Anuvaka 9
ऋतस्य स्थैर्यं जीवनस्य च रक्षणं च—युग्मितेन विश्वव्यवस्थया तथा च लक्षितैः आथर्वणरक्षोभिः (पौष्टिक्यं, विमोचनं, भैषज्यं, प्रतिहिंसाप्रतिषेधश्च) इति प्रमुखविषयः। उपविषयाः—(१) सूर्यचन्द्रयोः चक्रे कालगणनायाः ऋताधारत्वं च, (२) अग्निः धनप्रतिष्ठापकः गृहपालकश्च, (३) वरुणस्य पाशः—पापात् बन्धनात् संकोचाच्च विमोचनम्, (४) शीघ्रगामि स्वस्ति—गमने सुरक्षितमार्गः जयश्च, (५) इन्द्रः सर्वदा आह्वेयः सहायः त्राता च, (६) रुद्रस्य वह्नौ अप्सु च भैषज्ये च अन्तर्व्याप्तिः।
Suktas in Anuvaka 9
Sukta 81
अयं सूक्तः यजमानं सूर्यचन्द्रयोः युगलयोः गतिभ्यां समन्वयति। तयोः पूर्वापरमार्गं चक्रवत् पुनर्नवत्वं च ऋतस्य (विश्वव्यवस्थायाः) तथा कालगणनायाः स्थैर्यस्य मूलं दर्शयति। ततः सा ब्रह्माण्डनियमिता गृहसमृद्धौ—विशेषतः दर्शे (अमावास्यायां)—नियुज्यते; धनधान्यपशुप्रजासु सर्वतः परिपूर्णत्वं, रक्षितं वर्धनं च याचते।
Sukta 82
अथर्ववेदस्य ७.८२ सूक्तं पौष्टिकं, अग्निदेवताप्रधानं (सहदेवताभिः) यज्ञवर्धनाय प्रवर्तते। एतत् सूक्तं यज्ञमेव दृढीकृत्य यजमानस्य गृहे धनं—विशेषतः पशवः, स्पर्धाजयलाभाः, मङ्गलसमृद्धयश्च—निवसन्त्विति प्रार्थयते। अनुष्ठानसिद्धिं च विश्वनियमेन (उषाः → सूर्यः → अहः) संबध्नाति; देवान् यज्ञं नेतुं प्रेरयति, यत्राज्यधाराः प्रचुराः स्रवन्ति, अग्निः च वह्निः ऋतस्य स्थापयिता च भवति।
Sukta 83
एषः संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः ऋतस्य प्रभुं पाशधारिणं वरुणं प्रार्थयते यत् स उपासकं सर्वविधबन्धेभ्यः प्रमुञ्चतु—नैतिकदोषात्, न्याय-सामाजिकनिग्रहात्, तथा च “वरुणस्य पाशः” इति मन्यमानात् शारीरव्याधेः। पूतासु आपःसु वरुणस्य “हिरण्यगृहे” च प्रतिष्ठितोऽयं स्तोत्रः बन्धान् नाम्ना निर्दिश्य (ऊर्ध्व-मध्य-अधोबन्धान्) विमोचयति, पुरुषं अनागसं कृत्वा अदितिसदृशीं स्वातन्त्र्यस्थितिं पुनः स्थापयति।
Sukta 84
एषः संक्षिप्तः त्रिमन्त्रः सूक्तः रक्षोभैषज्यात्मकः मन्त्रः अस्ति। अत्र अग्निः क्षत्रभृत् (जातवेदाः) इति प्रज्वाल्य गृहं परितो रक्षावेष्टनेन परिवेष्टयति, रोगं विमोचयति, तथा गयां (प्राणाधारं) द्रव्याणि च रक्षति। ततः इन्द्रस्य क्षत्रं ओजश्च आश्रित्य शत्रून् प्रतिहन्ति, विस्तीर्णं सुरक्षितं देशं विवृणोति, अन्ते च शत्रूणां तीव्रया आक्रामकया निष्कासनक्रियया समाप्यते। एवं अग्नेः शुद्धिकरः परिधिः इन्द्रस्य च युद्ध्य-मार्गशोधनं मिलित्वा रोगभयवर्जितं सुरक्षितं गृह्यं क्षेत्रं स्थापयतः।
Sukta 85
