।
Verse 24
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा यथाशास्त्रम्।
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् / प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
आहवनीयाग्निं वेदीं कुशं स्रुवं च, प्रोक्षणीयं श्रुतं च, आवभृथ्यं तथैव च—एतानि सम्यक् उपकल्पयत्।
Verse 26
अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे / हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि / भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
यः मखे हव्यभागप्रदानात् ऋषींश्च अकरोत्; हव्यादान् सुरान्, कव्यादान् पितॄंश्च अकरोत्; यज्ञकर्मणि यज्ञविधिना भोगार्थं यः यज्ञः।
Verse 27
यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि / यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
यूपान् समिधः स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि । यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान् ॥
Verse 28
सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् / विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
सदस्यान् यजमानांश्च ह्यश्वमेधान् क्रतुत्तमान् । विचित्रान् राजसूयादीन् पारमेष्ठ्येन कर्मणा ॥
Verse 29
उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् / क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
उद्गात्रादीन् च यः कृत्वा यज्ञान् लोकान् अनुक्रमम् । क्षणान् निमेषान् काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च ॥
Verse 30
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा / ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
मुहूर्त्ताः तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा । ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु ॥
Verse 31
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् / मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् । मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम् ॥
Verse 32
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः / त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
त्रयो वर्णाः, त्रयो लोकाः, त्रैविद्यं, पावकास्त्रयः; त्रैकाल्यं, त्रीणि कर्माणि, तिस्रो मात्रा, गुणास्त्रयः।
Verse 33
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा / सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा; सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना।
Verse 34
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः / गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः; गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः।
Verse 35
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् / चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम्; चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।
Verse 36
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः / दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः; दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः।
Verse 37
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः / यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिः, युगेशाः क्षणदाचारिणः। यः परं श्रूयते देवः, यः परं श्रूयते तपः॥
Verse 38
यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् / आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
यः परं तमसः प्रोक्तः, यः परं परमात्मवान्। आदित्यादिस्तु यो देवो, यश्च दैत्यान्तको विभुः॥
Verse 39
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः / सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
युगान्तेष्वन्तकः यश्च, यश्च लोकान्तकान्तकः। सेतुः यो लोकसेतूनां, मेधः यो मध्यकर्मणाम्॥
Verse 40
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् / सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
वेद्यो यो वेदविदुषां, प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्। सोमभूतस्तु भूतानाम्, अग्निभूतोऽग्निवर्चसाम्॥
Verse 41
मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् / विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
मनुष्याणां मनुर्भूतः, तपोभूतस्तपस्विनाम्। विनयो नयतृप्तानां, तेजस्तेजस्विनामपि॥
Verse 42
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि / आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर् गतिमतामपि। आकाशप्रभवो वायुर् वायुप्राणो हुताशनः॥
Verse 43
देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः / रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
देवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः। रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते॥
Verse 44
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते / अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरुच्यते। अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसंभवः॥
Verse 45
शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा / तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
शुक्राद्गर्भः समाभवद्रसमूलेन कर्मणा। तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते॥
Verse 46
गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते / शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
गर्भोऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते। शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्॥
Verse 47
भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ / कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
भावौ रसानुगौ प्रोक्तौ, वीर्ये शशिपावकौ। कफवर्गे भवेत् शुक्रं, पित्तवर्गे च शोणितम्॥
Verse 48
कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् / देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
कफस्य हृदयं स्थानं, नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्। देहस्य मध्ये हृदयं, मनसः स्थानमित्यपि स्मृतम्॥
Verse 49
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
नाभिश्चोदरसंस्था तु, तत्र देवो हुताशनः। मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः, कफः सोमो विभाव्यते॥
Verse 50
पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् / एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
पित्तमग्निरिति स्मृतं, जगदग्नीषोमात्मकम्। एवं प्रवर्तिते गर्भे, वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे॥
Verse 51
वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना / स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
वायुः प्रवेशं चकार, परमात्मना सह संगतः। स पञ्चधा शरीरस्थो, विद्यते वर्धयेत् पुनः॥
Verse 52
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च / प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च। प्राणोऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते॥
Verse 53
अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः / व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
अपानः पश्चिमं कायम् उदानोऽर्द्धं शरीरिणः। व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसन्धिषु॥
Verse 54
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा / पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्॥
