Adhyaya 8
नगर-प्रतिवेशि-विधेः व्यावहारिको नियमावली: सा भवन-विशेषान् मानकीकरोति, विघ्न-उल्लङ्घनानि द्रव्य-दण्डेषु परिवर्तयति, येन मार्गाः, नालाः, प्रतिदिन-व्यापारः च न्यून-विवादेन राज्य-प्रशासन-योग्याः सन्ति। व्यक्तिगत-निर्माणं मुख्यतः पार्श्व-प्रभाव-निवारणाय नियमितं, न तु नगर-सौन्दर्याय। राजपथाः, प्रधान-मार्गाः च रणनीतिक-मार्गत्वेन रक्षिताः; विघ्नः दण्डनीय-वर्गः भवति। गवाक्षाः, द्वाराः, भित्तयः, सोपानाः, नालाः, निर्गमाः च हानि-सम्भाव्य-बिन्दवः इति व्यवहृताः। स्थिर-दण्डाः जटिल-प्रतिवेशि-विवादान् प्रशासन-योग्य-पुनरावर्तनीय-प्रवर्तन-कार्येषु परिवर्तयन्ति। स्वच्छता-जल-नियन्त्रणं शृङ्खलावती-हानिं, जन-स्वास्थ्य-विघ्नं च न्यमयति, व्याज-भारं न्यूनीकरोति। दण्डः एकः मापनीय-अनुपालन-प्रौद्योगिकी भवति या नित्य-व्यवस्थया प्राधिकारं बलयति।
Sutras
Sutra 1
सामन्तप्रत्यया वास्तुविवादाः ॥
सामन्तप्रत्यया वास्तुविवादाः।
Sutra 2
गृहं क्षेत्रमारामः सेतुबन्धस्तटाकमाधारो वा वास्तुः ॥
गृहं क्षेत्रमारामः सेतुबन्धस्तटाकमाधारो वा वास्तुः।
Sutra 3
कर्णकीलायससम्बन्धोऽनुगृहं सेतुः ॥
कर्णकीलायससम्बन्धोऽनुगृहं सेतुः।
Sutra 4
यथासेतुभोगं वेश्म कारयेत् ॥
यथासेतुभोगं वेश्म कारयेत्।
Sutra 5
अभूतं वा परकुड्यादपक्रम्य द्वावरत्नी त्रिपदीं वा देशबन्धं कारयेत् ॥
यदि (देशबन्धः) न स्यात्, तर्हि परकुड्यात् अपक्रम्य द्वावरत्नीं त्रिपदीं वा देशबन्धं कारयेत्।
Sutra 6
अवस्करं भ्रममुदपानं वा न गृहोचितादन्यत्र अन्यत्र सूतिकाकूपादानिर्दशाहादिति ॥
अवस्करं भ्रमम् उदपानं वा न गृहोचितात् अन्यत्र स्थापयेत्; अन्यत्र सूतिकाकूपात्, आनिर्दशाहात् इति।
Sutra 7
तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः ॥
तस्य अतिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः।
Sutra 8
तेनेन्धनावघातनकृतं कल्याणकृत्येष्वाचामोदकमार्गाश्च व्याख्याताः ॥
तेन एव इन्धनावघातनकृतं कल्याणकृत्येषु च आचामोदकमार्गाः व्याख्याताः।
Sutra 9
त्रिपदीप्रतिक्रान्तमध्यर्धमरत्निं वा गाढप्रसृतमुदकमार्गं प्रस्रवणप्रपातं वा कारयेत् ॥
त्रिपदीप्रतिक्रान्तं मध्यर्धमरत्निं वा गाढप्रसृतम् उदकमार्गं प्रस्रवणप्रपातं वा कारयेत्।
Sutra 10
तस्यातिक्रमे चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ॥
तस्यातिक्रमे चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः।
Sutra 11
एकपदीप्रतिक्रान्तमरत्निं वा चक्रिचतुष्पदस्थानमग्निष्ठमुदञ्जरस्थानं रोचनीं कुट्टनीं वा कारयेत् ॥
एकपदीप्रतिक्रान्तम् अरत्निं वा, चक्रिचतुष्पदस्थानम् अग्निष्ठम् उदञ्जरस्थानं रोचनीं कुट्टनीं वा कारयेत्।
Sutra 12
तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः ॥
तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः।
Sutra 13
सर्ववास्तुकयोः प्राक्षिप्तकयोर्वा शालयोः किष्कुरन्तरिका त्रिपदी वा ॥
सर्ववास्तुकयोः प्राक्षिप्तकयोर्वा शालयोः किष्कुरन्तरिका त्रिपदी वा।
Sutra 14
तयोश्चतुरङ्गुलं नीप्रान्तरम् (नीव्रान्तरम्) समारूढकं वा ॥
तयोः मध्ये चतुरङ्गुलं नीव्रान्तरं समारूढकं वा कार्यम्।
Sutra 15
किष्कुमात्रमाणिद्वारमन्तरिकायां खण्डफुल्लार्थमसम्पातं कारयेत् ॥
अन्तरिकायां किष्कुमात्रमाणं द्वारं खण्डफुल्लार्थं कारयेत्; तु तदसम्पातं (प्रत्यक्षप्रवेशाभावकरं) भवेत्।
Sutra 16
प्रकाशार्थमल्पमूर्ध्वं वातायनं कारयेत् ॥
