Sukta 2
Rishi: Traditionally associated with marriage-hymn seers (Atharvanic transmission; specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Soma, Gandharva, Agni, and the human husband as ritual agents
Chandas: Anuṣṭubh (predominant marriage-meter in AV/ṚV parallels)
अथर्ववेदस्य १४.२ सूक्तं विवाहलितुर्ग्याः स्वरूपं यत् कन्यां दिव्य-सीमान्त-पालनात् विधिवत् मानुष-विवाहे समर्पयति, पतिगृहे च सुरक्षितां प्रतिष्ठापयति। अनेन सामाजिक-वैधता साध्यते, अवैध-राक्षसादि-आक्रान्तिभ्यः संरक्षणं च, तथा गार्ह्यजीवनस्य परम्परागताः सम्पदः—गृह्य-सौहार्दं, गो-समृद्धिः, वीर्यवन्तः प्रजाः—प्रार्थ्यन्ते। अस्य प्रभावः सोम–गन्धर्व–अग्नि–मनुष्य-क्रमेण पालकान्/पतिं विन्यस्य, वधूं गार्हपत्याग्निना बद्ध्वा, दम्पत्योः प्रजनन-गृह-व्यवस्थां च आशीर्भिः सम्यक् स्थापयति।
Mantras
Mantra 1
विवाह-प्रकरणम्। ६९ त्र्यवसाना षट् पदाऽतिशक्वरी,७१ बृहती। तुभ्य॒मग्रे॒ पर्य॑वहन्त्सू॒र्यां व॑ह॒तुना॑ स॒ह। स नः॒ पति॑भ्यो जा॒यां दा अग्ने॑ प्र॒जया॑ स॒ह
तुभ्यमग्रे पर्यवहन्त्सूर्यां वहतुना सह। स नो पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह।
Mantra 2
पुनः॒ पत्नी॑म॒ग्निर॑दा॒दायु॑षा स॒ह वर्च॑सा । दी॒र्घायु॑रस्या॒ यः पति॒र्जीवा॑ति श॒रदः॑ श॒तम्
पुनः पत्नीमग्निरदादायुषा सह वर्चसा। दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम्।
Mantra 3
सोम॑स्य जा॒या प्र॑थ॒मं ग॑न्ध॒र्वस्तेऽप॑रः॒ पतिः॑ । तृ॒तीयो॑ अ॒ग्निष्टे॒ पति॑स्तु॒रीय॑स्ते मनुष्य॒जाः
सोमः ते प्रथमं पतिः; गन्धर्वः तेऽपरः पतिः। तृतीयोऽग्निः ते पतिः; तुरीयः ते मनुष्यजः (मर्त्यः) सहचरः।
Mantra 4
सोमो॑ ददद् गन्ध॒र्वाय॑ गन्ध॒र्वो द॑दद॒ग्नये॑ । र॒यिं च पु॒त्रांस्चा॑दाद॒ग्निर्मह्य॒मथो॑ इ॒माम्
सोमोऽस्यै गन्धर्वाय अददात्; गन्धर्वोऽस्यै अग्नयेऽददात्। अग्निर्मह्यम् इमाम् उपगृह्य रयिं च पुत्रांश्च अददात्—इमामेव वधूम्।
Mantra 5
आ वा॑मगन्त्सुम॒तिर्वा॑जिनीवसू॒ न्यश्विना हृ॒त्सु कामा॑ अरंसत । अभू॑तं गो॒पा मि॑थु॒ना शु॑भस्पती प्रि॒या अ॑र्य॒म्णो दुर्यां॑ अशीमहि
आ वाम् आगात् सुमतिः, वाजिनीवसू अश्विनौ; नः हृत्सु कामाः न्य् अरंसत। गोपा मिथुना भवतम्, शुभस्पती; आर्यम्णः प्रियायां दुर्यायां वयं गृहम्-आनन्दं प्राप्नुयाम।
Mantra 6
सा म॑न्दसा॒ना मन॑सा शि॒वेन॑ र॒यिं धे॑हि॒ सर्व॑वीरं वच॒स्यऽम्। सु॒गं ती॒र्थं सु॑प्रपा॒णं शु॑भस्पती स्था॒णुं पथि॑ष्ठा॒मप॑ दुर्म॒तिं ह॑तम्
सा मन्दसाना मनसा शिवेनास्माकं रयिं धेहि सर्ववीरं वचस्यं च। सुगं तीर्थं सुप्रपाणं च देहि, शुभस्पती; पथि स्थितं स्थाणुं दुर्मतिं चाप दूरं हताम्।
Mantra 7
या ओष॑धयो॒ या न॒द्यो॒३ यानि॒ क्षेत्रा॑णि॒ या वना॑ । तास्त्वा॑ वधु प्र॒जाव॑तीं॒ पत्ये॑ रक्षन्तु र॒क्षसः॑
