Adhyaya 9
अयमध्यायः भूमिं शासनीयसम्पत्तिरूपेण प्रतिष्ठापयति, विक्रयसूचनानां मानकीकरणेन, समुदायपूर्वाधिकाराणां प्रवर्तनेन, वैधतायाः कोषधनरूपेण परिणमनेन, सीमानां गुप्ताक्रमणविरुद्धं दृढीकरणेन च। सामाजिकपरिधौ सार्वजनिकघोषणा भूमिविक्रयान् आक्षेपयोग्यान् अधिकचौर्यप्रतिरोधिनः च करोति। पूर्वाधिकारपदतिः बान्धवाः, प्रतिवेशिनः, समृद्धबहिरागाः इति आकस्मिकविस्थापनं निवारयति, स्थानीयस्थिरतां च रक्षति। प्रतिस्पर्धात्मकमूल्यवृद्धयः आंशिकरूपेण करद्वारा राज्येन गृह्यन्ते, व्यक्तिगतविनिमयं आर्थिकहितेन संयोजयन्ति। सीमाचिह्नानि सेतूनि प्रमुखसंरचनारूपेण परिगण्यन्ते; तेषामपहरणं नाशः वा कठोरदण्डं जनयति। ज्ञानिसाक्षिणः वृद्धाः च प्रमाणं स्थिरीकुर्वन्ति, न्यायविधानं प्रागुक्तं कुर्वन्ति। सारांशः सुरक्षितस्वामित्वं, स्थिरग्रामाः, सुरक्षितप्रदेशाः, विजिगीषुणां सुस्पष्टकरमूल्यांकनं च।
Sutras
Sutra 1
ज्ञातिसामन्तधनिकाः क्रमेण भूमिपरिग्रहान् क्रेतुमभ्याभवेयुः ॥
ज्ञातयः, सामन्ताः (पार्श्वभूमिस्वामिनः) तथा धनिकाः—एते क्रमेण भूमिपरिग्रहान् क्रेतुं पूर्वाधिकारिणः स्युः।
Sutra 2
ततोऽन्ये बाह्याः ॥
ततः परे अन्ये बाह्याः (क्रेतुं शक्नुवन्ति)।
Sutra 3
सामन्तचत्वारिंशत्कुल्येषु गृहप्रतिमुखे वेश्म श्रावयेयुः सामन्तग्रामवृद्धेषु क्षेत्रमारामं सेतुबन्धं तटाकमाधारं वा मर्यादासु यथासेतुभोगं अनेनार्घेण कः क्रेता इति ॥
सामन्तचत्वारिंशत्कुल्येषु गृहप्रतिमुखे तथा सामन्तग्रामवृद्धेषु श्रावयेयुः—‘क्षेत्रम् आरामं सेतुबन्धं तटाकम् आधारं वा, मर्यादासु यथासेतुभोगं सह, अनेनार्घेण विक्रयाय; कः क्रेता?’ इति।
Sutra 4
त्रिराघुषितमव्याहतं क्रेता क्रेतुं लभेत ॥
त्रिराघुषितेऽव्याहते सति क्रेता क्रेतुं विधिना लभेत।
Sutra 5
स्पर्धया वा मूल्यवर्धने मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत् ॥
स्पर्धया वा मूल्यवर्धने मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत्।
Sutra 6
विक्रयप्रतिक्रोष्टा शुल्कं दद्यात् ॥
विक्रयप्रतिक्रोष्टा नियतं शुल्कं दद्यात्।
Sutra 7
अस्वामिप्रतिक्रोशे चतुर्विंशतिपणो दण्डः ॥
अस्वामित्वप्रतिक्रोशे चतुर्विंशतिपणो दण्डः।
Sutra 8
सप्तरात्रादूर्ध्वमनभिसरतः प्रतिक्रुष्टो विक्रीणीत ॥
सप्तरात्रादूर्ध्वम् अनभिसरतः प्रतिक्रुष्टः विक्रीणीत।
Sutra 9
प्रतिक्रुष्टातिक्रमे वास्तुनि द्विशतो दण्डः अन्यत्र चतुर्विंशतिपणो दण्डः । इति वास्तुविक्रयः ॥
प्रतिक्रुष्टातिक्रमे वास्तुनि द्विशतो दण्डः, अन्यत्र चतुर्विंशतिपणो दण्डः। इति वास्तुविक्रयः।
Sutra 10
सीमविवादं ग्रामयोरुभयोः सामन्ता पञ्चग्रामी दशग्रामी वा सेतुभिः स्थावरैः कृत्रिमैर्वा कुर्यात् ॥
ग्रामयोरुभयोः सीमविवादं सामन्ताः पञ्चग्रामी दशग्रामी वा सेतुभिः स्थावरैः कृत्रिमैर्वा कुर्युः।