Verse 55
सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे / पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
सर्वेन्द्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे। पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्॥
Verse 56
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते / ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्तते। ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठोऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्॥
Verse 57
संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः / इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
संग्राह्यविषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः । इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः ॥
Verse 58
नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः / एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
नैधनेऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः । एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान् ॥
Verse 59
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् / श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् । श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम् ॥
Verse 60
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते / विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते । विष्णोरुत्पत्तिमाश्चर्यं कथयस्व महामते ॥
Verse 61
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् / प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः / कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् । प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः । कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते ॥
Verse 62
सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
सूत उवाच—अहं वः महात्मनः प्रादुर्भावं कीर्तयिष्यामि।
Verse 63
यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः / भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
यथा भगवान् महातपाः मानुषेषु बभूव, भृगुशापेन मानुषे भृगुस्त्रीवधदोषेण।
Verse 64
जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये / तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
जायते च युगान्तेषु देवकार्यर्थसिद्धये; तस्य विष्णोः दिव्यां तनुं मे गदतः निबोधत।
Verse 65
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः / कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह / भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः धर्मव्यवस्थानं कर्तुं मानुषेष्विह जायते—भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च।
Verse 66
ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् / एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
ऋषय ऊचुः—कथं देवासुरकृते तद्व्याहारम् अवाप्तवान्? एतद् वेदितुम् इच्छामो देवासुरं वृत्तं कथम्।
Verse 67
सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
सूत उवाच—देवासुरयोः यथावृत्तं वदतः तद् निबोधत।
Verse 68
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति / बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः प्राक् त्रैलोक्यं प्रशासति; बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्।
Verse 69
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह / युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
तेषां देवानामसुरैः सह परं सख्यमासीৎ; युगाख्याः दश संपूर्णाः, जगदव्याहतं ह्यभवत्।
Verse 70
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् / बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
तयोर्निदेशस्थायिनो देवासुराश्चाभवन्; बद्धे बलौ ततो विवादः सुदारुणः संप्रवृत्तः।
Verse 71
देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् / तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
देवासुराणां तदा घोरः क्षयकरो महान्; द्वीपनिमित्तं तेषां वै संग्रामाः बहवोऽभवन्।
Verse 72
वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः / नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
अस्मिन् वराहकल्पे दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः। नामतः तु समासेन शृणुध्वं तान् मया विवक्षतः॥
Verse 73
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः / तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
प्रथमो नारसिंहः स्यात् द्वितीयो वामनः स्मृतः। तृतीयो वाराहोऽथ चतुर्थोऽमृतमन्थनः॥
Verse 74
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः / षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
पञ्चमः संग्राम इति सुघोरस्तारकामयः। षष्ठोऽऽडीबकः प्रोक्तः सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः॥
Verse 75
अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः / वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
अष्टमोऽन्धकारः प्रोक्तो नवमो ध्वज उच्यते। दशमो वार्त्र इत्युक्तो घोरः, पश्चात् हलाहलः स्मृतः॥
Verse 76
स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
एतेषां द्वादशकः स्मृतः, घोरः कोलाहलोऽपरः। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः॥
Verse 77
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते / हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
वामनेन बलिर्बद्धः त्रैलोक्याक्रमणे कृते । हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते ॥
Verse 78
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः / दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः । दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः ॥
Verse 79
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने / विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने । विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः ॥
Verse 80
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये / भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये । भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः ॥
Verse 81
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना / अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना । अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम् ॥
Verse 82
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु / अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
त्रिपुरे त्र्यम्बकेण सर्वे दानवाः निहताः। अथ अन्धकारिके दैत्याः सुराश्च राक्षसाश्चापि (समभवन्)।
Verse 83
जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः / सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
देवमानुष्यैः पितृभिश्च संगताः ते जिताḥ। सवृत्रान् दानवान् चापि संगतान् कृत्स्नशः तान् (जितवन्तः)।
Verse 84
जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः / हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
विष्णुसहायेन तेन वर्धितः महेन्द्रः (तान्) जघ्ने। महेन्द्रेण ध्वजे हतः मयाछत्रश्च योगवित्।
Verse 85
ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः / दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