या ओषधयः या नद्यः यानि क्षेत्राणि या वनानि च—ताः सर्वाः, हे वधु, त्वां प्रजावतीं कृत्वा पत्ये रक्षन्तु रक्षसः।
Mantra 8
एमं पन्था॑मरुक्षाम सु॒गं स्व॑स्ति॒वाह॑नम्। यस्मि॑न् वी॒रो न रिष्य॑त्य॒न्येषां॑ वि॒न्दते॒ वसु॑
एमं पन्थानमरुक्षाम सुगं स्वस्तिवाहनम्। यस्मिन् वीरो न रिष्यत्यन्येषां विन्दते वसु।
Mantra 9
इ॒दं सु मे॑ नरः शृणुत॒ यया॒शिषा॒ दंप॑ती वा॒मम॑श्नु॒तः । ये ग॑न्ध॒र्वा अ॑प्स॒रस॑श्च दे॒वीरे॒षु वा॑नस्प॒त्येषु॒ येऽधि॑ त॒स्थुः । स्यो॒नास्ते॑ अ॒स्यै व॒ध्वै भ॑वन्तु॒ मा हिं॑सिषुर्वह॒तुमु॒ह्यमा॑नम्
इदं सु मे नराः शृणुत—ययाशिषा दम्पती वामम् अश्नुतः। ये गन्धर्वा अप्सरसश्च देवीर् एषु वानस्पत्येषु अधि तस्थुः, स्योनास् ते अस्यै वध्वै भवन्तु; मा हिंसिषुः वहतुम् उह्यमानम्।
Mantra 10
ये व॒ध्वश्च॒न्द्रं व॑ह॒तुं यक्ष्मा॒ यन्ति॒ जनाँ॒ अनु॑ । पुन॒स्तान् य॒ज्ञिया॑ दे॒वा नय॑न्तु॒ यत॒ आग॑ताः
ये वध्वश् चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनान् अनु, पुनस् तान् यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगताः।
Mantra 11
मा वि॑दन् परिप॒न्थिनो॒ य आ॒सीद॑न्ति॒ दंपती । सु॒गेन॑ दु॒र्गमती॑ता॒मप॑ द्रा॒न्त्वरा॑तयः
मा विदन् परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती; सुगेन दुर्गम् अतीताम्, अप द्रान्त्व् अरातयः।
Mantra 12
सं का॑शयामि वह॒तुं ब्रह्म॑णा गृ॒हैरघो॑रेण॒ चक्षु॑षा मि॒त्रिये॑ण । प॒र्याण॑द्धं वि॒श्वरू॑पं॒ यदस्ति॑ स्यो॒नं पति॑भ्यः सवि॒ता तत् कृ॑णोतु
सं काशयामि वहतुं ब्रह्मणा गृहेण अघोरेण चक्षुषा मित्रियेण च। पर्याणद्धं विश्वरूपं यदस्ति स्योनं पति॑भ्यः सविता तत्कृणोतु॥
Mantra 13
शि॒वा नारी॒यमस्त॒माग॑न्नि॒मं धा॒ता लो॒कम॒स्यै दि॑देश । ताम॑र्य॒मा भगो॑ अ॒श्विनो॒भा प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ वर्धयन्तु
शिवा नारीयमस्तमागन्निमं धाता लोकमस्यै दिदेश । तामर्यमा भगोऽश्विनोभा प्रजापतिः प्रजया वर्धयन्तु ॥
Mantra 14
आ॒त्म॒न्वत्यु॒र्वरा॒ नारी॒यमाग॒न् तस्यां॑ नरो वपत॒ बीज॑मस्याम्। सा वः॑ प्र॒जां ज॑नयद् व॒क्षणा॑भ्यो॒ बिभ्र॑ती दु॒ग्धमृ॑ष॒भस्य॒ रेतः॑
आत्मन्वत्युर्वरा नारीयमागन् तस्यां नरो वपत बीजमस्याम् । सा वः प्रजां जनयद् वक्षणाभ्यो बिभ्रती दुग्धमृषभस्य रेतः ॥
Mantra 15
प्रति॑ तिष्ठ वि॒राड॑सि॒ विष्णु॑रिवे॒ह स॑रस्वति । सिनी॑वालि॒ प्र जा॑यतां॒ भग॑स्य सुम॒ताव॑सत्
प्रति तिष्ठ विराडसि विष्णुरिवेह सरस्वति । सिनीवालि प्र जायतां भगस्य सुमतावसत् ॥
Mantra 16
उद् व॑ ऊ॒र्मिः शम्या॑ ह॒न्त्वापो॒ योक्त्रा॑णि मुञ्चत । मादु॑ष्कृतौ॒ व्येनसाव॒घ्न्यावशु॑न॒मार॑ताम्
उद् व ऊर्मिः शम्या हन्तु; आपो योक्त्राणि मुञ्चत। मा दुष्कृतौ, वि एनसः—शुनम् अपारत। अघ्न्या अवशुनम् अनारताम्।
Mantra 17
अघो॑रचक्षु॒रप॑तिघ्नी स्यो॒ना श॒ग्मा सु॒शेवा॑ सु॒यमा॑ गृ॒हेभ्यः॑ । वी॒रसूर्दे॒वका॑मा॒ सं त्वयै॑धिषीमहि सुमन॒स्यमा॑ना
