Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—संस्कृतवाक्-दीक्षिता आपः च आश्रित्य रक्षणं पुनरुद्धारश्च; मेधावर्धनं, शत्रुबल-प्रतिषेधः, बन्धानां विमोचनं च। उपविषयाः—(१) मेधाजननम्: बुद्धि-स्मृति-वेदवाक्-प्रभाववर्धनम्। (२) अपोत्प्रतिकारः: शर-विद्युत्-प्रहारादिभ्यः, अभिचारात्, रक्षो-यातुधानादि-भक्षकेभ्यश्च प्रतिरक्षा। (३) भैषज्यं आपः द्वारा: आपः अमृतं भेषजं च; रक्षाकवचवत् आवरणं ददति। (४) मोचन/मोक्षः: उपद्रव-बन्धानां विमोचनम्—मूत्रावरोधादेः शमनं, अनृत-हेतोः वरुणपाश-विमोचनं च। (५) जय-स्थापनम्: विजयस्य स्थिरीकरणं, शत्रून् प्रत्यपसारणं च।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य १.१ सूक्तं संक्षिप्तं मेधाजननसूक्तम् अस्ति, यत् वाचस्पतिना (बृहस्पतिना) लाभार्थिनि मानसिकबलं, धारणाशक्तिं, स्मृतिं च, तथा च प्रभाववतीं पवित्रां वाचं प्रतिष्ठापयति। ‘त्रिसप्ताः’—ये सर्वरूपाणि बिभ्रतः परितो चरन्ति इति विश्वशक्तयः—इति आह्वानेन सूक्तं सार्वत्रिकं प्राणबलं साधकस्य देहे मनसि च आकरषति; तेन अध्ययनं स्थिरं भवति, जपः/पाठः सफलो भवति, तथा च समृद्धिः अध्ययनस्य अनुग्राहिका भवति।
Sukta 2
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः प्रत्यपायनमन्त्ररूपः; शत्रुभिः कृत्याकारैर्वा प्रेषितान् शरान् वज्रान् बन्धान् च—इव क्षेप्यदुःखरूपान्—प्रत्यावर्तयति। उपासकस्य देहं पाषाणवत् दृढीकरोति, रक्षावकाशं विस्तृणोति, इन्द्रस्य प्रतिहननशक्तिं ऋभुं च स्मरन् धनुर्ज्यां मुञ्जबन्धनं चादि द्रव्य-प्रतीकबलैः सह दुरितशरं दूरं नयति।
Sukta 3
अयं भैषज्यसूक्तः मूत्रमोचनाय निबद्धमूत्रस्य विमोचनार्थं संकेन्द्रितो मन्त्रः। अत्र पार्जन्यस्य मुक्तप्रवाहस्य (वृष्टिरूपस्य) विश्वमादर्शं समाहूय देहस्य ‘प्रवाहं’ भूमौ बहिर्नयति। ‘विद्म…’ इत्यादिभिः पुनःपुनर्ज्ञानसूत्रैः तथा ‘भिनद्मि… वर्त्रम्’ इत्यादिभिः दृढविमोचनवाक्यैः मूत्रधारणं बन्ध-रोधकत्वेन निरूप्य तं भित्त्वा स्रोतांसि उद्घाट्य यथाभावं स्रवणं प्रवर्तयति।
Sukta 4
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणो मन्त्रः सलिलं परमं भेषजं समर्पयति, यत्रामृतं निहितम्। स सूर्यसम्बद्धान् रक्षःप्रभावान्—सूर्यं सहामूर्याभिः—आह्वयति, येन कर्म निरवरोधं प्रवर्तते। अयं मन्त्रः शुद्धिं च चिकित्सां च पौष्टिकेन प्रयोजनेन संयोजयति—मनुष्याणां पशूनां च बलवीर्यप्रतिष्ठापनाय, वाजजये च—तमोमयाः प्रतिबन्धकाः शक्तीश्च निवारयन्।
Sukta 5
