Adhyaya 5
दायभागविभागः सुव्यवस्थितं आर्थिकं विधिशास्त्रं भवति। सम्पत्तिं परिभाष्य, कुटुम्बैक्यं विच्छेदं वा निर्धार्य, अंशान् दायादीन् च विभज्य, धनं हिंसां विना अनवद्यवादं विना च सञ्चरति। कुटुम्बसम्पत्तिविवादेषु पूर्वानुमेयाः निर्णयाः राजस्वं सामाजिकव्यवस्थां च रक्षन्ति। पैतृकसम्पत्तेः (पितृद्रव्यम्) स्वयमार्जितसम्पत्तेः (स्वयमार्जितम्) च सुस्पष्टः भेदः परिणामान् स्थिरीकरोति। अविभक्तः संयुक्तकुटुम्बः (पिण्डः) विच्छिन्नस्थितेः (विच्छिन्न) वा आधारेण समानविभागः प्रयुज्यते वा इति निर्धार्यते। पुत्रहीनमरणाय निश्चितः दायादक्रमः शून्यसत्तां बन्धुषु बलप्रयोगं च निवारयति। अविभक्तपैतृकधनं प्राप्तुम् अवरोहिनां अंशनियमाः अवसरवादी विखण्डनं न्यूनीकुर्वन्ति। लिखिताः अभिलेख्याः आज्ञाः सम्पत्तिं राज्यस्य प्रति सुपठितां कुर्वन्ति, पुनर्वादं च निवारयन्ति। अनुशासितगार्हस्थ्यव्यवस्थया आन्तरिकी एकीकरणं विजिगीषोः सामरिकसामर्थ्यं पोषयति।
Sutras
Sutra 1
अनीश्वराः पितृमन्तः स्थितपितृमातृकाः पुत्राः ॥ कZ_०३.५.०१ ॥
पिता विद्यमाने तथा पितृमातृयोः स्थितयोः पुत्राः अनीश्वराः (स्वतन्त्राधिकाररहिताः) भवन्ति।
Sutra 2
तेषामूर्ध्वं पितृतो दायविभागः पितृद्रव्याणाम् ॥ कZ_०३.५.०२ ॥
तेषाम् ऊर्ध्वं पितृतः पितृद्रव्याणां दायविभागः भवति।
Sutra 3
स्वयं आर्जितमविभाज्यमन्यत्र पितृद्रव्यादुत्थितेभ्यः ॥ कZ_०३.५.०३ ॥
स्वयम् आर्जितं द्रव्यम् अविभाज्यम्; अन्यत्र पितृद्रव्याद् उत्थितेभ्यः (तदुत्पन्नेषु) भागः।
Sutra 4
पितृद्रव्यादविभक्तोपगतानां पुत्राः पौत्रा वा आचतुर्थादित्यंशभाजः ॥ कZ_०३.५.०४ ॥
पितृद्रव्यादविभक्तोपगतानां पुत्राः पौत्रा वा आचतुर्थादित्यंशभाजः।
Sutra 5
तावदविच्छिन्नः पिण्डो भवति ॥ कZ_०३.५.०५ ॥
तावत् अविच्छिन्नः पिण्डो भवति।
Sutra 6
विच्छिन्नपिण्डाः सर्वे समं विभजेरन् ॥ कZ_०३.५.०६ ॥
विच्छिन्नपिण्डाः सर्वे समं विभजेरन्।
Sutra 7
अपितृद्रव्या विभक्तपितृद्रव्या वा सह जीवन्तः पुनर्विभजेरन् ॥ कZ_०३.५.०७ ॥
अपितृद्रव्याः विभक्तपितृद्रव्याः वा सह जीवन्तः पुनर्विभजेरन्।
Sutra 8
यतश्चोत्तिष्ठेत स द्व्यंशं लभेत ॥ कZ_०३.५.०८ ॥
यतश्च उत्तिष्ठेत स द्व्यंशं लभेत।
Sutra 9
द्रव्यमपुत्रस्य सोदर्या भ्रातरः सहजीविनो वा हरेयुः कन्याश्च ॥ कZ_०३.५.०९ ॥
द्रव्यम् अपुत्रस्य सोदर्या भ्रातरः सहजीविनो वा हरेयुः, कन्याश्च।
Sutra 10