अघोरचक्षुः अपतिघ्नी स्योना शग्मा सुशेवा सुयमा गृहेभ्यः। वीरसूर्देवकामा सं त्वया एधिषीमहि सुमनस्यमानाः।
Mantra 18
अदे॑वृ॒घ्न्यप॑तिघ्नी॒हैधि॑ शि॒वा प॒शुभ्यः॑ सु॒यमा॑ सु॒वर्चाः॑ । प्र॒जाव॑ती वीर॒सूर्दे॒वका॑मा स्यो॒नेमम॒ग्निं गार्ह॑पत्यं सपर्य
अदेवृघ्नी अपतिघ्नी इहैधि; शिवा पशुभ्यः सुयमा सुवर्चाः। प्रजावती वीरसूर् देवकामा; स्योनेममग्निं गार्हपत्यं सपर्य॥
Mantra 19
उत् ति॑ष्ठे॒तः किमि॒च्छन्ती॒दमागा॑ अ॒हं त्वे॑डे अभि॒भूः स्वाद् गृ॒हात्। शू॒न्यै॒षी नि॑रृते॒ याज॒गन्थोत्ति॑ष्ठाराते॒ प्र प॑त॒ मेह रं॑स्थाः
उत्तिष्ठेथः किमिच्छन्ती इदमागाः? अहं त्वेडे अभिभूः स्वाद् गृहाৎ। शून्यैषी निरृते याजगन्थ; उत्तिष्ठाराते प्र पत मेह रंस्थाः॥
Mantra 20
य॒दा गार्ह॑पत्य॒मस॑पर्यै॒त् पूर्व॑म॒ग्निं व॒धूरि॒यम्। अधा॒ सर॑स्वत्यै नारि पि॒तृभ्य॑श्च॒ नम॑स्कुरु
यदा एषा वधूः पूर्वं गार्हपत्यं अग्निम् असपर्यैत्, अथ हे नारि सरस्वत्यै पितृभ्यश्च नमस्कुरु।
Mantra 21
शर्म॒ वर्मै॒तदा ह॑रा॒स्यै नार्या॑ उप॒स्तिरे॑ । सिनी॑वालि॒ प्र जा॑यतां॒ भग॑स्य सुम॒ताव॑सत्
शर्म वर्मैतद् अस्यै नार्यै उपस्तिरे हर। सिनीवालि, भगस्य सुमताव् अवसत् प्रजायताṃ प्रजा बह्वीः।
Mantra 22
यं बल्ब॑जं॒ न्यस्य॑थ॒ चर्म॑ चोपस्तृणी॒थन॑ । तदा रो॑हतु सुप्र॒जा या क॒न्या वि॒न्दते॒ पति॑म्
यं बल्बजं न्यस्यथ चर्म चोपस्तृणीथन, तेन सुप्रजा रोहतु या कन्या विन्दते पतिम्।
Mantra 23
उप॑ स्तृणीहि॒ बल्ब॑ज॒मधि॒ चर्म॑णि॒ रोहि॑ते । तत्रो॑प॒विश्य॑ सुप्र॒जा इ॒मम॒ग्निं स॑पर्यतु
उप स्तृणीहि बल्बजमधि चर्मणि रोहिते । तत्रोपविश्य सुप्रजा इममग्निं सपर्यतु ॥
Mantra 24
आ रो॑ह॒ चर्मोप॑ सीदा॒ग्निमे॒ष दे॒वो ह॑न्ति॒ रक्षां॑सि॒ सर्वा॑ । इ॒ह प्र॒जां ज॑नय॒ पत्ये॑ अ॒स्मै सु॑ज्यै॒ष्ठ्यो भ॑वत् पु॒त्रस्त॑ ए॒षः
आ रोह चर्मोप सीदाग्निमेष देवो हन्ति रक्षांसि सर्वा । इह प्रजां जनय पत्ये अस्मै सुज्यैष्ठ्यो भवत् पुत्रस्त एषः ॥
Mantra 25
वि ति॑ष्ठन्तां मा॒तुर॒स्या उ॒पस्था॒न्नाना॑रूपाः प॒शवो॒ जाय॑मानाः । सु॒म॒ङ्ग॒ल्युप॑ सीदे॒मम॒ग्निं संप॑त्नी॒ प्रति॑ भूषे॒ह दे॒वान्
अस्याः मातुरुपस्थात् नानारूपाः पशवो जायमानाः वितिष्ठन्ताम्। सुमङ्गल्युप सीदेममग्निं; संपत्नी प्रतिह भूषेह देवान्।
Mantra 26
सु॒म॒ङ्ग॒ली प्र॒तर॑णी गृ॒हाणां॑ सु॒शेवा॒ पत्ये॒ श्वशु॑राय शं॒भूः । स्यो॒ना श्व॒श्र्वै प्र गृ॒हान् वि॑शे॒मान्
सुमङ्गली प्रतरणी गृहाणां, सुशेवा पत्ये श्वशुराय शंभूः। स्योना श्वश्र्वै, प्र गृहान् विशेमान्।
Mantra 27
स्यो॒ना भ॑व॒ श्वशु॑रेभ्यः स्यो॒ना पत्ये॑ गृ॒हेभ्यः॑ । स्यो॒नास्यै सर्व॑स्यै वि॒शे स्यो॒ना पु॒ष्टायै॑षां भव
स्योना भव श्वशुरेभ्यः, स्योना पत्ये गृहेभ्यः। स्योनास्यै सर्वस्यै विशे, स्योना पुष्टायैषां भव।
Mantra 28