Sutra 11
कर्षकगोपालकवृद्धाः पूर्वभुक्तिका वा बाह्याः सेतूनामभिज्ञा बहव एको वा निर्दिश्य सीमसेतून्विपरीतवेषाः सीमानं नयेयुः ॥
कर्षकाः गोपालकाः वृद्धाः पूर्वभुक्तिकाः वा, बाह्याः अपि, ये सीमासेतूनाम् अभिज्ञाः स्युः, ते बहवः एकः वा नियुक्ताः स्युः। ते विपरीतवेषाः सीमां सेतूंश्च निर्दिश्य अधिकारिणः तत्र नयेयुः।
Sutra 12
उद्दिष्टानां सेतूनामदर्शने सहस्रं दण्डः ॥
उद्दिष्टानां सेतूनाम् अदर्शने सहस्रं दण्डः।
Sutra 13
तदेव नीते सीमापहारिणां सेतुच्छिदां च कुर्यात् ॥
तदेव (दण्डं) नीते सीमापहारिणां सेतुच्छिदां च कुर्यात्।
Sutra 14
प्रनष्टसेतुभोगं वा सीमानं राजा यथोपकारं विभजेत् । इति सीमविवादः ॥
प्रनष्टसेतुभोगं वा सीमां राजा यथोपकारं विभजेत्। इति सीमविवादः।
Sutra 15
क्षेत्रविवादं सामन्तग्रामवृद्धाः कुर्युः ॥
क्षेत्रविवादं सामन्तग्रामवृद्धाः कुर्युः।
Sutra 16
तेषां द्वैधीभावे यतो बहवः शुचयोऽनुमता वा ततो नियच्छेयुः मध्यं वा गृह्णीयुः ॥
तेषां द्वैधीभावे यतः बहवः शुचयः अनुमताः वा ततो निर्णयं नियच्छेयुः, अथवा मध्यं गृह्णीयुः।
Sutra 17
तदुभयपरोक्तं वास्तु राजा हरेत्प्रनष्टस्वामिकं च ॥
तदुभयपरोक्तं वास्तु तथा प्रनष्टस्वामिकं च राजा हरेत्।
Sutra 18
यथोपकारं वा विभजेत् ॥
यथोपकारं वा विभजेत्।
Sutra 19
प्रसह्यादाने वास्तुनि स्तेयदण्डः ॥
प्रसह्यादाने वास्तुनि स्तेयदण्डः।
Sutra 20
कारणादाने प्रयासमाजीवं च परिसंख्याय बन्धं दद्यात् । इति क्षेत्रविवादः ॥
कारणादाने प्रयासम् आजीवं च परिसंख्याय बन्धं दद्यात्। इति क्षेत्रविवादः।
Sutra 21
मर्यादापहरणे पूर्वः साहसदण्डः ॥
मर्यादाचिह्नापहरणे पूर्वः साहसदण्डः प्रवर्तते।
Sutra 22
मर्यादाभेदे चतुर्विंशतिपणः ॥
मर्यादाभेदे चतुर्विंशतिपणो दण्डः।
Sutra 23
तेन तपोवनविवीतमहापथश्मशानदेवकुलयजनपुण्यस्थानविवादा व्याख्याताः । इति मर्यादास्थापनम् ॥
तेन तपोवनविवीतमहापथश्मशानदेवकुलयजनपुण्यस्थानविवादा व्याख्याताः। इति मर्यादास्थापनम्।
Sutra 24
सर्व एव विवादाः सामन्तप्रत्ययाः ॥
सर्व एव विवादाः सामन्तप्रत्ययाः।
Sutra 25
विवीतस्थलकेदारषण्डखलवेश्मवाहनकोष्ठानां पूर्वं पूर्वमाबाधं सहेत ॥
विवीतस्थलकेदारषण्डखलवेश्मवाहनकोष्ठानाम् आबाधे पूर्वं पूर्वं सहेत।
Sutra 26
ब्रह्मसोमारण्यदेवयजनपुण्यस्थानवर्जाः स्थलप्रदेशाः ॥
ब्रह्मसोमारण्यदेवयजनपुण्यस्थानानि वर्जयित्वा ये स्थलप्रदेशाः, ते एव योग्याः।
Sutra 27
आधारपरिवाहकेदारोपभोगैः परक्षेत्रकृष्टबीजहिंसायां यथोपघातं मूल्यं दद्युः ॥
आधारपरिवाहकेदारोपभोगैः परक्षेत्रकृष्टबीजहिंसायां यथोपघातं मूल्यं दद्युः।
Sutra 28
केदारारामसेतुबन्धानां परस्परहिंसायां हिंसाद्विगुणो दण्डः ॥
केदारारामसेतुबन्धानां परस्परहिंसायां हिंसाद्विगुणो दण्डः।
Sutra 29