रिक्थं पुत्रवतः पुत्रा दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः ॥ कZ_०३.५.१० ॥
पुत्रवतः पुरुषस्य रिक्थं पुत्राणां भवति; अथवा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जातानां दुहितॄणाम्।
Sutra 11
तदभावे पिता धरमाणः ॥ कZ_०३.५.११ ॥
तदभावे जीवन् पिता रिक्थं गृह्णीयात्।
Sutra 12
पित्रभावे भ्रातरो भ्रातृपुत्राश्च ॥ कZ_०३.५.१२ ॥
पित्रभावे भ्रातरः भ्रातृपुत्राश्च (रिक्थं हरेयुः)।
Sutra 13
अपितृका बहवोऽपि च भ्रातरो भ्रातृपुत्राश्च पितुरेकमंशं हरेयुः ॥ कZ_०३.५.१३ ॥
अपितृकेषु बहुष्वपि (वारिषु), भ्रातरः भ्रातृपुत्राश्च पितुरेकमेवांशं समष्ट्या हरेयुः।
Sutra 14
सोदर्याणामनेकपितृकाणां पितृतो दायविभागः ॥ कZ_०३.५.१४ ॥
सोदर्याणाम् अनेकपितृकाणां पितृतः दायविभागः।
Sutra 15
पितृभ्रातृपुत्राणां पूर्वे विद्यमाने नापरमवलम्बन्ते ज्येष्ठे च कनिष्ठमर्थग्राहिणम् ॥ कZ_०३.५.१५ ॥
पितृभ्रातृपुत्रेषु पूर्वाधिकारिणि विद्यमाने परो न तदवलम्बते; ज्येष्ठे च विद्यमाने कनिष्ठो यः अर्थं गृह्णाति स ज्येष्ठात् परं न ग्राह्यः।
Sutra 16
जीवद्विभागे पिता नैकं विशेषयेत् ॥ कZ_०३.५.१६ ॥
जीवति पितरि कृतविभागे पिता एकं न विशेषयेत्।
Sutra 17
न चैकमकारणान्निर्विभजेत ॥ कZ_०३.५.१७ ॥
न चैकम् अकारणात् निर्विभजेत्।
Sutra 18
पितुरसत्यर्थे ज्येष्ठाः कनिष्ठाननुगृह्णीयुः अन्यत्र मिथ्यावृत्तेभ्यः ॥ कZ_०३.५.१८ ॥
पितुरसत्यर्थे ज्येष्ठाः कनिष्ठान् अनुगृह्णीयुः, अन्यत्र मिथ्यावृत्तेभ्यः।
Sutra 19
प्राप्तव्यवहाराणां विभागः ॥ कZ_०३.५.१९ ॥
प्राप्तव्यवहाराणां विभागः।
Sutra 20
अप्राप्तव्यवहाराणां देयविशुद्धं मातृबन्धुषु ग्रामवृद्धेषु वा स्थापयेयुः आव्यवहारप्रापणात्प्रोषितस्य वा ॥ कZ_०३.५.२० ॥
अप्राप्तव्यवहाराणां देयविशुद्धं मातृबन्धुषु ग्रामवृद्धेषु वा स्थापयेयुः; आव्यवहारप्रापणात् प्रोषितस्य वा।
Sutra 21
सम्निविष्टसममसम्निविष्टेभ्यो नैवेशनिकं दद्युः कन्याभ्यश्च प्रादानिकम् ॥ कZ_०३.५.२१ ॥
सम्निविष्टसममसम्निविष्टेभ्यो नैवेशनिकं दद्युः; कन्याभ्यश्च प्रादानिकम्।
Sutra 22
ऋणरिक्थयोः समो विभागः ॥ कZ_०३.५.२२ ॥
ऋणरिक्थयोः समो विभागः।
Sutra 23
उदपात्राण्यपि निष्किंचना विभजेरनित्याचार्याः ॥ कZ_०३.५.२३ ॥
उदपात्राण्यपि निष्किंचना विभजेरन्; अनित्याचार्याः।
Sutra 24
छलमेतदिति कौटिल्यः ॥ कZ_०३.५.२४ ॥
कौटिल्यः आह—एतत् छलम्।
Sutra 25
सतोऽर्थस्य विभागो नासतः ॥ कZ_०३.५.२५ ॥
सतः अर्थस्य विभागः, न असतः।