सु॒म॒ङ्ग॒लीरि॒यं व॒धूरि॒मां स॒मेत॒ पश्य॑त । सौभा॑ग्यम॒स्यै द॒त्त्वा दौर्भा॑ग्यैर्वि॒परे॑तन
समेत पश्यत इमां सुमङ्गलीं वधूम्। अस्यै सौभाग्यं दत्त्वा, दौर्भाग्यैः सह विपरेत।
Mantra 29
या दु॒र्हार्दो॑ युव॒तयो॒ याश्चे॒ह ज॑रती॒रपि॑ । वर्चो॒ न्व॑स्यै सं द॒त्ताथास्तं॑ वि॒परे॑तन
या दुर्हार्दो युवतयः, याश्चेह जरत्योऽपि—न्वस्यै वर्चः सं दत्त; अथास्तं विपरेत।
Mantra 30
रु॒क्म॒प्रस्त॑रणं व॒ह्यं विश्वा॑ रू॒पाणि॒ बिभ्र॑तम्। आरो॑हत् सू॒र्या सा॑वि॒त्री बृ॑ह॒ते सौभ॑गाय॒ कम्
रुक्मप्रस्तरणं वह्यं विश्वा रूपाणि बिभ्रतम्। आरोहत् सूर्या सावित्री बृहते सौभाग्याय कम्॥
Mantra 31
आ रो॑ह॒ तल्पं सुमन॒स्यमा॑ने॒ह प्र॒जां ज॑नय॒ पत्ये॑ अ॒स्मै। इ॒न्द्रा॒णीव॑ सु॒बुधा॒ बुध्य॑माना॒ ज्योति॑रग्रा उ॒षसः॒ प्रति॑ जागरासि
आ रोह तल्पं सुमनस्यमानेह प्रजां जनय पत्ये अस्मै। इन्द्राणीव सुबुधा बुध्यमाना ज्योतिरग्रा उषसः प्रति जागरासि॥
Mantra 32
दे॒वा अग्रे॒ न्यपद्यन्त॒ पत्नीः॒ सम॑स्पृशन्त त॒न्वऽस्त॒नूभिः॑ । सू॒र्येव॑ नारि वि॒श्वरू॑पा महि॒त्वा प्र॒जाव॑ती॒ पत्या॒ सं भ॑वे॒ह
देवा अग्रे न्यपद्यन्त पत्नीः समस्पृशन्त तन्वस्तनूभिः। सूर्येव नारि विश्वरूपा महित्वा प्रजावती पत्या सं भवेह॥
Mantra 33
उत् ति॑ष्ठे॒तो वि॑श्वावसो॒ नम॑सेडामहे त्वा । जा॒मिमि॑च्छ पितृ॒षदं॒ न्यक्तां॒ स ते॑ भा॒गो ज॒नुषा॒ तस्य॑ विद्धि
उत्तिष्ठेतो विश्वावसो नमसेडामहे त्वा। जामिमिच्छ पितृषदं न्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि।
Mantra 34
अ॒प्स॒रसः॑ सध॒मादं॑ मदन्ति हवि॒र्धान॑मन्त॒रा सूर्यं॑ च । तास्ते॑ ज॒नित्र॑म॒भि ताः परे॑हि॒ नम॑स्ते गन्धर्व॒र्तुना॑ कृणोमि
अप्सरसः सधमादे मदन्ति हविर्धानमन्तरा सूर्यं च। तास्ते जनित्रमभि ताः परेहि। नमस्ते गन्धर्व; ऋतुना कृतं करोमि।
Mantra 35
नमो॑ गन्ध॒र्वस्य॒ नम॑से॒ नमो॒ भामा॑य॒ चक्षु॑षे च कृण्मः । विश्वा॑वसो॒ ब्रह्म॑णा ते॒ नमो॒ऽभि जा॒या अ॑प्स॒रसः॒ परे॑हि
नमो गन्धर्वस्य; नमसे नमः। नमो भामाय चक्षुषे च कृण्मः। विश्वावसो, ब्रह्मणा ते नमोऽभि। जायामभि—अप्सरसः—परेहि।
Mantra 36
रा॒या व॒यं सु॒मन॑सः स्या॒मोदि॒तो ग॑न्ध॒र्वमावी॑वृताम । अग॑न्त्स दे॒वः प॑र॒मं स॒धस्थ॒मग॑न्म॒ यत्र॑ प्रति॒रन्त॒ आयुः॑
राया वयं सुमनसः स्याम; उदितो गन्धर्वः—आविवृतां पन्थाः। अगान्त्स देवः परमं सधस्थम्; अगन्म यत्र प्रतिरन्त आयुः।
Mantra 37
सं पि॑तरा॒वृत्वि॑ये सृजेथां मा॒ता पि॒ता च॒ रेत॑सो भवाथः । मर्य॑ इव॒ योषा॒मधि॑रोहयैनां प्र॒जां कृ॑ण्वाथामि॒ह पु॑ष्यतं र॒यिम्
सं पितरावृत्विये सृजेथां माता पिता च रेतसो भवाथः । मर्य इव योषामधिरोहयैनां प्रजां कृण्वाथामिह पुष्यतं रयिम् ॥
Mantra 38
तां पूषं॑छि॒वत॑मा॒मेर॑यस्व॒ यस्यां॒ बीजं॑ मनु॒ष्या॒३वप॑न्ति । या न॑ ऊ॒रू उ॑श॒ती वि॒श्रया॑ति॒ यस्या॑मु॒शन्तः॑ प्र॒हरे॑म॒ शेपः॑
