Anuvaka 1
प्राथमिकविषयः—शत्रुवाक्-शत्रुशक्तीनां प्रतिषेधनियन्त्रणं, तथा सामाजिकप्रतिष्ठा-समृद्ध्यर्थं कर्माणि। उपविषयाः—(१) अभिषिक्ताः आपः (आपः) रक्षोपायत्वेन। (२) शाप-द्वेष-अभिचाराणां प्रेषकमेव प्रति परावर्तनं (परावहनम्)। (३) सौहार्दाय शान्तिः—मधुरा प्रभाविनी वाक्, श्रवणस्य च रक्षणम्। (४) स्वप्नदोषः मृत्युसम्बद्धशक्तिरूपः, तस्य शमन-निवारणम्। (५) पौष्टिक-सौभाग्यं—धनस्य ‘नाभिः’ भवितुं, सखिजनसमूहस्य ऐक्यं च।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अयं सूक्तः अभिषिक्ताभिर् आपोभिर् अपोत्पातन-तन्त्रं प्रयुङ्क्ते—येन शत्रुकृतं मायाकर्म द्वेषोऽथ पीडा च ज्ञायते, भिद्यते, निवर्त्य च प्रेषकमेव प्रति प्रतिहन्यते। अत्र “मर्दन-नाशन”रूपा उग्र-निष्कासन-मन्त्राः अथर्वणीयेन च मतिना सह योज्यन्ते—यथा अप्सु निहितं तेजोऽग्निरिव शुद्धिं शस्त्रीकरोति। अन्ते च रक्षिते जन एषः प्रयोगः क्षत्रं (आज्ञाशक्तिं) वर्चश्च (दीप्तिं) प्रतिष्ठापयति।
Sukta 2
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः सामाजिकसौहार्दाय शान्तिमन्त्ररूपेण प्रयुज्यते। स वैरभावं दुष्टमनस्कतां च निरस्य, वाचं बलवतीं मधुरां मधुस्वाद्वीं लोकप्रसिद्धां च प्रतिष्ठापयति। श्रोत्रमार्गं च रक्षति—यथा शुभानि वचनानि श्रूयन्ते, नाशुभानि निमित्तानि। अन्ते च प्रस्तरपूजनपूर्वकं यज्ञस्थानं संस्करोति, विधिवत् पवित्रेण ऋतक्रमेण कर्मणः प्रतिष्ठां करोति।
Sukta 3
अयं सूक्तः स्वयमात्मस्तुतिरूपोऽथर्वणीयः पौष्टिकः मन्त्रः। वक्ता धनस्य शिरस्त्वं तथा सहचराणां मध्ये पूर्वत्वं स्वस्य प्रतिजानाति। स च पोषकानां प्रवाहं रक्षति—बन्धनविमोचनं, शिशिरसिक्तिं/आर्द्रतां, तथा मातरिश्वनः प्राणवायोः प्रवर्तनम्। अन्ते महासमुद्ररूपेण विश्वव्याप्तपूर्णतया सह शीतल-चिकित्सकात्मैक्यं कृत्वा हृदयं प्राणं च स्थिरीकरोति।
Sukta 4
एषः सप्तमन्त्रात्मकः अथर्वणीयः सूक्तः पौष्टिक–सौभाग्य-प्रयोगरूपः; यत्र साधकः समानेषु मध्ये ‘नाभिः’ इव धनस्य, मानस्य, सामाजिक-सङ्घटनस्य च केन्द्रं भवेत् इति काम्यते। अत्र समृद्धि-वाचकाः शब्दाः (रायीणाम्, पशवः) रक्षणात्मक-बहुधा-परिधिना सह योज्यन्ते—सूर्येण, अग्निना, वायुनाऽ, यमेन, सरस्वत्या च—अन्ते च प्राण–अपानयोः स्थिरीकरणं तथा दक्षस्य (सामर्थ्यस्य) प्रतिष्ठापनं क्रियते; येन सामाजिक-केन्द्रीयता च सुरक्षित-समृद्धिश्च साध्यते।
Sukta 5