ध्वजलक्षं समाविश्य महानुजः विप्रचित्तिः। दैत्यान् दानवान् चापि संहतान् तान् कृत्स्नशः (अजयत्/जघ्ने)।
Verse 86
जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा / रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
जयद्धालाहले सर्वैः देवैः परिवृतो वृषः (अजयत्)। रजिः कोलाहले दैत्यैः परिवृतः सर्वान् (अजयत्)।
Verse 87
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः / एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारैस्तु दैवतैः । एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु ॥
Verse 88
सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह / हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
सुरासुरक्षयकराः प्रजानामशिवाश्च ह । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ ॥
Verse 89
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः / अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसप्ततिः । अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत् ॥
Verse 90
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः / षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः । षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च ॥
Verse 91
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह / प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह । प्रह्लादो निर्जितोऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः ॥
Verse 92
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः / दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
इन्द्रास्त्राणि तव विख्यातानि, असुराणां महौजसाम्। दैत्यैः संस्थितमिदं सर्वं दशयुगं किलाभवत्॥
Verse 93
अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः / त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनरशपत्। महेन्द्रः बलिं ह्यभ्ययाद् बलेन, त्रैलोक्यमिदमव्यग्रम्॥
Verse 94
प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् / पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
प्रह्लादस्य हृते तस्मिन् त्रैलोक्ये कालपर्ययात्। पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्॥
Verse 95
ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् / यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
ततोऽसुरान् परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत्। यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरान् अब्रवीत्॥
Verse 96
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः / स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः। स्थातुं न शक्नुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्॥
Verse 97
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
Verse 98
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
Verse 99
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
Verse 100
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
Verse 101
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
Verse 102
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै / जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
ततः देवाः क्रोधसंयुक्ता दानवान् अभिसृत्य वै । तान् जघ्नुः; ते तैर्वध्यमानाः काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ॥
Verse 103
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् / समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
ततः काव्यस्तु तान् दृष्ट्वा देवैरभिद्रुतान् द्रुतम् । संत्रस्तान् समरक्षत देवेभ्यः दितेः सुतान् ॥
Verse 104
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् / तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
काव्यः स्थितान् देवतान् दृष्ट्वा तत्र दैवमचिन्तयत् । ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ततो तान् उवाच ॥
Verse 105
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः / बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः । बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः ॥
Verse 106
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः / तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
महासुराः द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः । तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः ॥
Verse 107
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् / नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
किञ्चित् शिष्टाः स्थ यूयं वै, स्वयमेव तु स्वल्पयुद्धे। अहं तु वो नीतिं विधास्यामि; कश्चित्कालः प्रतीक्ष्यताम्॥
Verse 108
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च / अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
अहं महादेवं यास्यामि मन्त्रार्थे विजयाय च। होता अग्निम् आप्याययेत्; एष मेत्रैर्दहिष्यति॥
Verse 109
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् / युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
ततोऽहं यास्यामि देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम्। युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः॥
Verse 110
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने / न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने। न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम॥
Verse 111
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् / योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात् प्राप्य महेश्वरात्। योत्स्यामहे पुनर्देवान्; ततः प्राप्स्यथ वै जयम्॥
Verse 112
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः / न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
ततः ते कृतसंवादाः देवानूचुः ततोऽसुराः—न्यस्तशस्त्राः वयं सर्वे; लोकान् यूयं क्रमन्तु वै।
Verse 113
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने / प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ताः वल्कलैर्वने; प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यादृतं तु तत्।
Verse 114
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह / न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वराः मुदिताश्च ह; न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान् वै जग्मुः यथागतान्।
Verse 115
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् / निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
ततः तान् अब्रवीत् काव्यः—कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम्; निरुत्सुकाः तपोयुक्ताः, कालः कार्यार्थसाधकः।
Verse 116
पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः / स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
पितुर्मम आश्रमस्थाः वै संप्रतीक्षत दानवाः; स संदिश्य सुरान् काव्यः महोदेवं प्रपद्य च।
Verse 117
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् / मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम्— हे देव, बृहस्पतौ ये मन्त्राः न सन्ति, तान् मन्त्रान् अहम् इच्छामि।
Verse 118
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् / एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
देवानां पराभवाय असुरेषु च अभयावहान्— एवमुक्तो देवः अब्रवीत्— हे द्विज, मन्त्रान् इच्छसि वै?