तां पूषन् शिवतमाम् ईरयस्व नय च—यस्यां मनुष्याः बीजं वपन्ति। या न ऊरू उशती विश्रयाति—यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेपः।
Mantra 39
आ रो॑हो॒रुमुप॑ धत्स्व॒ हस्तं॒ परि॑ ष्वजस्व जा॒यां सु॑मन॒स्यमा॑नः । प्र॒जां कृ॑ण्वाथामि॒ह मोद॑मानौ दी॒र्घं वा॒मायुः॑ सवि॒ता कृ॑णोतु
ऊरुमारोह; तत्र हस्तं निधत्स्व; सुमनस्यमानः जायां परिष्वजस्व। इह मोदमानौ प्रजां कुरुतम्; सविता वाम् दीर्घमायुः करोतु।
Mantra 40
आ वां॑ प्र॒जां ज॑नयतु प्र॒जाप॑तिरहोरा॒त्राभ्यां॒ सम॑नक्त्वर्य॒मा। अदु॑र्मङ्गली पतिलो॒कमा वि॑शे॒मं शं नो॑ भव द्वि॒पदे॒ शं चतु॑ष्पदे
प्रजापतिः वां प्रजां जनयतु; अहोरात्राभ्यां समनक्तु वाम् आर्यमा। अदुर्मङ्गली पतिलोकम् आविशेयम्; शं नो भव—द्विपदे शं, चतुष्पदे शम्।
Mantra 41
दे॒वैर्द॒त्तं मनु॑ना सा॒कमे॒तद् वाधू॑यं॒ वासो॑ व॒ध्वऽश्च॒ वस्त्र॑म्। यो ब्र॒ह्मणे॑ चिकि॒तुषे॒ ददा॑ति॒ स इद् रक्षां॑सि॒ तल्पा॑नि हन्ति
देवैर्दत्तं मनुना साकमेतत्—वाधूयं वासो वध्वाश्च वस्त्रम्। यो ब्राह्मणे चिकितुषे ददाति, स इद् रक्षांसि तल्पानि हन्ति।
Mantra 42
यं मे॑ द॒त्तो ब्र॑ह्मभा॒गं व॑धू॒योर्वाधू॑यं॒ वासो॑ व॒ध्वऽश्च॒ वस्त्र॑म्। यु॒वं ब्र॒ह्मणे॑ऽनुमन्य॑मानौ॒ बृह॑स्पते सा॒कमिन्द्र॑श्च द॒त्तम्
यं मे दत्तो ब्रह्मभागं वधूयोर्वाधूयं वासो वध्वश्च वस्त्रम्। युवां ब्रह्मणेऽनुमन्यमानौ बृहस्पते साकम् इन्द्रश्च दत्तम्॥
Mantra 43
स्यो॒नाद्योने॒रधि॒ बध्य॑मानौ हसामु॒दौ मह॑सा॒ मोद॑मानौ । सु॒गू सु॑पु॒त्रौ सु॑गृ॒हौ त॑राथो जी॒वावु॒षसो॑ विभा॒तीः
स्योनाद् योनेरधि बध्यमानौ हसामुदौ महसा मोदमानौ । सुगू सुपुत्रौ सुगृहौ तराथो जीवावुषसो विभातीः ॥
Mantra 44
नवं॒ वसा॑नः सुर॒भिः सु॒वासा॑ उ॒दागां॑ जी॒व उ॒षसो॑ विभा॒तीः । आ॒ण्डात् प॑त॒त्रीवा॑मुक्षि॒ विश्व॑स्मा॒देन॑स॒स्परि॑
नवं वसानः सुरभिः सुवासा उदागां जीव उषसो विभातीः। आण्डात् पतत्रीवामुक्षि विश्वस्मादेनसः परि॥
Mantra 45
शुम्भ॑नी॒ द्यावा॑पृथि॒वी अन्ति॑सुम्ने॒ महि॑व्रते । आपः॑ स॒प्त सु॑स्रुवुर्दे॒वीस्ता नो॑ मुञ्च॒न्त्वंह॑सः
शुम्भनी द्यावापृथिवी अन्तिसुम्ने महिव्रते। आपः सप्त सुस्रुवुर्देवीस्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः॥
Mantra 46
सू॒र्यायै॑ दे॒वेभ्यो॑ मि॒त्राय॒ वरु॑णाय च । ये भू॒तस्य॒ प्रचे॑तस॒स्तेभ्य॑ इ॒दम॑करं॒ नमः॑
सूर्यायै देवेभ्यो मित्राय वरुणाय च। ये भूतस्य प्रचेतसस्तेभ्य इदमकरं नमः॥
Mantra 47
य ऋ॒ते चि॑दभि॒श्रिषः॑ पु॒रा ज॒त्रुभ्य॑ आ॒तृदः॑ । संधा॑ता सं॒धिं म॒घवा॑ पुरू॒वसु॒र्निष्क॑र्ता॒ विह्रु॑तं॒ पुनः॑
यः ऋतेऽपि सहायात् पुरा जत्रुभ्यः अभिश्रिषः आतृदः—स मघवा पुरुवसुः संधाता संधिं कर्ता निष्कर्ता च—विहृतं पुनः प्रतिसंधत्ताम्।
Mantra 48
अपा॒स्मत् तम॑ उच्छतु॒ नीलं॑ पि॒शङ्ग॑मु॒त लोहि॑तं॒ यत्। नि॒र्द॒ह॒नी या पृ॑षात॒क्य॑१स्मिन् तां स्था॒णावध्या स॑जामि