Sutra 26
एतावानर्थः सामान्यस्तस्यैतावान्प्रत्यंश इत्यनुभाष्य ब्रुवन् साक्षिषु विभागं कारयेत् ॥ कZ_०३.५.२६ ॥
एतावान् अर्थः सामान्यः; तस्य एतावान् प्रत्यंशः इति अनुभाष्य, ब्रुवन् साक्षिषु विभागं कारयेत्।
Sutra 27
दुर्विभक्तमन्योन्यापहृतमन्तर्हितमविज्ञातोत्पन्नं वा पुनर्विभजेरन् ॥ कZ_०३.५.२७ ॥
दुर्विभक्तम् अन्योन्यापहृतम् अन्तर्हितम् अविज्ञातोत्पन्नं वा, पुनः विभजेरन्।
Sutra 28
अदायादकं राजा हरेत्स्त्रीवृत्तिप्रेतकार्यवर्जमन्यत्र श्रोत्रियद्रव्यात् ॥ कZ_०३.५.२८ ॥
अदायादकं राजा हरेत्—स्त्रीवृत्तिप्रेतकार्यवर्जम्; अन्यत्र श्रोत्रियद्रव्यात्।
Sutra 29
तत्त्रैवेद्येभ्यः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०३.५.२९ ॥
तत् त्रैवेद्येभ्यः प्रयच्छेत्।
Sutra 30
पतितः पतिताज्जातः क्लीबश्चानंशाः जडोन्मत्तान्धकुष्ठिनश्च ॥ कZ_०३.५.३० ॥
पतितः, पतिताज्जातः, क्लीबश्च—एतेऽनंशाः; तथा जडोन्मत्तान्धकुष्ठिनश्च।
Sutra 31
सति भार्यार्थे तेषामपत्यमतद्विधं भागं हरेत् ॥ कZ_०३.५.३१ ॥
सति भार्यार्थे तेषामपत्यम्—अतद्विधं—भागं हरेत्।
Sutra 32
ग्रासाच्छादनमितरे पतितवर्जाः ॥ कZ_०३.५.३२ ॥
इतराः (अनंशाः) ग्रासाच्छादनं लभेरन्; पतितवर्जाः।
Sutra 33
तेषां च कृतदाराणां लुप्ते प्रजनने सति ॥ कZ_०३.५.३३अब् ॥
तेषां च कृतदाराणां, लुप्ते प्रजनने सति…
Sutra 34
सृजेयुर्बान्धवाः पुत्रांस्तेषामंशान्प्रकल्पयेत् ॥ कZ_०३.५.३३च्द् ॥
यदि बान्धवाः पुत्रान्मुञ्चन्ति, तदा तेषां पुत्राणां अंशान्प्रकल्पयितव्यानि।
Frequently Asked Questions
Household stability through predictable shares and heir-order; fewer feuds and lawsuits; continuity of production in joint families; clearer ownership records that support credit, taxation, and public order—thereby strengthening the treasury and internal security.
This passage itself does not specify a tariff of fines; enforcement is via court decree: wrongful appropriation, concealment of estate, or refusal to honor adjudicated partition would be punished under general theft/fraud/contempt-of-court principles elsewhere in Book 3 (property and procedural offences), including restitution and fines calibrated to the value and intent.
Ask anything about Adhyaya 5 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.