Verse 119
व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः / पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
मयोद्दिष्टं व्रतं चर; ब्रह्मचारी समाहितः। पूर्वं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूमं अवाक्शिराः।
Verse 120
यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि / तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
यदि पास्यति, भद्रं ते— मत्तः मन्त्रम् अवाप्स्यसि। तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः।
Verse 121
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत / व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
देवस्य पादौ संस्पृश्य बाढम् इत्यभाषत— हे देव, यथोद्दिष्टोऽस्मि वै प्रभो, अहं व्रतं चरामि।
Verse 122
ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् / असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
ततो देवेन नियुक्तः कुण्डधारोऽस्य धूमकृत् । असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्शुक्रे गते तदा ॥
Verse 123
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे / तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्मचर्यं महेश्वरे । तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः ॥
Verse 124
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् / प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् । प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ॥
Verse 125
दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः / उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः । उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततोऽभवन् ॥
Verse 126
न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते / संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
न्यस्ते शस्त्रेऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते । संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः ॥
Verse 127
अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः / चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
अनाचार्याः स्म भद्रं वः, विश्वस्ताः तपसि स्थिताः। चीरवल्काजिनधराः, निष्क्रियाः निष्परिग्रहाः॥
Verse 128
रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन / अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन। अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्॥
Verse 129
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् / दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम्। दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्॥
Verse 130
तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् / अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान्। अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्॥
Verse 131
तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा / देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
ततस्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा। देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्॥
Verse 132
संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः / ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
संस्तभ्य शीघ्रं संरम्भादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः । ततः संस्तम्भितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत् ॥
Verse 133
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् / गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् । गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत ॥
Verse 134
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर / एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर । एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः ॥
Verse 135
विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् / एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचोऽवदत् । एषा त्वां विष्णुना सार्द्धं दहामि मघवन् बलात् ॥
Verse 136
मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् / तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् । तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः ॥
Verse 137
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत / इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत । इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो ॥
Verse 138
विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् / ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् । ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः ॥
Verse 139
अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः / तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः । तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा ॥
Verse 140
त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् / क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् । क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः ॥
Verse 141
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः / ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः । ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा ॥
Verse 142
यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता / तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
यस्मात् त्वया धर्मं जानता अवध्याः स्त्री निषूदिता; तस्मात् त्वं वै सप्तकृत्वः मनुष्येषु प्रपद्यसे।
Verse 143
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः / सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
तस्य तेनाभिशापेन धर्मे नष्टे पुनः पुनः; सर्वलोकहितार्थाय मानुषेष्विह जायते।
Verse 144
अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् / समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
अनुव्याहृत्य विष्णुं स तदादाय शिरः स्वयम्; समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्।
Verse 145
एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् / यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम्; यदि कृत्स्नो मया धर्मः चरितो ज्ञायतेऽपि वा।
Verse 146
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् / सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम्; सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा।
Verse 147
तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् / ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
तदा तां शीताभिरद्भिः प्रोक्ष्य स उवाच— “जीव, जीव” इति। ततः सर्वभूतानि तां सुप्तोत्थितामिव दृष्ट्वा विस्मितानि।
Verse 148
साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः / दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
“साधु साधु” इत्यदृश्यानां वाचः दिशः सस्वनुः। एवं संजीवितां तां देवीं भृगुणा दृष्ट्वा तदा।
Verse 149
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् / असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत्। असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी तदा संजीविता।
Verse 150
दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः / प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
तां दृष्ट्वा शक्रोऽथ काव्यभयात् शर्म न लेभे। ततः इन्द्रो जयन्तीं स्वसुतां प्रजागरे।
Verse 151
प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः / एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
पाकशासनः स मतिमान् स्वां कन्यां वाक्यमुवाच— “एष काव्यो ह्यनिन्द्राय दारुणं तपश्चरति।”
Verse 152
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् / गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् । गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे ॥
Verse 153
तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता / देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
तैस्तैर्मनोऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता । देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी ॥
Verse 154
सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् / पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् । पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा ॥
Verse 155
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी / गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी । गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः ॥
Verse 156
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः / पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः । पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके ॥
Verse 157
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा / एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतोऽभवत् तदा । एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केनचित् ॥
Verse 158
