Adhyaya 7
अध्यायः ३.७ विवादितकुटुम्बत्वं विधिमान्यपुत्रसूच्यां परिवर्तयति, येन उत्तराधिकारः कर्तव्यानि च शीघ्रं समानरूपेण निर्दिष्टुं शक्यन्ते, करयोग्यसम्पत्तिं स्थिरीकुर्वन्। सः न्यायालयप्रयोगाय पुत्राणां शासनीयवर्गीकरणं निर्दिशति, उत्तराधिकारं विधिशासनीयनिश्चयता प्रति स्थापयति। मानकीकरणेन सम्पत्तिविभाजनं निवार्य कुलकलहं न्यूनीकरोति, ऋणानि, कर्तव्यानि, सेवादायित्वानि च विधिमान्यउत्तराधिकारिभिः अङ्कयति। दण्डस्य अधीनं भूमिधारणं राजस्वसम्बन्धनं च प्रत्याशितं स्थापयित्वा कोशं बलयति।
Sutras
Sutra 5
तेन तुल्यः पुत्रिकापुत्रः ॥ कZ_०३.७.०५ ॥
तेन तुल्यः पुत्रिकायाः पुत्रः।
Sutra 6
सगोत्रेणान्यगोत्रेण वा नियुक्तेन क्षेत्रजातः क्षेत्रजः पुत्रः ॥ कZ_०३.७.०६ ॥
सगोत्रेणान्यगोत्रेण वा नियुक्तेन पुरुषेण क्षेत्रे जातः पुत्रः ‘क्षेत्रजः’ इति कथ्यते।
Sutra 7
जनयितुरसत्यन्यस्मिन्पुत्रे स एव द्विपितृको द्विगोत्रो वा द्वयोरपि स्वधारिक्थभाग्भवति ॥ कZ_०३.७.०७ ॥
जनयितुः अन्यः पुत्रो नास्ति चेत् स एव पुत्रः द्विपितृकः द्विगोत्रो वा भवति, उभयोरपि स्वधारिक्थभाग्भवति।
Sutra 8
तत्सधर्मा बन्धूनां गृहे गूढजातस्तु गूढजः ॥ कZ_०३.७.०८ ॥
तत्सधर्मा बन्धूनां गृहे गूढजातः ‘गूढजः’ इति कथ्यते।
Sutra 9
बन्धुनोत्सृष्टोऽपविद्धः संस्कर्तुः पुत्रः ॥ कZ_०३.७.०९ ॥
बन्धुभिः उत्सृष्टः अपविद्धः बालः संस्कर्तुः पुत्रः भवति।
Sutra 10
कन्यागर्भः कानीनः ॥ कZ_०३.७.१० ॥
कन्यायाः गर्भः ‘कानीनः’ इति।
Sutra 11
सगर्भोढायाः सहोढः ॥ कZ_०३.७.११ ॥
विवाहकाले स्त्रिया गर्भे धृतः पुत्रः ‘सहोढः’ इति कथ्यते।
Sutra 12
पुनर्भूतायाः पौनर्भवः ॥ कZ_०३.७.१२ ॥
पुनर्भूतायाः स्त्रियाः पुत्रः ‘पौनर्भवः’ इति कथ्यते।
Sutra 13
स्वयं जातः पितुर्बन्धूनां च दायादः ॥ कZ_०३.७.१३ ॥
स्वयं जातः पुत्रः पितुः पितृबन्धूनां च दायादः भवति।
Sutra 14
परजातः संस्कर्तुरेव न बन्धूनाम् ॥ कZ_०३.७.१४ ॥
परजातः पुत्रः संस्कर्तुः एव दायादः, न तु बन्धूनाम्।
Sutra 15
तत्सधर्मा मातापितृभ्यामद्भिर्मुक्तो दत्तः ॥ कZ_०३.७.१५ ॥
दत्तः सधर्मा (पुत्रः) सः, यः मातापितृभ्यां उदककर्मणा मुक्तः सन् दत्तः; स तस्य (दत्तक)कुलस्यैव तुल्यधर्मत्वं प्राप्नोति।
Sutra 16
स्वयं बन्धुभिर्वा पुत्रभावोपगत उपगतः ॥ कZ_०३.७.१६ ॥
स्वयं बन्धुभिर्वा पुत्रभावम् उपगतः ‘उपगतः’ (स्वीकृतपुत्रः) इति।
Sutra 17
पुत्रत्वेऽधिकृतः कृतकः ॥ कZ_०३.७.१७ ॥
पुत्रत्वेऽधिकृतः ‘कृतकः’ इति।
Sutra 18
परिक्रीतः क्रीतः । इति ॥ कZ_०३.७.१८ ॥
परिक्रीतः ‘क्रीतः’ इति।
Sutra 19
औरसे तूत्पन्ने सवर्णास्तृतीयांशहराः असवर्णा ग्रासाच्छादनभागिनः ॥ कZ_०३.७.१९ ॥
औरसे तूत्पन्ने सवर्णाः तृतीयांशहराः; असवर्णाः ग्रासाच्छादनभागिनः।
Sutra 20
ब्राह्मणक्षत्रिययोरनन्तरापुत्राः सवर्णाः एकान्तरा असवर्णाः ॥ कZ_०३.७.२० ॥
ब्राह्मणक्षत्रिययोः अनन्तरापुत्राः सवर्णाः; एकान्तराः असवर्णाः।
Sutra 21
ब्राह्मणस्य वैश्यायामम्बष्ठः शूद्रायां निषादः पारशवो वा ॥ कZ_०३.७.२१ ॥
ब्राह्मणस्य वैश्यायां (पत्नी/सहचारिण्यां) अम्बष्ठः पुत्रः; शूद्रायां निषादः पारशवो वा (पुत्रः) इति कथ्यते।
Sutra 22