पश्चान्निविष्टमधरतटाकं नोपरितटाकस्य केदारमुदकेनाप्लावयेत् ॥
पश्चान्निविष्टमधरतटाकं नोपरितटाकस्य केदारमुदकेनाप्लावयेत्।
Sutra 30
उपरिनिविष्टं नाधरतटाकस्य पूरास्रावं वारयेदन्यत्र त्रिवर्षोपरतकर्मणः ॥
उपरिनिविष्टं नाधरतटाकस्य पूरास्रावं वारयेद् अन्यत्र त्रिवर्षोपरतकर्मणः।
Sutra 31
तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः तटाकवामनं च ॥
तस्य नियमस्य अतिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः विधेयः, तटाकस्य वामनं च कार्यम्।
Sutra 32
पञ्चवर्षोपरतकर्मणः सेतुबन्धस्य स्वाम्यं लुप्येत अन्यत्रापद्भ्यः ॥
पञ्चवर्षोपरतकर्मणः सेतुबन्धस्य स्वाम्यं लुप्येत, आपद्भ्यः अन्यत्र।
Sutra 33
तटाकसेतुबन्धानां नवप्रवर्तने पाञ्चवर्षिकः परिहारः भग्नोत्सृष्टानां चातुर्वर्षिकः समुपारूढानां त्रैवर्षिकः स्थलस्य द्वैवर्षिकः ॥
तटाकसेतुबन्धानां नवप्रवर्तने पाञ्चवर्षिकः परिहारः; भग्नोत्सृष्टानां चातुर्वर्षिकः; समुपारूढानां त्रैवर्षिकः; स्थलस्य द्वैवर्षिकः।
Sutra 34
स्वात्माधाने विक्रये च ॥
स्वात्माधाने विक्रये च (एवमेव नियमाः स्युः)।
Sutra 35
खातप्रावृत्तिमनदीनिबन्धायतनतटाककेदारारामषण्डवापानां सस्यवर्णभागोत्तरिकमन्येभ्यो वा यथोपकारं दद्युः ॥
खातप्रावृत्तिम् अनदीनिबन्धायतनतटाककेदारारामषण्डवापानां सस्यवर्णभागोत्तरिकं यथोपकारं दद्युः; अन्येभ्यो वा यथोपकारं दद्युः।
Sutra 36
प्रक्रयावक्रयाधिभागभोगनिषृष्टोपभोक्तारश्चैषां प्रतिकुर्युः ॥
प्रक्रयावक्रयाधिभागभोगनिषृष्टोपभोक्तारः अपि एषां प्रति यथायोग्यं प्रतिकुर्युः।
Sutra 37
अर्पतीकारे हीनद्विगुणो दण्डः ॥
अर्पतीकारे हीने हीनस्य द्विगुणो दण्डः।
Sutra 38
वारे वा तोयमन्येषां प्रमादेनोपरुन्धतः ॥
वारे अन्येषां तोयम् प्रमादेन उपरुन्धतः (दण्डः)।
Frequently Asked Questions
Secure titles and peaceful villages: public notice and priority purchase reduce fraud and sudden dispossession; clear boundary adjudication prevents chronic feuds, protects cultivation and irrigation works (setu, taṭāka), and stabilizes revenue and food supply.
Key penalties include: 24 paṇa fine for proclaiming ‘ownerless’ sale (asvāmi-pratikrośa); 200 (dviśata) fine for violating proclamation rules in a house/immovable sale (vāstu); otherwise 24 paṇa; 1000 fine for failure to show designated boundary markers (uddiṣṭa-setu adarśana), similarly applied to boundary-stealers (sīmāpahārin) and marker-cutters (setu-chid). Sale duties (śulka) are payable by the sale-proclaimer; auction increment with duty goes to the treasury.
Ask anything about Adhyaya 9 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