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । तेजसा वापि विबुधान् सर्वानभिभविष्यसि ॥
Verse 159
यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन / सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
यच्च किञ्चिन्मम ब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन । साङ्गं च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा ॥
Verse 160
प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् / सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् । सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि ॥
Verse 161
एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः / प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः । प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ ॥
Verse 162
एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः / हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
एतान् वरान् लब्ध्वा काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः। हर्षात् तस्य महेशितुः दिव्यं स्तोत्रं प्रादुर्बभौ॥
Verse 163
तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् / नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
तदा तिर्यक्स्थितः स एव नीललोहितं तुष्टुवे। नमोऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे॥
Verse 164
लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते / कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते। कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च॥
Verse 165
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे / उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे। उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे॥
Verse 166
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे / निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे। निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च॥
Verse 167
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च / गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च । गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च ॥
Verse 168
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च / सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च । सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे ॥
Verse 169
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च / सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च । सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे ॥
Verse 170
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च / निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च । निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च ॥
Verse 171
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च / महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च । महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च ॥
Verse 172
हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च / धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च । धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च ॥
Verse 173
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च / दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा / मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च । दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा । मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च ॥
Verse 174
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च / कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च । कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च ॥
Verse 175
वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च / आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च । आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे ॥
Verse 176
सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च / अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च । अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा ॥
Verse 177
बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च / रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च । रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये ॥
Verse 178
चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च / शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च । शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे ॥
Verse 179
अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे / क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे । क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च ॥
Verse 180
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे / पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे । पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च ॥
Verse 181
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च / अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च । अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे ॥
Verse 182
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते / महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते । महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च ॥
Verse 183
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने / भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने । भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते ॥
Verse 184
अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च / दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च । दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमोऽस्तु ते ॥
Verse 185
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः / प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः । प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च ॥
Verse 186
वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः / स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः । स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च ॥
Verse 187
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः / वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः। वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च॥
Verse 188
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः / अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः। अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौषधाय च॥
Verse 189
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः / तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः। तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च॥
Verse 190
अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च / सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च। सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः॥
Verse 191
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च / जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च। जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः॥
Verse 192
अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च / तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
अव्यक्ताय महते भूताय इन्द्रियाय च, तन्मात्राय महते च—तत्त्वात्मने तुभ्यं नमः।
Verse 193
नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च / शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
नित्याय अलिङ्गाय सूक्ष्माय च इतराय च, शुद्धाय विभवे च—नित्यात्मने तुभ्यं नमः।
Verse 194
नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु / सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
नमस्ते त्रिषु लोकेषु, स्वरन्तेषु भुवादिषु; सत्यान्तेऽहर्महाराद्येषु चतुर्षु च नमोऽस्तु ते।
Verse 195
नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो / मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
मया ह्यस्मिन् नामस्तोत्रे यदसद्व्याहृतं प्रभो; मद्भक्त इति ब्रह्मण्य, सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि।
Frequently Asked Questions
The Vṛṣṇi/Yādava-associated lineage is foregrounded through the named vaṃśa-vīras—Saṃkarṣaṇa, Vāsudeva, Pradyumna, Sāṃba, and Aniruddha—serving as a structured entry into the Kṛṣṇa-centered clan register.
The ṛṣis ask why the supreme Viṣṇu repeatedly assumes human birth—entering a womb, adopting social roles (including cowherd life), and appearing among praised brahmin-kṣatriya contexts—despite being the cosmic regulator.
It supplies a doctrinal contrast: the same deity who establishes cosmic pathways as Trivikrama is also capable of intimate human embodiment, thereby legitimizing Kṛṣṇa’s historical-līlā as continuous with universal sovereignty.