अपास्मत्तम उच्छतु नीलं पिशङ्गमुत लोहितं यत्। अस्मिन् या निर्दहनी पृषातकी सा स्थाणावध्या मया सज्यते।
Mantra 49
याव॑तीः कृ॒त्या उ॑प॒वास॑ने॒ याव॑न्तो॒ राज्ञो॒ वरु॑णस्य॒ पाशाः॑ । व्यृद्धयो॒ या अस॑मृद्धयो॒ या अ॒स्मिन् ता स्था॒णावधि॑ सादयामि
यावत्यः कृत्या उपवासने यावन्तो राज्ञो वरुणस्य पाशाः। व्यृद्धयो या असमृद्धयो याश्चास्मिन् ताः स्थाणावधि सादयामि।
Mantra 50
या मे॑ प्रि॒यतमा त॒नूः सा मे॑ बिभाय॒ वास॑सः । तस्याग्रे॒ त्वं व॑नस्पते नी॒विं कृ॑णुष्व॒ मा व॒यं रि॑षाम
या मे प्रियतमा तनूः सा मे वाससो बिभेति। तस्याग्रे त्वं वनस्पते नीविं कृणुष्व मा वयं रिषाम।
Mantra 51
ये अन्ता॒ याव॑तीः॒ सिचो॒ य ओत॑वो॒ ये च॒ तन्त॑वः । वासो॒ यत् पत्नी॑भिरु॒तं तन्नः॑ स्यो॒नमुप॑ स्पृशात्
येऽन्ता यावतीः सिचो य ओतवो ये च तन्तवः । वासो यत् पत्नीभिरुतं तन्नः स्योनमुप स्पृशात् ॥
Mantra 52
उ॒श॒तीः क॒न्यला॑ इ॒माः पि॑तृलो॒कात् पतिं॑ य॒तीः । अव॑ दी॒क्षाम॑सृक्षत॒ स्वाहा॑
उशतीः कन्यला इमाः पितृलोकात् पतिं यतीः । अव दीक्षामसृक्षत स्वाहा ॥
Mantra 53
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। वर्चो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टं॒ यत् तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिनावसृष्टां विश्वे देवा अधारयन्। वर्चो गोषु प्रविष्टं यत् तेनेमां सं सृजामसि॥
Mantra 54
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। तेजो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टं॒ यत् तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिनावसृष्टां विश्वे देवा अधारयन्। तेजो गोषु प्रविष्टं यत् तेनेमां सं सृजामसि॥
Mantra 55
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। भजो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टो॒ यस्तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिना अवसृष्टां विश्वे देवाः अधारयन्। गोषु प्रविष्टो यो भजः तेनैवेमां स्त्रियं दृढं सं सृजामसि।
Mantra 56
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। यशो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टं॒ यत् तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिना अवसृष्टां विश्वे देवाः अधारयन्। गोषु प्रविष्टं यद् यशः तेनैवेमां स्त्रियं दृढं सं सृजामसि।
Mantra 57
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। पयो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टं॒ यत् तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिना अवसृष्टां विश्वे देवाः अधारयन्। गोषु प्रविष्टं यत् पयः तेनैवेमां स्त्रियं दृढं सं सृजामसि।
Mantra 58
बृह॒स्पति॒नाव॑सृष्टां॒ विश्वे॑ दे॒वा अ॑धारयन्। रसो॒ गोषु॒ प्रवि॑ष्टो॒ यस्तेने॒मां सं सृ॑जामसि