क्षत्रियस्य शूद्रायामुग्रः ॥ कZ_०३.७.२२ ॥
क्षत्रियस्य शूद्रायां (पत्नी/सहचारिण्यां) उत्पन्नः पुत्र उग्रः इति कथ्यते।
Sutra 23
शूद्र एव वैश्यस्य ॥ कZ_०३.७.२३ ॥
वैश्यस्य शूद्रायां (उत्पन्नः पुत्रः) शूद्र एव (गण्यते)।
Sutra 24
सवर्णासु चैषामचरितव्रतेभ्यो जाता व्रात्याः ॥ कZ_०३.७.२४ ॥
सवर्णासु अपि एषाम् अचरितव्रतेभ्यः जाता व्रात्याः (भवन्ति)।
Sutra 25
इत्यनुलोमाः ॥ कZ_०३.७.२५ ॥
इत्यनुलोमाः।
Sutra 26
शूद्रादायोगवक्षत्तचण्डालाः ॥ कZ_०३.७.२६ ॥
शूद्रात् (एतादृशेषु मिश्रसंयोगेषु) आयोगवः क्षत्ता चण्डालाश्च जायन्ते।
Sutra 27
वैश्यान्मागधवैदेहकौ ॥ कZ_०३.७.२७ ॥
वैश्यात् मागधवैदेहकौ जायते।
Sutra 28
क्षत्रियात्सूतः ॥ कZ_०३.७.२८ ॥
क्षत्रियात् सूतः जायते।
Sutra 29
पौराणिकस्त्वन्यः सूतो मागधश्च ब्रह्मक्षत्राद्विशेषः ॥ कZ_०३.७.२९ ॥
पौराणिकस्तु अन्यः (नामविशेषः)। ब्रह्मक्षत्रसंयोगात् सूतो मागधश्च विशेषः (भवतः)।
Sutra 30
त एते प्रतिलोमाः स्वधर्मातिक्रमाद् राज्ञः सम्भवन्ति ॥ कZ_०३.७.३० ॥
ते एते प्रतिलोमाः स्वधर्मातिक्रमात् राज्ञः सम्भवन्ति।
Sutra 31
उग्रान्नैषाद्यां कुक्कुटः विपर्यये पुल्कसः ॥ कZ_०३.७.३१ ॥
उग्रात् नैषाद्यां कुक्कुटः; विपर्यये पुल्कसः।
Sutra 32
वैदेहिकायामम्बष्ठाद्वैणः विपर्यये कुशीलवः ॥ कZ_०३.७.३२ ॥
वैदेहिकायाम् अम्बष्ठात् वैणः; विपर्यये कुशीलवः।
Sutra 33
क्षत्तायामुग्राच्छ्वपाकः ॥ कZ_०३.७.३३ ॥
क्षत्तायाम् उग्रात् श्वपाकः।
Sutra 34
इत्येतेऽन्ये चान्तरालाः ॥ कZ_०३.७.३४ ॥
इत्येते अन्ये च अन्तरालाः।
Sutra 35
कर्मणा वैश्यो रथकारः ॥ कZ_०३.७.३५ ॥
कर्मणा वैश्यः रथकारः।
Sutra 36
तेषां स्वयोनौ विवाहः पूर्वापरगामित्वं वृत्तानुवृत्तं च ॥ कZ_०३.७.३६ ॥
तेषां स्वयोनौ विवाहः; पूर्वापरगामित्वं वृत्तानुवृत्तं च।
Sutra 37
शूद्रसधर्माणो वा अन्यत्र चण्डालेभ्यः ॥ कZ_०३.७.३७ ॥
शूद्रसधर्माणो वा, अन्यत्र चण्डालेभ्यः।
Sutra 38
परपरिग्रहे बीजमुत्सृष्टं क्षेत्रिणः इत्याचार्याः ॥ कZ_०३.७.०१ ॥
केवलमेवं वर्तमानः स्वर्गमाप्नोति राजा; नरकमन्यथा।
Sutra 39
माता भस्त्रा यस्य रेतस्तस्यापत्यमित्यपरे ॥ कZ_०३.७.०२ ॥
सर्वेषामन्तरालानां समो विभागः।
Sutra 40
विद्यमानमुभयमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०३.७.०३ ॥
देशस्य जात्याः संघस्य धर्मो ग्रामस्य वापि यः।
Sutra 41
स्वयं जातः कृतक्रियायामौरसः ॥ कZ_०३.७.०४ ॥
अत्र पाठः प्रदत्तो नास्ति इति अनुवादः न सम्भवति।
Frequently Asked Questions
Predictable inheritance and reduced kin-conflict: estates remain administratively legible, dependents gain clarity of support, and local order is preserved—protecting production, taxation continuity, and social stability.
This extract is classificatory and does not itself specify a danda schedule; enforcement occurs via court decree—loss/denial of inheritance claims, compelled restitution where wrongful possession is proven, and procedural penalties as applied under general vyavahāra rules.
Ask anything about Adhyaya 7 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.