एष एकऋचः पौष्टिकः सूक्तः तार्क्ष्यं—शीघ्रं देवप्रेरितं संग्रामजयिनं शक्तिं—स्वस्त्यर्थं आह्वयति। अरिष्टनेमिं रथानां तरुतारं इति स्तुत्वा, अयं मन्त्रः अरिष्टगमनं सुरक्षितं पन्थानं च स्पर्धायां गतिसिद्धिं च साधयितुं, यात्रायै धावने संग्रामगत्यै च अपोत्प्रतिषेधक-रक्षारूपेण प्रयुज्यते।
Sukta 86
एष एकऋचः त्रिष्टुभः सूक्तः संक्षिप्तः पौष्टिक आह्वानः, यत्र इन्द्रः पुनःपुनः त्राता अविता च इति सम्बोध्यते, तथा च सः “हावे-हावे” सर्वस्मिन् आह्वाने आह्वातुं सिद्धः इति प्रतिपाद्यते। अस्य प्रभावः संहत-नामोच्चारणे निहितः—शूरः, शक्रः, पुरुहूतः, मघवान्—इति; अन्ते च समुदायस्य कृते स्वस्तिं (कल्याणं, शुभ-सुरक्षा) स्थापयतु इति प्रत्यक्षं प्रार्थ्यते।
Sukta 87
एष एकऋचः त्रिष्टुभो मन्त्रः रुद्रं सर्वव्यापिनं देवशक्तिं निर्दिशति—योऽग्नौ, अप्सु, तथा भेषजेषु ओषधीषु वल्लीषु च अन्तर्निहितः। सर्वान् लोकान् यः सम्यक् व्यवस्थितवान् इति रुद्रं विश्वविधातारं अभ्युपगम्य जप्ता तं शमयति; तेन जलस्य तथा वनस्पतिभेषजस्य चिकित्साशक्तिः प्रमाणीकृता प्रवर्तिता च भवति। अयं मन्त्रः शान्तिसूत्ररूपः—उग्रं रुद्रं प्रशम्य प्रकृतिमाध्यमैः अन्तर्वर्तिनं भिषजं करोति।
Sukta 88
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः सर्पविषं शत्रुत्वेन प्रवृत्तं मन्यमानः—“शत्रुः विषेन विषं संमिश्रयति” इति—तत् पीडितात् अपसारयति, निवर्तयति च। गरुत्मन्/तार्क्ष्य (गरुड) इति सर्पप्रतिषेधपरम्परायां अयं मन्त्रः तीक्ष्णोऽपोत्पातनादेशः—विषं निष्कासय, तत् सर्पकर्तृत्वे प्रत्यावर्तय, आक्रमणं च निष्प्रभावं कुरु।
Sukta 89
अयं चतुर्ऋचः अथर्वणीयः सूक्तः पौष्टिक-भैषज्यरूपः मन्त्रः, यः अग्नेः प्रज्वालन-शक्त्या साधके रोगिणि वा वर्चः (तेजस्विता), प्रजा (जनन-समृद्धिः), आयुः (दीर्घजीवनम्) च प्रतिष्ठापयति। अस्मिन् शुद्धि-पोषणयोः प्रतिमाः समन्विताः—दिव्याः आपः, क्षीरसारः इति—तथा अग्निकर्मणि तादात्म्यं (समिध्-इन्धन-दीप्ति) च। लब्धं पदं वर्चश्च न नश्येत् इति, इन्द्रेण विशेषतः विश्वैश्च देवैः अनुमोदनं साक्षित्वं च याचते।
Sukta 90
एषः संक्षिप्तः त्रिमन्त्रः सूक्तः अथर्वणीयो मन्त्रः, यः द्वाभ्यां सम्बद्धाभ्यां प्रयोजनाभ्यां प्रवर्तते—प्रथमं, प्रतिद्वन्द्विनः बलं तेजश्च भङ्क्त्वा तस्य सञ्चितां शक्तिं धनं च कर्तुरेव पक्षे विनियोजयितुम्; द्वितीयं, पुरुषस्य उपस्थसम्बद्धां क्लेशकरां विकृतिं शमयितुं—यत् तानितं तत् अवस्रंसय, यत् उदुत्थितं तत् अवतारय इति, अर्थात् पीडाकरं तानं वा वैकल्यं वा सम्यक् स्थापयितुम्। अस्य प्रभावः मुख्यतः मन्त्रवाचः क्रियाशक्तिः; इन्द्रवरुणीयाधिकारसदृशेन बाधक-छेदक-प्रतिमाभिः सह, शरीरं प्रति प्रत्यक्षाज्ञारूपेण प्रवर्तते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.