बृहस्पतिना विसृष्टां विश्वे देवाः अधारयन्। गोषु प्रविष्टो यः रसः तेन वयं इमां स्त्रियम्/इमां अवस्थां विधिवत् सम्यक् संसृजामः।
Mantra 59
यदी॒मे के॒शिनो॒ जना॑ गृ॒हे ते॑ स॒मन॑र्तिषू॒ रोदे॑न कृण्व॒न्तो॒३घम्। अ॒ग्निष्ट्वा॒ तस्मा॒देन॑सः सवि॒ता च॒ प्र मु॑ञ्चताम्
यदि इमे केशिनो जनाः गृहे ते समनर्तिषु रोदनेन अघं कुर्वन्ति—तस्माद् एनसः त्वाम् अग्निः सविता च प्र मुञ्चताम्।
Mantra 60
यदी॒यं दु॑हि॒ता तव॑ विके॒श्यरु॑दद् गृ॒हे रोदे॑न कृण्व॒त्य॑१घम्। अ॒ग्निष्ट्वा॒ तस्मा॒देन॑सः सवि॒ता च॒ प्र मु॑ञ्चताम्
यदि इयं दुहिता तव विकेशी गृहे रोदनेन अघं करोति—तस्माद् एनसः त्वाम् अग्निः सविता च प्र मुञ्चताम्।
Mantra 61
यज्जा॒मयो॒ यद् यु॑व॒तयो॑ गृ॒हे ते॑ स॒मन॑र्तिषू॒ रोदे॑न कृण्व॒तीर॒घम्। अ॒ग्निष्ट्वा॒ तस्मा॒देन॑सः सवि॒ता च प्र मु॑ञ्चताम्
यज्जामयो यद्युवतयो गृहे ते समनर्तिषु रोदेन कृण्वतीरघम्। अग्निष्ट्वा तस्मादेनसः सविता च प्र मुञ्चताम्॥
Mantra 62
यत् ते॑ प्र॒जायां॑ प॒शुषु॒ यद् वा॑ गृ॒हेषु॒ निष्ठि॑तमघ॒कृद्भि॑र॒घं कृ॒तम्। अ॒ग्निष्ट्वा॒ तस्मा॒देनसः सवि॒ता च॒ प्र मु॑ञ्चताम्
यत्ते प्रजायां पशुषु यद्वा गृहेषु निष्ठितमघकृद्भिरघं कृतम्। अग्निष्ट्वा तस्मादेनसः सविता च प्र मुञ्चताम्॥
Mantra 63
इ॒यं नार्युप॑ ब्रूते॒ पूल्या॑न्यावपन्ति॒का। दी॒र्घायु॑रस्तु मे॒ पति॒र्जीवा॑ति श॒रदः॑ श॒तम्
इयं नारी उप ब्रूते—‘पूलीयान्यावपन्तिका यथा; तथा मे पतिः दीर्घायुरस्तु, जीवाति शरदः शतम्।’
Mantra 64
इ॒हेमावि॑न्द्र॒ सं नु॑द चक्रवा॒केव॒ दंप॑ती । प्र॒जयै॑नौ स्वस्त॒कौ विश्व॒मायु॒र्व्यऽश्नुताम्
इहेन्द्र इमौ सं नुद चक्रवाकेवेव दम्पती। प्रजया एनौ स्वस्तकौ विश्वम् आयुर् व्यश्नुताम्॥
Mantra 65
यदा॑स॒न्द्यामु॑प॒धाने॒ यद् वो॑प॒वास॑ने कृ॒तम्। वि॒वा॒हे कृ॒त्यां यां च॒क्रुरा॒स्नाने॒ तां नि द॑ध्मसि
यदासन्द्यामुपधाने यद्वोपवासने कृतम्। विवाहे कृत्यां यां चक्रुरास्नाने तां नि दध्मसि॥
Mantra 66
यद् दु॑ष्कृ॒तं यच्छम॑लं विवा॒हे व॑ह॒तौ च॒ यत्। तत् सं॑भ॒लस्य॑ कम्ब॒ले मृ॒ज्महे॑ दुरि॒तं व॒यम्
यद्दुष्कृतं यच्छमलं विवाहे वहतौ च यत्। तत्संभलस्य कम्बले मृज्महे दुरितं वयम्॥
Mantra 67
सं॒भ॒ले मलं॑ सादयित्वा क॑म्बले दु॑रितं व॒यम्। अभू॑म य॒ज्ञियाः॑ शु॒द्धाः प्र ण॒ आयूं॑षि तारिषत्
संभले मलं सादयित्वा कम्बले दुरितं निधाय वयं यज्ञियाḥ शुद्धा अभूम। प्र न आयूंषि सुरक्षितानि तारिषत्, दीर्घाणि च भवन्तु।
Mantra 68
कृ॒त्रिमः॒ कण्ट॑कः श॒तद॒न् य ए॒षः । अपा॒स्याः केश्यं॒ मल॒मप॑ शीर्ष॒ण्यं लिखात्
अयं कृत्रिमः कण्टकः शतदन् एषः—केश्यं मलं शीर्षण्यं च अपलिख्य अपास्यात्।
Mantra 69
अङ्गा॑द॒ङ्गाद् व॒यम॒स्या अप॒ यक्ष्मं॒ नि द॑ध्मसि । तन्मा प्राप॑त् पृथि॒वीं मोत दे॒वान् दिवं॒ मा प्राप॑दु॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्। अ॒पो मा प्राप॒न्मल॑मे॒तद॑ग्ने य॒मं मा प्राप॑त् पि॒तॄंश्च॒ सर्वा॑न्