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः आपः (जलानि) तथा औषधिरसं च जीवत्स्वरूपौ सार्वभौमौ भेषजबलौ मन्यते—ये मलिनतां पाप्मानं च शोधयित्वा पूर्णत्वं पुनः स्थापयन्ति। अभ्यर्थनया च संस्कृतजलस्य (तत्सहायभूतौषधिवीर्यस्य च) विधिपूर्वकं शरणगमनेन पाठकः भेषजं, सुरक्षितं क्षयं (निवासं), तथा गृहस्य जननशीलं कल्याणं च प्रार्थयते।
Sukta 6
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तः आपः जीवद्भेषजत्वेन देहस्य वरूथत्वेन च अभिषिञ्चति। शुष्कभूमेः, पङ्कप्रदेशात्, खनितकूपात्, घटानीतजलात्, वृष्टिजलाच्च—सर्वस्रोतःसमुद्भूताः आपः आहूय—पाने स्नाने च सार्वत्रिकीं शुद्धिं क्षेमं च याचते। पूर्णस्वास्थ्यस्य लक्षणं दीर्घकालं सूर्यं द्रष्टुम् इति—पुनर्जीवनं प्रसादः दीर्घायुष्यम् च।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य १.७ सूक्तं रक्षोहणं, यत्र अग्निः—प्रायः इन्द्रेण सह—यातुधानान् किमीदिनश्च ये आयुः श्रीं स्वास्थ्यं च ‘भक्षयन्ति’ इति मन्यन्ते, तान् अन्विष्य प्रकाशयित्वा अपहन्तुं प्रचोद्यते। अस्य सूक्तस्य प्रभावः द्विधा प्रवर्तते—प्रथमं वैरिणः शक्तयः स्वयम् आत्मपरिचयं/स्वीकारं कर्तुं नियोज्यन्ते, ततः ताः अग्नेः भस्मसात्करिण्या शुद्धिकरिण्या च वह्निशक्त्या समर्प्यन्ते। गृह्याहुतिसहितं जप्यमानं, एतत् सूक्तं रक्षणं धर्मविजयरूपेण (स्तुत्याः देवाः क्रियन्ते) च यज्ञतन्त्ररूपेण (अग्निः प्रत्यक्षः प्रहरकः/प्रतीहारः) च निरूपयति।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य १.८ सूक्तं प्राचीनमभिचार-प्रतिभिचारात्मकं स्तोत्रम्। अत्र यातुधानाः ‘भक्षकाः’ इव शत्रवो निर्दिश्यन्ते, तेषां प्रहारः पुनरेव तेष्वेव प्रत्यावर्त्यते। बृहस्पतेः बन्धनाधिकारः, अग्नि–सोमयोश्च छेदन-वेधनबलं च समाहूय, गुह्यं दुष्टं गृह्यते, प्रकाश्यते, विनश्यति; आपदं च नदी-प्रवाहेन फेन इव अपाक्रियते।
Sukta 9
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदो जयमन्त्रः कर्तारं वा कर्म वा वसु-आदित्य-विश्वदेवैः सह इन्द्रपूषन्-वरुण-मित्र-अग्निभिः ‘उत्तमे शुभे तेजसि’ स्थिरं स्थापयितुं प्रार्थयते—अर्थात् श्रेष्ठत्वे, सिद्धौ, चिरस्थायित्वे च। अत्र जयः केवलं पराजय-जययोः स्पर्धा न, किन्तु देवैः प्रतिष्ठापिता प्राधान्यता, पौष्टिकसमृद्धिः, तथा प्रतिद्वन्द्विनां अधीनता इति निरूप्यते।
Sukta 10
अथर्वणीयः संक्षिप्तोऽयं मोचनसूक्तः (अ.व. १.१०) असत्यवचनं गूढं च दुष्कृतं ‘सत्यधर्मणः’ राज्ञो वरुणस्य पाशरूपेण बन्धनमिव निरूपयति। अनृतस्य नामग्रहणेन स्वीकृत्याभासेन च तथा ‘मोचन’ इति विधिवत्कर्मणा मन्त्रः रोगिणः पापबोधं तदनुबन्धदण्डांश्च अपसारयति, वरुणस्य मन्युमुपशमयति, आयुषः पुनःस्थापनं लोकसुरक्षां च प्रार्थयते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.