प्रकाशार्थम् अल्पं मूर्ध्वं वातायनं कारयेत्।
Sutra 17
तदवसिते वेश्मनिच्छादयेत् ॥
तदवसिते वेश्मनि छादयेत्।
Sutra 18
सम्भूय वा गृहस्वामिनो यथेष्टं कारयेयुः अनिष्टं वारयेयुः ॥
सम्भूय गृहस्वामिनः यथेष्टं कारयेयुः, अनिष्टं वारयेयुः।
Sutra 19
वानलट्याश्चोर्ध्वमावार्यभागं कटप्रच्छन्नमवमर्शभित्तिं वा कारयेद्वर्षाबाधभयात् ॥
वर्षाबाधभयात् ऊर्ध्वम् आवार्यभागं कटप्रच्छन्नम् अवमर्शभित्तिं वा कारयेत्।
Sutra 20
तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः प्रतिलोमद्वारवातायनबाधायां च अन्यत्र राजमार्गरथ्याभ्यः ॥
तस्य नियमस्यातिक्रमणे पूर्वः साहसदण्डः भवति; प्रतिलोमेन द्वारवातायनबाधायामपि तथैव—राजमार्गरथ्ययोः तु न।
Sutra 21
खातसोपानप्रणालीनिश्रेण्यवस्करभागैर्बहिर्बाधायां भोगनिग्रहे च ॥
खातसोपानप्रणालीनिश्रेण्यवस्करभागैः बहिर्बाधायां तथा भोगनिग्रहे च (तथैव दण्डः)।
Sutra 22
परकुड्यमुदकेनोपघ्नतो द्वादशपणो दण्डः मूत्रपुरीषोपघाते द्विगुणः ॥
परकुड्यं गृहं वा उदकेन उपघ्नतः द्वादशपणो दण्डः; मूत्रपुरीषोपघाते तु द्विगुणः।
Sutra 23
प्रणालीमोक्षो वर्षति अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥
वर्षति प्रणाल्या मोक्षः अनुमतः; अन्यथा द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 24
प्रतिषिद्धस्य च वसतः निरस्यतश्चावक्रयिणमन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणमिथ्याभोगेभ्यः ॥
प्रतिषिद्धेन वसतः निरस्यतश्च—अवक्रयिणं निरस्येत; अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणमिथ्याभोगेभ्यः।
Sutra 25
स्वयं अभिप्रस्थितो वर्षावक्रयशेषं दद्यात् ॥
स्वयमेव अभिप्रस्थितः वर्षावक्रयस्य शेषं दद्यात्।
Sutra 26
सामान्ये वेश्मनि साहाय्यमप्रयच्छतः सामान्यमुपरुन्धतो भोगं च गृहे द्वादशपणो दण्डः ॥
सामान्ये वेश्मनि साहाय्यम् अप्रयच्छतः, सामान्यम् उपरुन्धतः, भोगं च गृहे हरणतः द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 27
विनाशयतस्तद्द्विगुणः ॥
विनाशयतः तद्द्विगुणो दण्डः।
Sutra 28
कोष्ठकाङ्गणवर्चानामग्निकुट्टनशालयोः । विवृतानां च सर्वेषां सामान्यो भोग इष्यते ॥
कोष्ठकाङ्गणवर्चानाम् अग्निकुट्टनशालयोः। विवृतानां च सर्वेषां सामान्यो भोग इष्यते।
Frequently Asked Questions
Reduced neighbour-conflict, controlled rainwater/waste nuisance, safer and more durable housing stock, unobstructed lanes (especially near royal roads), and reliable shared-use arrangements—supporting public health, commerce, and predictable urban administration.
A ‘pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ’ for violating the specified construction constraints and for obstructive doors/windows (except on royal roads/main lanes); 12 paṇas for external obstruction via stairs/drains/ladders/refuse parts and for water damage to another’s wall; double (24 paṇas) for urine/feces damage; 12 paṇas for improper drain release when it is raining; 12 paṇas for refusing help/obstructing common enjoyment in a common house, doubled if one destroys common facilities; additional eviction/tenant-liability rules for prohibited residence and rent/remaining-term settlement are stated.
Ask anything about Adhyaya 8 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