अयं स्वप्नसूक्तः अशुभस्वप्नं मूर्तं मृत्युसम्बद्धं बलमिव मन्यते, तस्य नामग्रहणेन परिचयेन च तस्योत्पत्तिकार्ययोः विधिवत् “ज्ञान”प्रकाशनेन तं निरस्यति। स्वप्नं यमस्य साधनं—अन्तकं मृत्युम्—इति स्पष्टोक्त्या भयम् वाचः-शक्त्या नियन्त्र्यं कृत्वा, स्वप्नमेव प्रार्थयते यत् शयानं दुष्स्वप्नात् रक्षतु। अस्य प्रभावः अपत्रासक-परिचयबलात् भवति—यदा भयङ्करं वस्तु अनावृतं भवति, तदा तत् अपवर्त्यं निगृह्यं च भवति।
Sukta 6
अथर्ववेदस्य १६.६ सूक्तं संक्षिप्तं प्रत्यपायिकम् (अपोत्प्रायिकम्) अस्ति, यत् परा-वहनेन शत्रुवाचं—द्वेषं, शापं, अभिचारं च—तस्य प्रेषकस्य प्रति वा दूरस्थं निर्दिष्टं प्रति पुनर्नयति। अत्र जय-निर्दोषत्व-प्रख्यापनं तीक्ष्णैः आज्ञापदैः सह संयुज्यते, ये वाचिकं मानसिकं च आक्रोशं प्रत्यावर्तयन्ति; अन्तेऽग्निदेवैश्च वहनं कृत्वा वैघ्रीं शत्रुं भग्नां निष्फलां च करोति।
Sukta 7
अयं सूक्तः प्रबलः आथर्वणः “प्रेषः” (प्रेषणम्) यः शत्रुं कठोरैर्दैवैः करणैः अधिकारतः समर्पयति, तस्य निष्कासनं विनाशं च प्राणापहरणपर्यन्तं साधयितुम्। अत्रोच्चारितो नियोग एव अर्धदेवतावत् व्यक्तीकृतः शक्तिरूपेण व्यवह्रियते, देवैः समर्थितः, प्राणश्च विनाशस्य निर्णायकः प्रहरः इव कल्प्यते। अपरं च गृह्यं प्रतिषेधात्मकं स्वरूपं दुṣस्वप्न-शोधन-मन्त्रे निहितं दृश्यते, यत्र नामोच्चारणेनापाकरणेन च तदेव तन्त्रं मृदुतरे विधौ प्रयुज्यते।
Sukta 8
अयं दीर्घोऽथर्वणिको मन्त्रः पराभव-बहिष्करणयोः प्रबलं विधानं प्रदर्शयति। स प्रतिद्वन्द्विनं ऋतस्य नियमेन बद्ध्वा जयम्, श्रीम्, यज्ञाधिकारं, सामाजिकान् च लाभान् स्वपक्षे नयति। पुनःपुनः सामूहिकस्वामित्वं प्रतिजानाति—“अस्माकं ऋतम्, तेजः, ब्रह्म, यज्ञः, पशवः, प्रजाः, वीराः”—इति; सहैव शत्रुबलानि अधो नुदन्, विरोधिनो मोक्षात् निवारयति। एवं सूक्तं ब्रह्म-तेजस्-ऋत-शक्तीनां प्रचोदनेन अभिचारं (बन्धन-पराजयम्) पौष्टिक-ग्रहणेन (समृद्धि-प्राणबलयोः स्थापनया) च संयोजयति।
Sukta 9
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः पौष्टिकः सिद्धि-समृद्धि-मन्त्रः; यत्र वसु-श्रीरूपा भोग-सम्पत्तिः यज्ञस्य जनक-शक्त्या सह संबध्यते, यज्ञश्च साधनत्वेन धनं जिगीषति, यजमानस्य मध्ये निधत्ते इति भाव्यते। अत्र स्वर्ग्यः स्वरः अपि दृश्यते—अग्निः सोमः पूषा च दिव्याः प्रमाणकर्तारः सन्तो लक्ष्यं अनुमोदयन्ति; फलञ्च ‘सूर्यस्य ज्योतिषा’ सह तेजोमय-लोकम् आरोहणरूपेण निबध्यते, यथा समृद्धिः लौकिकी पुष्टिः एव न, परत्रापि निश्चिता क्षेम-स्थितिः इति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.