अङ्गादङ्गाद् वयम् अस्याः अप यक्ष्मं निधध्मसि। तन्मा प्रापत्; पृथिवीं मा प्रापत्, देवान् मा प्रापत्; दिवं मा प्रापत्, उर्वन्तरिक्षं मा प्रापत्। अपो मा प्रापन् मलं एतद् अग्ने; यमं मा प्रापत्, पितॄंश्च सर्वान् मा प्रापत्।
Mantra 70
सं त्वा॑ नह्यामि॒ पय॑सा पृथि॒व्याः सं त्वा॑ नह्यामि॒ पय॒सौष॑धीनाम्। सं त्वा॑ नह्यामि प्र॒जया॒ धने॑न॒ सा संन॑द्धा सनुहि॒ वाज॒मेमम्
सं त्वा नह्यामि पृथिव्याः पयसा; सं त्वा नह्याम्योषधीनां पयसा। सं त्वा नह्यामि प्रजया धनेन; सा संनद्धा सनुहि वाजमेमम्।
Mantra 71
अमो॒ऽहम॑स्मि॒ सा त्वं सामा॒हम॒स्म्यृक् त्वं द्यौर॒हं पृ॑थि॒वी त्वम्। तावि॒ह सं भ॑वाव प्र॒जामा ज॑नयावहै
अमोऽहमस्मि; सा त्वं साम। अहम् अस्म्यृक्; त्वं द्यौः; अहं पृथिवी त्वम्। ताविह सं भवाव; प्रजाम् आ जनयावहै।
Mantra 72
ज॒नि॒यन्ति॑ ना॒वग्र॑वः पुत्रि॒यन्ति॑ सु॒दान॑वः । अरि॑ष्टासू सचेवहि बृह॒ते वाज॑सातये
जनियन्ति नावग्रवः; पुत्रियन्ति सुदानवः। अरिष्टासु सचेवहि; बृहते वाजसातये।
Mantra 73
ये पि॒तरो॑ वधूद॒र्शा इमं व॑ह॒तुमाग॑मन्। ते अ॒स्यै व॒ध्वै संप॑त्न्यै प्र॒जाव॒च्छर्म॑ यच्छन्तु
ये पितरः वधूदर्शाः इमं वहतुम् आगमन्, ते अस्यै वध्वै संपत्न्यै प्रजावच्छर्म यच्छन्तु।
Mantra 74
येदं पूर्वाग॑न् रशना॒यमा॑ना प्र॒जाम॒स्यै द्रवि॑णं चे॒ह द॒त्त्वा। तां व॑ह॒न्त्वग॑त॒स्यानु॒ पन्थां॑ वि॒राडि॒यं सु॑प्र॒जा अत्य॑जैषीत्
ये इदं पूर्वा अगन् रशनायमानाः प्रजाम् अस्यै द्रविणं च इह दत्त्वा, तां वहन्तु अगतस्य अनु पन्थाम्। विराडियं सुप्रजा अत्यजैषीत्।
Mantra 75
प्र बु॑ध्यस्व सु॒बुधा॒ बुध्य॑माना दीर्घायु॒त्वाय॑ श॒तशा॑रदाय । गृ॒हान् ग॑च्छ गृ॒हप॑त्नी॒ यथासो॑ दी॒र्घं त॒ आयुः॑ सवि॒ता कृ॑णोतु
प्रबुध्यस्व सुबुधा; बुध्यमाना दीर्घायुत्वाय शतशारदाय। गृहान् गच्छ गृहपत्नी यथासः; दीर्घं ते आयुः सविता करोतु।
Frequently Asked Questions
It expresses a ritual sequence of guardianship. Soma sanctifies, the Gandharva guards the liminal sexuality of maidenhood, Agni witnesses and installs the bride in the household, and only then does the human husband receive her in lawful marriage.
The Gārhapatya is the stable domestic hearth that ‘holds’ the household. Honoring it makes the marriage socially and ritually anchored, and it becomes the ongoing witness for prosperity, harmony, and fertility.
Both: its shāntika force protects the bride and marriage from harmful/illicit influences, and its paustika aim seeks prosperity—cattle, radiance, household order—and abundant offspring (praja), ideally ‘heroic’ children (vīrasū).
Ask anything about Sukta 2 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
